او جلسه را با مرور بحث قبل آغاز میکند: به آیاتی رسیدهاند که اجازهٔ جنگ در آنها صادر شده است. میگوید وقتی قرآن حکمی را مطرح میکند مهم است که به جای جزئیات فقهی معنا و ریشهٔ حکم را بفهمیم، و در مورد جهاد جزئیات فقهی نداریم ولی دلیل اجازهٔ جنگ از این آیات به خوبی درمیآید. او میگوید میخواهد دربارهٔ ارتباط دو سه بخش ابتدایی سوره نکتهای بگوید و دربارهٔ جهاد مقداری مفصلتر بحث کند.
از مقدمهٔ سوره تا حج
از نظر او همبستگی آیههای سوره خیلی روشن است: سوره با زندگی جمعی انسانها روی زمین و پایان این دوران آغاز میشود، و این با بزرگترین عبادت جمعی که برای مسلمانها مقرر شده، یعنی حج، هماهنگ است؛ حج عبادتی است که جغرافیا در آن نقش خاصی دارد.
به گفتهٔ او میان مناسک شرعی و مسئلهٔ معاد تناسبی هست: اگر مرگی در کار نبود، آرمان خواهیها و تلاش شریعت بیمعنی بود، و کسی که غرق زندگی روزمره است به این کار که به بیابان برویم و دور یک خانهٔ مکعب شکلی بچرخیم با شگفتی نگاه میکند. اگر مرگ یا جهان دیگری نبود این کارها طبیعی نبود، و به همین دلیل یادآوری بعثت و قیامت در ابتدای سوره مقدمهٔ خوبی برای تشریع حج است.
چرا جهاد پس از حج میآید
او میگوید طبیعی است که بعد از حج حکم جهاد باشد. اگر اسلام مانند دینهای شرقی، مثلاً هندوئیسم، دینی خصوصی بود و کاری به تشکیل جامعهٔ دینی و عبادت دستهجمعی نداشت، میشد صلحطلب مطلق بود. ولی اگر بخواهیم یکتاپرستی را بلند فریاد بزنیم و عبادت دستهجمعی انجام دهیم، و خانهٔ کعبه را جایی بدانیم که مالکیت الهی بر آن حاکم است، باید قدرت نظامی داشته باشیم؛ ادعا کردن چنین مکانی در جغرافیای زمین یعنی وارد سیاست بینالملل شدن.
یکی از حاضران میگوید امام حسین به خاطر حج جهاد نکرد؛ او پاسخ میدهد که حرفش این نیست که جهاد فقط باز نگه داشتن راه خانهٔ خدا است. به گفتهٔ او از دوران موسی به بعد ادیان ابراهیمی دستور تشکیل جوامع دینی دریافت کردند، چون میخواهیم یکتاپرستی علنی باشد. اگر کافی بود عدهای در قلب خود یکتاپرست باشند شاید ضرورتی نداشت، هرچند نمیخواهد بگوید ضرورتاً اینگونه است؛ جامعهٔ دینی آثار تربیتی هم دارد.
آیات اذن قتال و منشأ دینی جهاد
او آیهٔ «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» را میخواند و میگوید حکم جهاد برای مسلمان کردن دیگران نبود، ولی از یک قرن بعد از پیامبر جهاد وسیلهٔ تبشیری شد. کسانی که اذن قتال میگیرند از دیار خود اخراج شدهاند، و او میگوید همه ماجرا این است که مسلمانها باید در مکه باشند. جنگها را هم برای این میداند که جاهایی بمانند که نام خدا در آنها بسیار ذکر میشود، مانند مسجدالحرام یا معبد سلیمان برای یهودیها؛ و میگوید لزوماً همیشه مؤمنین با کفار نمیجنگند و ممکن است دو گروه غیریکتاپرست هم همدیگر را دفع کنند.
به گفتهٔ او این آیهها طبق قول معروف اولین آیههایی هستند که اجازهٔ جنگ در آنها صادر شده است. معنایش این نیست که فقط برای باز نگه داشتن راه مسجدالحرام بجنگیم: برای باز نگه داشتن راههای یکتاپرستی علنی در زمین میجنگیم، نه برای حمله و گرفتن کشوری. فکر نمیکند در قرآن بتوان چنین منشأیی برای جهاد پیدا کرد.
یکی از حاضران میگوید «بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» دلیلی مستقل است و هر کس به او ظلم شود باید بتواند دفاع کند. او میپذیرد که آن انگیزهٔ دینی نیست و انسانی است، ولی میگوید منشأ دینی حکم جهاد مسئلهٔ یکتاپرستی است. میتواند تصور کند خداوند حتی در صورت ظلم از مردم بخواهد آرامش را حفظ کنند و تناقضی نمیبیند؛ به نظر میآید منشأ اصلی احکام جهاد این است که میخواهیم یکتاپرستی علنی باشد و جامعهٔ دینی داشته باشیم.
پیش از موسی و پس از آن
به گفتهٔ او پیش از موسی حکم جهاد و ارتشی نبود: پیامبران تبلیغ میکردند، کشته میشدند یا به جای دیگری کوچ میکردند، و وقتی جامعهٔ دینی تشکیل شد، باید قدرت دفاع هم داشته باشد. میگوید میتوانستیم زیر مرز خونریزی بمانیم و صلحطلب باشیم، مانند هابیل که به قابیل گفت اگر تو دست خودت را دراز کنی دست خودم را برای کشتن تو دراز نمیکنم؛ ولی از زمان موسی ادیان ابراهیمی وارد دوران جدیدی شدند و خداوند اینگونه خواسته است، یعنی به نظر او بهتر بود اینگونه باشد، چون در جامعهٔ دینی انسانها به رشدی میرسند که بیرون از آن نمیرسند.
در پاسخ به پرسشهایی دربارهٔ پیامبران پیش از موسی، میگوید ابراهیم و نوح در میان قوم خود تبلیغ میکردند، عدهٔ کوچکی را جمع میکردند و جدا زندگی میکردند؛ شریعت به معنای جامعهای که براساس آن زندگی کند پیش از موسی نبود و شریعت نوح چند حکم ساده بود. دربارهٔ بیتالمقدس میگوید نمیداند و برایش اصلاً واضح نیست که شعار القدس لنا از نظر دینی درست باشد؛ به نظر او ایدهٔ ملغا شدن ادیان قبلی با ظهور اسلام بعدها به وجود آمد و در قرآن نیست.
وعدهٔ پیروزی و آیات پس از جهاد
بعد از آیهٔ «لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ» از آدمهای مؤمنی تجلیل میشود که وقتی در زمین مستقر شوند نماز میخوانند، زکات میدهند و امر به معروف و نهی از منکر میکنند. او میگوید خداوند میخواهد چنین آدمهایی در زمین حضور داشته باشند و نتیجهاش جنگ است. بلافاصله پس از آیات اذن قتال وعدهٔ دفاع و یاری خداوند میآید و تاریخچهای که همیشه مؤمنین پیروز شدهاند.
او میگوید وعدهٔ پیروزی در زمانی که مسلمانها در مدینه بسیار ضعیف بودند داده شد و از زمان نزول تا پیروزی حداکثر هفت هشت سال بود. بالاخره از نظر تاریخی قطعی است که این وعدهها داده شد و به نتیجه رسید؛ او میگوید شاید بعضی بیش از اندازه روی آن تأکید میکنند، ولی میتواند جزء وجوه اعجاز در نظر گرفته شود.
جهاد در تاریخ اسلام
او میگوید معنی جهاد در چند دهه تغییر کرد: قرآن از مؤمنین تبلیغ دینی خواسته بود ولی تقریباً در طول تاریخ اسلام مسیونری نداشتیم و مسیونرهای ما با شمشیر تبلیغ کردند. میگوید ادعای اینکه هر کس بیرون از عربستان مسلمان شد حتماً بعد از جنگ بود کذب است، ولی گسترش قلمرو مسلمانها حالت نظامی داشت و به نظر نمیآید این در قرآن خواسته شده باشد. تأکید میکند این حرفها بررسی تاریخی دقیق میخواهد.
او میگوید ادعا شده شیعه در قرنهای اول با جهاد ابتدایی، یعنی حملهای که به ما نشده، موافق نبود و هنوز هم میان علمای شیعه روشن نیست. فتوای شافعیها این است که همانطور که در سال یک ماه باید روزه گرفت یک بار هم باید جهاد کرد. از زمان خلیفهٔ دوم لشکرکشی و جنگ بسیار بود که روشن نیست چقدر مجوز اسلامی داشتند، و چون امامها در آنها شرکت نکردند، این شاید برای شیعه دلیلی بود که آن جنگها وجه شرعی روشنی نداشتند.
سپس تأکید میکند نتیجهای که میگیرد مستقل از پذیرفتن حرفهایش است و همه را فرض میکند: او فرض میکند بزرگترین انحراف بعد از پیامبر این بود که مسلمانها خودشان را مؤمن و بقیه را کافر دانستند و خون آنها را مباح دانستند. به گفتهٔ او ایزوتسو میگوید این از قرن دوم هجری آمد و در قرآن کفر و ایمان مفهومی کلی است، چنانکه یهودی میتواند مؤمن و مسلمان میتواند کافر باشد. در همین فرض میگوید جامعهٔ شیعه هم اینگونه به دنیا نگاه میکند، و معنی شیعه بودن این است که آن انحرافها را نپذیریم و سیرهٔ امامها را نگاه کنیم.
به نظر میرسد از قرن چهار به بعد بعضی علمای بزرگ شیعه جهاد ابتدایی را تأیید کردند. حس او این است که بالای نود درصد آنچه شیعیان به عنوان شیعه بودن انجام میدهند کارهای ظاهری بدون محتوا است و در عزاداری مسائل محتوایی مطرح نمیشود. او میگوید به پذیرفته شدن فقه جعفری در کنار فقه چهارگانه خوشحال نیست، چون فقه شیعه به مرور به فقه اهل سنت نزدیک شده، و فکر میکند انحراف بزرگ این بود که مسلمانها کمکم خودشان را تنها مؤمنین دانستند و دوست دارد بگوید شیعه در این ماجرا نبود.
او بزرگترین مزیت شیعه را این میداند که لزومی ندارد از تاریخ اسلام پس از پیامبر دفاع کند، چون امامها در آن ماجراها نقشی نداشتند؛ اهل تسنن گرفتار عواقب آناند و سیرهٔ شیخین برایشان مانند سیرهٔ نبوی منشأ فتوا است.
سه دستهٔ همیشگی و آیهٔ تمنا
او میگوید آیهای که با «قُلْ یَا أَیُّهَا النَّاسُ» آغاز میشود تقسیمبندی سهگانهٔ همیشگی قرآن را دوباره میآورد: مؤمنین، کافرین، و کسانی که «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» هستند و پیچیدهتر هستند و حجم بیشتری به خود اختصاص میدهند. در این سوره تأکید روی حالت تهاجمی کفار است، کسانی که بر علیه ایمان دیگران اقدام میکنند.
دربارهٔ آیهٔ «تَمَنَّى أَلْقَى الشَّیْطَانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ» او میگوید عبدالعلی بازرگان معنی مرکزی تمنا را برنامهریزی منظم میداند، و بعضی مفسران به نظر او متأسفانه به شواهد نهچندان روشنی آن را به معنای قرائت گرفتهاند که برای او روشن نیست. اگر آرزو و برنامه باشد، معنی این میشود که پیامبران برای آینده برنامه داشتند، شیطان و نیروهای شیطانی موانع ایجاد میکردند و خداوند آنها را از بین میبرد و آیات خود را محکم میکرد. این موانع فتنهای میشوند برای کسانی که در قلبشان مرض است.
او میگوید کسانی که وسط هستند با کوچکترین مانعی ممکن است ایمانشان تحت تأثیر قرار بگیرد، و در جامعهٔ زمان پیامبر بیشترین ملاک شناسایی منافقین این بود که وقتی حرف جنگ میشود بهانه میآورند. اذن قتال برای جمعیتی صادر شده که از طرف مقابل خیلی ضعیفتر بود و مؤمنین در مدینه هم سلطهٔ کامل نداشتند. به گفتهٔ او این قطعه تقارن دارد: دو آیه دربارهٔ مؤمنین و کفار در آغاز، بدنهٔ اصلی دربارهٔ «لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» و دوباره دو آیهٔ کوتاه در پایان.
رزق مهاجران، صفات دوتایی و مقابله به مثل
او میگوید آیات «وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا» دربارهٔ شرایط حاضر و اقلیتی ضعیف است که ایمان آوردند و مهاجرت کردند، و خداوند به آنها رزق حسن وعده میدهد؛ انگار حیات کسی که در راه خدا کشته میشود ادامه پیدا میکند و همچنان از خداوند رزق میگیرد و رشد میکند.
به گفتهٔ او در این قطعه هفت آیهٔ پشت هم با صفات دوتایی خداوند تمام میشود، مانند «لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ» و «لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»، و شاید در هیچ جای دیگر قرآن اینگونه نباشد. در این آیات استدلال این است که لازم نیست تاریخ را تکرار کنید و به همین دنیا نگاه کنید: اگر کسی خداوند را بشناسد میداند خداوند به مؤمنین کمک میکند و عاقبت پیروزی حق بر باطل است.
دربارهٔ آیهٔ «وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ» میگوید قرآن حق میدهد در همان حد مقابله کنیم، نه اینکه اگر قدرت داشتیم بخواهیم طرف را ریشهکن کنیم؛ و اگر دوباره ستم شد خداوند کمک میکند. او میگوید انگار خداوند با علم به اینکه مسلمانها به زودی قدرت پیدا میکنند، آنها را از شدت عمل زیاد در برابر ضعیفتر منع کرده است، در حالی که شاید مسلمانها آن زمان احساس نمیکردند بتوانند همان مقدار پاسخ بدهند. چند آیهٔ آخر این قطعه را برای جلسهٔ آینده میگذارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه