او میگوید سعی میکند به وعدهای که داده عمل کند و سه صفحهٔ پایانی را در یک جلسه تمام کند، و سرعت زیاد را ناشی از وعده نمیداند. او جلسهٔ قبل را مرور میکند و وعدهٔ نصرت و جهاد و هجرت را دنبال میکند، بعد به آیههایی میرسد که با اسماء الهی تمام میشوند و میگوید از نظام طبیعت چگونه خداوند را میشناسیم. در ادامه دربارهٔ تسلیم در برابر حق، شرک و توحید، توسل و حجاب حرف میزند و با جمعبندی قطعهٔ پایانی سوره و برنامهٔ جلسهٔ بعد تمام میکند.
نصرت، زمان و جداسازی مؤمنان
او میگوید در مرور جلسهٔ قبل سوره با تصاویر قیامت شروع میشد و زمینهای بود برای حج، بزرگترین عبادت دستهجمعی، و بلافاصله جهاد مطرح شد. قبل و بعد از آیهٔ اجازهٔ قتال مدام به مؤمنان وعدهٔ پیروزی داده میشود و مروری بر تاریخ انبیا میآید تا نشان دهد انبیا همیشه پیروز شدند. تأکید این است که پیروزی قطعی است ولی فوری نیست و تأخیرهایی هست؛ مؤمنان عجله دارند و کفار هم «وَیَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذَابِ».
سخنران زمان را هم مطرح میکند: بیست سالی که تا نصرت مؤمنان پیامبر طول کشید در برابر تاریخ جهان مثل یک ثانیه است، و آیهٔ «وَإِنَّ یَوْمًا عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ» را میآورد. میگوید شنیده کشیشی عمر جهان را از روی کتاب مقدس چهار هزار و خردهای سال حساب کرده بود، در حالی که امروز عمر جهان میلیاردها سال است. از زمان نزول این آیهها تا فتح مکه به گفتهٔ او حداکثر پنج سال بود و مکه در سال هشت هجری فتح شد.
بعد تقسیمبندی سهگانهٔ مؤمنین و کفار و کسانی که در قلبشان مرض است دوباره میآید، این بار برای همان آدمهایی که در آن دوره زندگی میکنند. او میگوید اینها نه کسانی که دروغ میگویند، بلکه آدمهایی هستند که خودشان فکر میکنند مؤمن هستند ولی ایمان واقعی ندارند، و با نماز و روزه نمیشود آنها را تشخیص داد؛ چیزی که ممکن است آنها را در همین دوران حیات جدا کند، در قرآن همهجا مسئلهٔ جهاد است، چون اگر یک درصد تردید باشد آدم نمیتواند از جان خودش بگذرد. او این را همراه با آیهای میآورد که آنچه شیطان القا میکند فتنهای است برای کسانی که در قلبشان مرض است. در پایان وعدهٔ رزق به کسانی که در راه خدا کشته میشوند را یادآوری میکند و میگوید این غیر از مردن معمولی است.
هجرت، حج و حد مقابله به مثل
او هجرت را کوچ مؤمنان از منطقهای تحت فشار میداند، مثل هجرت به حبشه و مدینه، و میگوید هویت جدید و شریعت بعد از هجرت پدید آمد؛ در مکه جامعهای نبود که شریعت بخواهد، و تقریباً قطعی است که واژهٔ اسلام در مکه نیست و فقط در سورههای مدنی دیده میشود.
به گفتهٔ او هجرت مثل جهاد میتواند میان منافقین و مؤمنین تفکیک ایجاد کند و حج الگویی نمادین از هجرت و قتال است، چون در حج میدانید برمیگردید. بعد از حج حکم قتال واقعی صادر میشود، ولی او تأکید میکند این حکم محدودیت بزرگی دارد: «بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ». در یک درگیری مرزی کوچک نمیشود کشور طرف را اشغال کرد تا دیگر تکرار نشود؛ در همان حدی که کسی تجاوز کرده میشود برخورد کرد و بقیه را باید به خداوند واگذار کرد.
