جلسه با نکاتی دربارهٔ گروه و دو گروه بودن اصحاب کهف آغاز میشود و به مدت مکث آنها در غار و رشدشان میرسد. سپس دربارهٔ عرفان و رشد و استاد صحبت میکند و با داستان یوسف و برادرانش مثال میزند. بعد داستان موسی و خضر را سه پردهای میداند که به ادعای او سه زخم موسی را درمان میکند، و در پایان دربارهٔ خلاف شرع بودن کارهای خضر و پرسشهای حاضران صحبت میکند.
گروه تلگرامی و دو گروه اصحاب کهف
او میگوید برای اولین بار گروهی نزدیک دویست نفره کنار جلسات دارد که سؤالها و بحثهای خوبی میکنند، و مشکلش این است که چطور تحتتأثیر آنها قرار نگیرد تا جلسات از مسیری که در ذهن دارد فاصله نگیرد. احساس میکند شاید جلسهٔ قبل، بدون آن سؤالها، بحث اصحاب کهف را آنطور نمیگفت، و از اینکه نکتهٔ مهمی را که میخواهد بگوید کسی در گروه بگوید حس دوگانهای دارد.
او به آیهٔ «ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَىٰ لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا» برمیگردد و میگوید اگر پیشداوری نداشته باشیم، متن از اول از دو گروه حرف میزند، یعنی اصحاب کهف و رقیم، و گروهی از گروه دیگر میپرسد. این را حدس و احتمال میداند؛ تفسیری با این مضمون ندیده، ولی فکر میکند شاید کسی گفته باشد. علتش را شاید این میداند که ما برای خلاصه فقط «اصحاب کهف» گفتهایم و دو گروه بودن از بین رفته است.
او میگوید میخواهد تخیل کند و داستانی بسازد که شاید کمک کند بهتر بفهمیم: اصحاب کهف از قبل به غار میرفتند و گروه دوم به آنها ملحق شد؛ گروه اول رفتند و بعد گروه دوم آمد، پس دیالوگی که اینجا گفته میشود شاید قابل فهمتر باشد، چون گروه اول از گروه دوم میپرسد «كَمْ لَبِثْتُمْ». حسی ادبی دارد که رقیم به شمارش و احصاء نزدیکتر است و در آنچه خودش «حدس بدون پایه» میخواند، آنهایی را که سؤال میکنند احتمالاً اصحاب کهف و آنهایی را که میگویند «يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ» شاید اصحاب رقیم میداند. در پایان میگوید واقعاً نمیداند این تعبیر درست است یا نه و شاید دیگران شواهد متنی بهتری پیدا کنند.
مدت ماندن در غار و رشد
او میگوید اینکه سیصد و نه سال واقعی است یا حرف مردم، در نظریهٔ کلیای که تا اینجا ساخته تأثیری ندارد. اشکالی را که جلسهٔ قبل فراموش کرد پاسخ دهد این بود که اگر این عدد حرف مردم باشد، چطور از «وَازْدَادُوا تِسْعًا» نتیجه میگیرد که اصحاب کهف به شهر برنگشتند. جوابش این است که از حرفهای مردم دربارهٔ سه و پنج و هفت نفر و سگشان برمیآید که تعدادشان در حد انگشتان دست بوده، و اگر مردم هم سیصد و نه سال گفته باشند، مطمئنایم بیست سی سال نبوده. ممکن است سیصد و نه درست نباشد، ولی اینکه آن نه سال اصلاً نباشد و برگشته باشند و به خانهشان رفته باشند چندان محلی از اعراب ندارد. فکر میکند طبیعی است که فاعل «وَازْدَادُوا» همان فاعل «لبثوا» باشد، هرچند در متن ادبی دلیل صددرصد نمیشود گرفت.
دربارهٔ اینکه آیا خواب طولانی برایشان رشد آورده، میگوید قطعی است که در معجزهای بزرگ شریک شدند و تجربهای شبیه مرگ و دوباره به دنیا آمدن داشتند، و احتمالاً در آن سالها به ایمان فوقالعادهای رسیدند. سیصد سال خواب انگار گذشتهشان را پاک و جراحتهایشان را خوب میکند؛ اینکه در خواب رؤیا هم میدیدند ممکن است و او منکرش نیست.
عرفان، رشد و استاد
او اصطلاح عرفان را به معنای رشد و سیر و سلوک به کار میبرد و میگوید مؤمن و مسلم در قرآن آدمهایی هستند که سطح بالا هستند. به نظر او شریعت راهی برای رفتن است: اگر کسی شریعت را مجموعهای از کارها بداند که چه رشد بدهد چه ندهد فرقی ندارد و قرار نیست به جایی برساند، با عرفان مخالف است و او با چنین نگاهی مخالف است، و کسی که نماز و قرآن به او رشد نمیدهد، به نظر او خارج از جرگهٔ مؤمنینی است که به شریعت درست عمل میکنند. به گفتهٔ او قرآن میگوید یک راه رشد فراهم شده، و به نظر او سورهٔ کهف این مفهوم مرکزی را دارد؛ بدون این نگاه سوره را خوب نمیفهمیم.
او میگوید ممکن است از تأکیدش بر رابطهٔ استاد و شاگردی میان موسی و خضر چنین برداشت شده باشد که استاد واجب است. استاد خوب چیز خوبی است و مشکل این است که ممکن است استاد بد باشد. به گفتهٔ عرفا استاد میتواند تعیین کند چه زمانی وقت لذت بردن از اذکار است، از مکاشفاتی که خطا دارند هشدار بدهد، مثل کسی که پیچ و خم غار را میشناسد راه را نشان دهد، نقایص وجودی شاگرد را رفع کند و برای او ذکر مخصوص بدهد، مثلاً برای آدم مضطرب اسمایی را که اضطراب را برطرف کند.
نمونهاش را در داستان یوسف میبیند: برادران یوسف عظمت گناه را نفهمیدند و توبه نکردند، و این مثل یک کانون عفونی باقی ماند. به صورت تمثیلی، مثل استخوان یک نفر در کودکی که بد جوش خورده و باید دوباره از همانجا شکسته شود؛ یوسف با صحنهسازی همان موقعیت را برایشان تکرار میکند تا این بار درستتر عمل کنند. او این را شبیه روش فرویدی تخلیه یا کاتارسیس میداند و فیلم «مارنی» هیچکاک را مثال میزند. استاد را به معنای مرشدی که در اتاقکی نشسته ضروری نمیبیند؛ میگوید خوب باشد، خوب است.
موسی و خضر: ادعای او
او میگوید داستان موسی و خضر بیشتر شبیه یک کلاس درس شکستخورده است، و ادعایش این است که خضر همان کاری را با موسی میکند که یوسف با برادرانش: موسی در گذشتهاش موقعیتهای حلنشدهای دارد، و خضر او را در سه موقعیت مهم زندگیاش قرار میدهد و سه گره را باز میکند. به نظر او همینکه خضر میداند موسی نمیتواند سؤال نکند و باز میگوید سؤال نکن، جزء نمایش است. تصورش این است که خضر در یک چشمبهمزدن همه چیز را دربارهٔ موسی میداند.
زخم اول جدایی موسی از مادر در چند روزگی و رهاشدن در آب است، و به گفتهٔ او در ماجرای کشتی خضر موقعیتی مشابه میسازد، چون موسی بیآنکه بداند از آب و کشتی واهمه دارد. اینکه موسی میگوید «أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا» و به جای خودش از غرق شدن اهل کشتی میگوید، به نظر او نشانهٔ یک کمپلکس است؛ و توضیح بعدی خضر که کشتی نجات یافت، التیام آن زخم قدیمی است.
زخم دوم قتلی است که موسی کرده، و در پردهٔ دوم موسی ناظر یک قتل میشود. او میگوید این حرفها را خودش مقدماتی میداند و دیگران میتوانند تکمیل کنند. به نظر او با اینکه موسی گفت «فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ»، داستان میگوید گذشتن از ترومای قتل آسان نیست. زخم سوم دیدار موسی با شعیب است: گرسنه و پریشان آب میکشد، و اگر انتظار اجر داشته باشد ناخالصیای در آغاز راهش است؛ خضر کار خیری پیش میآورد که قرار است بدون اجر انجام شود و موسی از اجر حرف میزند. این سه تناظر را، اگر اشتباه نکند، ابنعربی اول بار گفته؛ او تفاسیر عرفانی را مثل معدن طلا میداند که باید هزاران تن بیاورید تا یک کیلو طلا دربیاید.
سه پرده و پرسش حاضران
به نظر او نمایش همین سه پرده است و نیمهکاره نمیماند؛ اگر قبول کنیم این سفر در سال اول نزد شعیب بود، در آن ده سال بعد ترومایی در کار نیست. خضر میگوید اعتراض نکن با اینکه میداند موسی اعتراض میکند، چون موسی باید به خودش فشار بیاورد تا بتوانند آن حالت را زنده کنند؛ اگر خضر بانک میزد، موسی اعتراضی نمیکرد. خود موسی هم نمیفهمد چه شده، مثل بیماری که سه بار داد میزند و درمان میشود؛ وقتی پیش شعیب برگردد، میفهمد که درمان شده است. تئوریهای دیگر، مثل تعلیم صبر، به نظر او اجزای داستان را توجیه نمیکنند.
یکی از حاضران میپرسد با توجه به آیهٔ «وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَىٰ مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا» آیا اعتراض موسی به تروما ربط دارد یا هر کس دیگری هم جای او بود صبر نمیکرد. او میگوید دو چیز با هم جمع میشود: وضعیت روانی خاص و زخمی که از قبل هست، به اضافهٔ بیخبری موسی از حکمت کار؛ اگر آن سه نکته را میدانست این حرفها را نمیزد.
خلاف شرع بودن کارهای خضر
او میگوید کارهای خضر به معنای متعارف خلاف شریعت هستند: کشتن نفس زکیه دستکم از زمان نوح خلاف شرع بود و آسیب به مال دیگران هم قابل تحمل نیست، و مورد سوم خلاف شرع نیست؛ پس موسی از دید ما محق است. ولی مهم این است که قرآن توضیح خضر را قانعکننده میداند و موسی هم قانع شد، و این را تأییدی میداند بر اینکه چیزی ماورای شرع هست. شرع حکم به ظاهر میکند و در حد عالم شهادت است؛ کسی که از غیب خبر دارد میتواند کارهایی کند که از دید دیگران غیرشرعی است. خضر میدانست آن بچه میتواند به پدر و مادرش آسیب بزند و کارش به نفع همه بود.
دربارهٔ اینکه آیا در سیر و سلوک به جایی میرسیم که شرع کنار گذاشته شود، این دعوا را خندهدار میداند: به فرض که چنین باشد، جایش عمق غار است و برای عموم نیست و کسی نباید مسائل غیب را جار بزند. ولی از قرآن میفهمد که آدمهایی به علم و اختیار بیشتر میرسند و میتوانند شریعت را نقض کنند، چون شریعت ظاهر است و آنها باطن را میبینند. اگر داستان را به همهٔ جرمهای تاریخ تعمیم دهیم و تصور کنیم اگر علم غیب داشتیم برای همهٔ وقایع توضیحی مثل توضیح خضر مییافتیم، به گفتهٔ او جهانبینی دیگری پیدا میشود.
به نقل از یکی از دوستان گروه، آیهٔ «وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَىٰ مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا» نوعی مجوز التیامبخش میدهد که کسی که با فاجعهای روبهرو میشود و حکمتش را نمیداند حق دارد اعتراض کند. دربارهٔ پرسشی در مورد «فَخَشِينَا» فکر میکند علم خضر مطلق نیست و میگوید پیش از این زیاد دربارهٔ آن فکر نکرده بود؛ دربارهٔ ضمایری که به تدریج در کلام خضر به سمت خدا میرود میگوید در جلسهٔ آینده صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه