جلسه با پاسخ به چند پرسش گروه شروع میشود: نقد نظریهٔ رؤیای رسولانه، نقش شیطان و رشد موسی. بعد او روش ساختن نظریه دربارهٔ محتوای یک متن را با مثال دوختن لباس توضیح میدهد. سپس داستان دوم سوره را میخواند و نظریه را طوری اصلاح میکند که شامل آن شود و به واژهٔ ولایت میرسد. در پایان سؤال و جواب دربارهٔ رشد موسی است.
نقد نظریهٔ رؤیای رسولانه
او میگوید مقالههای دکتر سروش را نخوانده، ولی گفتگوی علمی او با عبدالعلی بازرگان در بیبیسی را با دقت گوش کرده و فکر میکند منظور او را درست فهمیده است. این را ادامهٔ پروژهای میداند که سی چهل سال است پیش میرود: دین را انعطافپذیرتر کنند تا آسیبپذیر نباشد. در این نظریه خود کتاب هم اساسش رؤیایی است که از صافی ذهن پیامبر گذشته، پس نباید روی واژهها مته به خشخاش گذاشت.
دربارهٔ اسنادی که در گروه گذاشتهاند تا نشان دهند پیش از او هم چنین نظریاتی بوده، میگوید «مطلقاً این حرف غلطی است». روایاتی که وحی را شبیه رؤیا میدانند، میگویند جبرئیل در رؤیا میآمد و وحی را با همین واژهها القا میکرد؛ همه میدانستند وحی به رؤیا شباهتی دارد. هستهٔ نظریهٔ سروش این است که واژهها مقدس نیستند، و این در عرفان و گذشتهٔ ما سابقه ندارد. او اضافه میکند که در جلسات روانکاوی تئوری لکان را مطرح کرد که عمیقترین لایههای ناخودآگاه به زبان میرسد و میتواند منشأ تئوریای دربارهٔ وحی باشد، ولی آن هم نظریهٔ رؤیای رسولانه نیست.
او از مجموع پرسشهای گروه انتقاد میکند که زیادی جزئینگری است. هنوز باید از دور به سوره نزدیک شد و پرسش جلسهٔ قبلش را تکرار میکند: آیا در مرحلهای هستیم که قطعات سوره را تشخیص دهیم و ارتباط کلی بین قطعات ببینیم؟
شیطان و رشد موسی
دربارهٔ نقش شیطان میگوید بارها گفته که خضر انگار نقش شیطان را بازی میکند، چون کارهایی که خضر میکند، مثل کشتن یک بچه یا سوراخ کردن کشتی، همان کارهایی است که اگر ببینیم احساس میکنیم شیطان کسی را تحریک کرده. اشتباه است اگر فکر کنیم با وقوع شرور امر الهی شکسته میشود: خداوند دست شیطان را باز گذاشته، و در داستان موسی و خضر اعمالی با ظاهر شیطانی هست که باطن آن رحمت است. مسئله این است که نمیدانیم خیر پشت اتفاقهایی که ظاهر شر دارند چیست.
دربارهٔ آیهای که فتی میگوید شیطان ماهی را از یادم برد، استدلالش این است که مجمعالبحرین از همین راه پیدا شد: ماهی فراموش شد و به دریا رفت. به نظر او «أَذْكُرَهُ» به همان ماهی برمیگردد، و خوانش دیگر را که معنایش فراموشی گفتن به موسی است «تعبیر ضعیفی» میداند؛ پس شیطان در اینجا مقدمهٔ پیداشدن مجمعالبحرین است و عامل مثبتی بوده.
دربارهٔ این پرسش که در داستان رشد موسی دیده نمیشود، میگوید خود این برداشت تعجبآور است؛ نتیجهٔ داستانها در قرآن هم دربارهٔ یوسف و برادران واضح بیان نمیشود. کنجکاوی دربارهٔ اینکه رشد کجا بود معقول است، ولی انکار با آیات سازگار نیست، چون موسی را فرستادند دنبال عبد صالح تا درس بگیرد. انتظار تحول ناگهانی مثل فیلمها در هیچ جای قرآن نیست و باید با ظرافت کشف کرد خضر چه کرد و موسی چه تأثیری پذیرفت.
ساختن نظریه مثل دوختن لباس
او میگوید به جای گفتن نتایج خودش دوست دارد روشی برای بررسی محتوای سورهها جا بیندازد. ساختن نظریه دربارهٔ محتوای یک متن را به دوختن لباس برای یک آدم تشبیه میکند: پرو میکنید، جایی را که گشاد است تنگ میکنید و جایی را که تنگ است گشاد، تا لباس فیت شود. نظریهای که یکی از مفسرین دربارهٔ سورهٔ مریم گفته بود، یعنی اینکه سوره دربارهٔ دعوت به تقوی است، زیادی گشاد است، چون تقوا شاید مرکزیترین مفهوم اخلاقی قرآن است و هر چیزی را میشود به آن ربط داد؛ مثل پانچو که تن هر چیزی میرود.
نظریهٔ دیگر، که سورهٔ کهف دربارهٔ اولیای خداست و تذکرة الاولیای قرآن است، تنگ است: چهار داستان هست، سه تایش دربارهٔ اولیاست و داستان دوم نیست؛ مثل لباسی که پاچهٔ شلوار ندارد. تنها چیزی که پیشتر برای رفع این گفته بود، ارتباط این قسمت با مسئلهٔ زینت بود که کافی نیست.
تشخیص منطبقبودن را اینگونه میداند: موفقترین تفسیر آن است که شما را به جایی برساند که بگویید اگر خودم مینوشتم همین را مینوشتم، همین داستانها و همین ترتیب. اگر سوره تذکرة الاولیا بود، او داستان دوم را نمیآورد. دو راه هست: نظریه را بارها به متن عرضه کرد و اصلاح کرد، یا از بیرون فکر کرد که چنین متنی چه چیزهایی باید داشته باشد؛ مثلاً اینکه آدم چطور جزء اولیا میشود. به این پرسش دوم، به گفتهٔ خودش، خیلی فکر نکرده، ولی فکر میکند جوابش همان جواب پرسش دربارهٔ داستان دوم است.
داستان دوم: مرد باغدار
داستان دوم دربارهٔ مردی است که دو باغ دارد و به دوستش میگوید «أَنَا أَكْثَرُ مِنكَ مَالًا». او میگوید به نظرش این مَثل بارها در تاریخ تکرار شده و داستان واقعی تکراری است که کمی «آبستره» شده؛ ممکن است عین این محاورهها گفته نشده باشد، شاید هم شده باشد، و برایش مهم نیست. آن مرد عاشق باغ شده و فکر میکند ابدی است، قیامتی هم نیست و اگر هم باشد، چیزی بهتر به او میدهند. دوستش او را موعظه میکند و میگوید این حالتت شرکآمیز است.
او به آیههایی ارجاع میدهد که پیش از شروع داستان اصحاب کهف میگوید هر چه روی زمین است زینت آن است تا بیازمایند چه کسی بهتر عمل میکند؛ این دو آیه زمینهساز این مَثل هستند، و واژهٔ «صعیدا» هم عیناً اینجا تکرار شده تا یادمان بیفتد. او میگوید آن مرد فراموش کرده اینجا دار ابتلاء است و عمرش را روی باغی گذاشت که از بین رفت و برای آخرتش چیزی تحصیل نکرد.
اصلاح نظریه: دو گروه و چهار داستان
اصحاب کهف نقطهٔ مقابل این مردند: از دنیا کندهاند، در حالی که او چسبیده به دنیاست. به گفتهٔ او سوره نمیخواهد فقط بگوید اولیا که هستند، بلکه میگوید ماجرا چیست: ما برای عملکردن به دنیا آمدهایم، زینت دنیا را باید موقت دید، و آنچه جلوی رشد را میگیرد غرقشدن در زینت و تفاخر و تکاثر است. اگر سوره از داستان موسی و خضر به بعد بریده میشد، سورهای دربارهٔ مقدمات رشد و موانعش میشد.
نتیجه برای ساختار: داستان یک و دو دو داستان متقابل متضاد هستند و آن دو داستان دیگر ادامهٔ داستان اصحاب کهف است، مثل فلشفوروارد که نشان میدهد آنها به کجا میرسند؛ گروه دوم آینده ندارد. به همین دلیل بین آن دو داستان فاصلهای نیست و تلاش و تعلیم و تعلم و رسیدن به مقام ذوالقرنین حالت ایدهآل رشد اولیای خداست. او در حاشیه میگوید حسش این است که اصحاب کهف شاید آدمهای پولداری بودند، ولی نمیخواهد روی آن تأکید کند.
گوشها و ولایت
او به بازی با مفهوم شنیدن اشاره میکند: دربارهٔ اصحاب کهف میگوید «فَضَرَبْنَا عَلَىٰ آذَانِهِمْ»، و دربارهٔ گروه دوم میآید که در گوششان وقر است. به نظر او خداوند گوش و چشم ظاهری گروه اول را به دنیا سنگین میکند تا روحشان بالا برود، و در گروه دوم قوای باطنیشان تعطیل میشود؛ رشد یعنی رشد قوای شناختی و کفر نتیجهٔ عدم رشد آنهاست.
واژهٔ کلیدی دیگر ولایت است. در داستان اول میآید که برای کسی که گمراه شود «وَلِيًّا مُّرْشِدًا» نیست، و در پایان داستان دوم «هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ». او میگوید دو جور ولایت هست، ولایت الله و ولایت ابلیس و ذریهاش؛ کسانی که به راه ولایت ابلیس میروند رشد نمیکنند و آنها که ولایت الله را میپذیرند جزء اولیا میشوند. نیمهٔ اول سوره را مثل تفسیر آیتالکرسی میبیند، آنجا که میگوید خدا ولی کسانی است که ایمان آوردهاند.
پرسشوپاسخ
یکی از حاضران میپرسد چرا نام سوره را وارد نمیکنید؛ او جواب میدهد که این جزء ویژگیهای کارش است و در جلسهٔ اول از نام کهف شروع کرد. دیگری میگوید واژهٔ رشد هم زیاد آمده و او تأیید میکند که رشد از واژههای کلیدی است و تکرارش نسبت به بقیهٔ سورهها غیرعادی است.
دربارهٔ رشد موسی، یکی از حاضران میگوید شاید رشد در لیگ خودش بوده، چون موسی آخر فقط پیشنهاد میدهد و لحنش یک خرده عوض شده است. او قبول ندارد: موضوع سوم اصلاً جای اعتراض ندارد و غر زدن موسی شاید پسرفت هم باشد. میگوید معما همین است و در داستان حسی هست که خضر دنبال بهانه است تا موسی را بیرون بیندازد. شأن نزولی را هم میآورد که موسی پرسید کسی بیشتر از او میداند یا نه، ولی مطلقاً مخالف است و میگوید سعی میکند مخالفت را در جلسات آینده ابراز کند؛ این توجیه خوبی نیست که رشد فقط فهمیدن این باشد که کسی عالمتر هست.
به پرسشی دربارهٔ اینکه چرا داستان اصحاب کهف و موسی و خضر جلوتر نمیروند، میگوید سؤال خوبی است و باید صبر کنند تا داستان را بخوانند؛ جلسهٔ بعد داستان اصحاب کهف و احتمالاً موسی و خضر را میخواند.
→ متنِ کاملِ این جلسه