او میگوید حتی خلفای مسلمان از این حکم پیروی نکردند و ابتکار عمل را در دست گرفتند، و جالب است که آیه طوری نازل شده که انگار مؤمنین در موضع قدرت مطلق هستند، در حالی که در زمان نزول چنین نبودند. به نظر او این آیه مطلقاً میگوید میزان خشونت چقدر باشد، و بلافاصله بعدش آمده «إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»؛ قصاص اجازه است نه الزام و توصیه عفو است. او میگوید آقای منتظری هم گفته بود اعدام واجب نیست و اولویت با عفو و رحمت است وقتی ضرری به جامعه نرسد.
شناخت خداوند از نظام طبیعت
سخنران میگوید بعد از حکم مقابله به مثل مجموعهای آیه میآید که همه با دو نام خداوند تمام میشوند و در کل قرآن استثنایی است. به نظر او این آیات میگویند تاریخ را کنار بگذارید و خدا را از نظام طبیعت بشناسید: جهان مظهر اسماء و صفات الهی است و هرچه عمیقتر آن را بفهمیم خدا را بهتر میشناسیم. او میپرسد خداوند کجا موجودی را که استعدادی دارد رها کرده؟ شک مؤمنان یا از این است که فکر کنند نظام عالم پیروزی حق بر باطل نیست، یا فکر کنند خدا قدرت ندارد؛ کسی که صفات خدا را بداند این توهمات را ندارد.
به گفتهٔ او بالاترین چیزی که از قرآن باید به آن رسید شناخت خداوند است، و روایتی از حضرت علی را میآورد که خداوند در قرآن تجلی کرده ولی مردم نمیبینند. آیههایی که به اسماء ختم میشود را باید عمیق درک کرد، نه فقط شنید خداوند رحمت دارد؛ چون قرآن میخواهد بینالاذهانی بحث کند به جهان بیرون اشاره میکند. او میگوید اگر بگوید جاهایی که اسماء الهی میآید از همه مهمتر است، حرف اشتباهی نگفته است.
از آیههای سوره شب و روز را مثال میزند و آیهٔ «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ» را که میگوید مدار جهان حق است. به گفتهٔ او این آیات نمیگویند خدا برحق است، بلکه میگویند چیزی که در عالم بهعنوان حق میشناسید خدا است؛ پس آشنا شدن با حق آشنا شدن با خدا است، و کسی که به حقیقت نزدیک است به خدا نزدیک است حتی اگر مفهوم خدا در خودآگاهیاش نباشد. «الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ» را هم دلیل پیروزی حق بر باطل میداند.
حق، تسلیم و تساهل
او میگوید قبول ندارد کسی که به حقیقت خیلی نزدیک باشد خدا را درک نکند. از مطهری نقل میکند که مسلم یعنی کسی که در مقابل حق تسلیم است و حقیقت را میپذیرد چه به نفعش باشد چه به ضررش، و این لزوماً مسلمان بودن نیست؛ دکارت را مثال میآورد که گفته مسیحی است چون بهترین دینی که شناخته مسیحیت است ولی منکر نیست که شاید دینی بهتر در ایران باشد، و مطهری او را مسلمان میدانسته. او گمان میکند احساس مطهری شاید این است که دکارت اگر اینجا به دنیا آمده بود حقیقت را میدید و میپذیرفت. نیوتن را هم برای خودش جالب میداند، مسیحیای که تثلیث را نمیپذیرد.
به گفتهٔ او دو چیز مهم است: انسان باید حق را بشناسد و تسلیم شود، و آدمها در این دو مرحله، یکی نظری و یکی عملی، کم و کاستیهایی دارند. کسی که حق را تا حدودی میشناسد و تسلیم نمیشود مشکل دارد، و کسی که در برابر درستی تسلیم مطلق است ولی شناختش ضعیف است خیلی ضعیف نیست.
به گفتهٔ او حقایق روشن در قرآن خدا و معاد است و کسی که باور کند با مرگ همهچیز از بین میرود از نظر روانی مشکل دارد و مجازات میشود؛ ولی دربارهٔ اینکه کدام دین درست است تساهل هست و کسی را به دلیل اینکه در طول زندگی یهودی بود مجازات نمیکنند، مگر آنکه بفهمد این دین خدا است و به دلیل منافع مادی ایمان نیاورد. او میگوید ادعای قرآن این نیست که تشخیص دین حق بدیهی است، و از آقایی در تلویزیون میگوید که با قاطعیت میگفت اگر کسی شیعهٔ اثنی عشری را نفهمد مجازات دارد. در قرآن حداقل ایمان به خدا و به اینکه این جهان آخر نیست است، و آدم نرمال چنین چیزی در دلش نمینشیند.
پایان سوره: توحید، شرک و شریعت
او نشانههای لطف را از آیهها میآورد: باران میآید و زمین سبز میشود، و خداوند «لَطِیفٌ خَبِیرٌ» است؛ «الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» بینیاز است؛ کشتی را برای مردم در دریا قرار داد و «لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ» است. اینها را مثل برهان میداند که اگر درک شوند باید مطمئن بود خداوند ما را رها نکرده و اگر از حق پیروی کنیم پیروز میکند.
او میگوید آخر سوره جایی است که آدم فکر میکند سوره میتوانست تمام شود، ولی در آخر خطاب به مؤمنان برمیگردد و حج را در کل شریعت مینشاند: سورهای که فقط حکم حج در آن باشد انگار نقص دارد. به گفتهٔ او آیههای پایان انگار منظومهٔ کلی عقاید و احکام است و نمیشد آیهٔ نماز و زکات نیاید، چون اینها مهمتر از حج هستند؛ و این آیات شریعت اسلام را کنار شریعتهای دیگر ذکر میکند که برای همهٔ امتها منسک قرار داده شده.
دربارهٔ شرک میگوید قرآن تأکید میکند مشرکان از توحید انزجار دارند، و به آیهای اشاره میکند که میگوید دلهایشان از گوساله سیراب شد. به نظر او شرک طعمی دارد و آدمهایی که این طعم را میچشند توحید برایشان ناگوار میشود؛ وقتی یک عمری پدر و پسر و روح القدس را کنار هم داشتید، مستقیماً در مقابل خدای احد واحد نامتناهی قرار گرفتن ناگوار است. آیهٔ «تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُوا الْمُنْکَرَ» را شاید بیشترین جای تأکید قرآن بر این میداند.
او مَثَل مگس را میآورد که کسانی که غیر از خدا را میخوانند یک مگس خلق نکردند، و از آیهای از زبان حضرت یوسف میگوید که شادی بزرگ این است که فقط با خود خدا سروکار داریم. فکر میکند ابلهانه است که کسی نزد واسطه برود، مثل کسی که بهجای رئیس نزد معاون برود؛ خوشبختانه خداوند معاون ندارد. در پایان میگوید آیههای آخر، با «ارْکَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ»، عبادت را به معنای کلی و کلیتر از شریعت میآورد، و «وَجَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ» هم به مناسبت این است که در سوره دربارهٔ چیزهای سختتر، یعنی حج و جهاد و هجرت، صحبت شده است.
توسل و حساسیت به شرک
یکی از حاضران پرسید قرآن نمیگوید خدا دوست دارد از طریق اولیا از او خواسته شود؟ او میگوید به آیهٔ «وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ» اشاره میکنید که حرفی از اولیای خدا در آن نیست. منکر نیست که در جهان سلسلهای از علل هست و از اسباب استفاده میکنیم، مثل دارو. از دیگران دعا خواستن شرک نیست؛ اگر از پیامبر بخواهد برای او از خدا چیزی بخواهد اشکالی ندارد، ولی اگر یک ذره باشد که از خود پیامبر بخواهد، شرک است.
او میگوید مفهوم «سلطان» در قرآن مهم است و درک شرک و توحید به آن وابسته است: خداوند نیروهایی در نظام عالم گذاشته که میشود از آنها استفاده کرد، ولی رفتن نزد بت مثل اینکه از مجسمهٔ سنگی باران بخواهیم شرک است. به گفتهٔ او این آیه انگار میگوید میشود با سلطان در اقطار آسمانها نفوذ کرد، و انگار سلطان جای تکنولوژی است. مسئله این است که چه چیزی را از چه کسی میخواهیم و مجوز آن را داریم یا نه؛ اینکه بگوییم قابل نیستیم و دعای ما شنیده نمیشود را او حالتهای شرک میداند.
او تأکید میکند به شرک و توحید حساس باشیم و میگوید جامعهٔ دینی ایران به آن حساسیت لازم را ندارد، و میگوید اگر برای اینکه موی خانمها بیرون است یا نیست حساسیت هست، هزار برابر بیشتر از آن باید به شرک بودن یا نبودن کارهایمان حساس باشیم؛ شرک به گفتهٔ روایتی از مورچهای که شب سیاه روی ابای سیاه راه میرود ظریفتر است. به نظر او اکثر کسانی که زیارت میروند مرتکب شرک میشوند و ضریح را میگیرند و حاجت میخواهند. او میگوید در گزارشی از جمکران شنیده کسی میخواست آقا گناهانش را ببخشد و این را شرک جلی میداند، با استناد به «وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ».
در پاسخ به یکی از حاضران که گفت شرک باعث ناامیدی از خدا میشود، میگوید بدی شرک همین بریدگی از خدا است و باید از صبح در محضر خدا بود و از کمکها هم استفاده کرد، نه اینکه از صبح دنبال آیهٔ «وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ» باشیم و اصل ماجرا را که هزار بار در قرآن آمده فراموش کنیم. او حرکات بعضی ایرانیان در مسجدالحرام را به نظر خودش شرمآور میداند.
حجاب و پایان
او میگوید برنامهای دربارهٔ شرک و توحید ندیده، ولی هزار برنامه دربارهٔ حجاب. از برنامهای میگوید که در آن خانمی لباس شیک اسلامی طراحی کرده بود و خانم چادریای میگفت حجاب برای این است که دیده نشویم؛ به گمان او همین تعبیر در طول تاریخ کار را به اندرونی و بیرون نیامدن زنها رساند. حجاب به گفتهٔ او کنترل جلوهگری است نه از بین بردن آن؛ حدود آن در شرع مشخص شده و چیزی که گفته نشده را نباید زیاد کرد، و قرآن از علمای یهود ایراد نمیگیرد که حرام را حلال کردند بلکه ایراد میگیرد که چرا حلالها را حرام کردید.
دربارهٔ رنگ سیاه میگوید روایتی را، که فکر میکند معتبر است ولی خیلی حدیث شناس نیست، نقل کردهاند که سیاه لباس اصحاب جهنم است و مسلمانان صدر اسلام سفید میپوشیدند. او میگوید خودش خجالت کشید که بیست دقیقه دربارهٔ این صحبت کردند و میگوید بعضی فکر میکنند با زیاد کردن حکم باتقواتر برخورد میکنند و جامعه سرد و بیروح میشود، مثل رهبانیتی که در مسیحیت پدید آمد.
او جمعبندی میکند که قطعهٔ آخر سوره دین اسلام را در سنت ابراهیمی مینشاند و احکام را در دل «وَافْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ» و «فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ» جا میدهد؛ برای فهم یک مفهوم خوب است مرزهایش با اطراف دیده شود. امیدوار است آخر سوره را خیلی تند نرفته باشد و احساس نمیکند سمبل کرده است. جلسهٔ آینده دربارهٔ سورهٔ نساء است، و بعد از آن انعام؛ و اینکه یکشنبهٔ آینده جلسه هست یا نه به خاطر تعطیلات دانشگاه را با ایمیل اطلاع میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه