سخنران جلسه را با نکتهٔ روششناسانه دربارهٔ نقطهٔ شروع تحلیل یک سوره آغاز میکند و سپس آنچه دربارهٔ سه داستان کهف گفته شد، یعنی رشد و ولایت، مرور میکند. بعد معنای رشد و ولایت و جای آخرت را توضیح میدهد، و در پایان متنهای میان داستانها را میخواند: آیات آغاز سوره، عتاب پیامبر، خواب دو گروه اصحاب کهف و داستان ذوالقرنین.
نقطهٔ شروع تحلیل سوره
او میگوید در مواجهه با یک متن، شیوهٔ تحلیل تا اندازهای از آنچه خود متن تحمیل میکند میآید؛ اگر سورهای قطعههای روشنی ندارد، اینکه از قبل تصمیم بگیریم هر تکه یک یا دو صفحه باشد ممکن است جاهایی خوب جواب ندهد. مضمونهای مشترک مثل توحید و معاد و نبوت در همهٔ سورههاست و برای ساختن نظریهٔ یک سوره کمک زیادی نمیکند؛ باید ذهن را خالی کرد و دید چه چیزی در این سوره نظر آدم را جلب میکند.
برای کهف، چیزی که نظرش را جلب کرده این است که دستکم سه داستان به شدت اختصاصی و اسرارآمیز در آن هست که دربارهٔ انبیا نیستند: اصحاب کهف، خضر و ذوالقرنین پیامبر نیستند ولی آدمهای صالحی هستند، و او میگوید انگار این تذکرة الاولیاء قرآن است. در دو تا از این داستانها واژهٔ «عجبا» به کار رفته است.
مرور: رشد و ولایت
به گفتهٔ او واژهٔ رشد و ترکیب «وَلِیا مُّرْشِدًا» مرکزی است و ولایت هم از واژههای کلیدی سوره است. داستان اصحاب کهف مثل شروع سیر اولیاء است، در داستان موسی و خضر آن هیجان رشدخواهی را میبینیم، و ذوالقرنین مانند یک خضر خیلی والامقام و داستان انتهایی این رشد است. داستان دوم نقطهٔ مقابل اصحاب کهف است: آدمی غرق در زینت دنیا که ادامهای ندارد، چون عشق و حب به دنیا مانع رشد میشود.
او میگوید تعداد دفعات «رب» از «الله» بیشتر است و این با مفهوم رشد و پرورش میسازد. وقت نسبتاً زیادی، شاید بیشتر از دو سه ساعت، صرف این پرسش شد که خضر چگونه موسی را رشد میدهد، و در آن نظریهٔ اولی، که بر مکاشفات ابنعربی مبتنی بود، اصلاحی انجام شد.
معنای رشد
او میگوید حدس میزند متنهای میانی مانند دریاییاند که جزیرههای داستانی را به اقیانوس معارف الهی وصل میکنند؛ برای همین باید دید در قرآن رشد چیست. سادهترین پاسخ این است که انسان قرار است به توحید برسد و غیر از خدا چیزی نبیند، مثل ابراهیم که مسلم شد، یعنی ارادهٔ او در ارادهٔ خداوند حل شده است.
در این توصیف، کار خضر با موسی چنین بیان میشود: از کودکی اتفاقها و گناهان در درون موسی اعوجاج و باطلهایی ایجاد کرده، که شاید کمپلکس یا تروما نزدیکترین واژهٔ روانشناسی مدرن برای آن باشد. خضر سه جراحت از میلیونها جراحت ممکن را التیام میدهد و راه رشد موسی را باز میکند؛ رشد در نهایت حلشدن در حق است، که عرفا «فناء فی الله» میگویند.
او تأکید میکند رشد معنایی واقعی و وجودی دارد: برای رسیدن به توحید باید توجه به جسمانیت و عوارض آن ضعیف شود. مثال میزند که کاشیهای خانهاش را که نگاه میکند اسماء و صفات الهی را به وضوح در آنها نمیبیند، ولی در درخت بیشتر میبیند؛ و به هر چیزی که علاقه داشته باشیم به سمتش کشیده میشویم و این ما را از توحید دور میکند.
ولایت و قرآن بهجای خضر
مفهوم دیگر سوره ولایت است: با ولایت الله رشد میکنیم و با ولایت ابلیس رشد نمیکنیم، و او میگوید انگار سوره تعبیری از آیة الکرسی است. ولایت الهی را از طریق انبیا و پذیرش دین و شریعت به دست میآوریم.
او میگوید جلسهٔ قبل تأکید کرد که یک پرسش این است که رابطهٔ موسی و خضر از نوع اینکه خضر به موسی بگوید این کار را بکن، آن کار را نکن نیست، پس رشد را از کجا بیاوریم. در جواب میگوید که قرآن پر از مَثل و صحنهٔ دراماتیک است، و آیهٔ پیش از داستان موسی و خضر، «وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَٰذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کلِّ مَثَلٍ»، انگار میگوید قرآن خضر ماست. با عمل به شریعت تحت ولایت الهی قرار میگیریم و با خواندن کتاب رشد میکنیم، و کتاب و سنت جلوهٔ «وَلِیا مُّرْشِدًا» است.
آخرت و دنیا
او میگوید در متنهای میان داستانها باید انتظار معاد را داشت: سورهای که به معاد اشاره نکند ویژگی خاصی پیدا میکند که باید توضیح داد. مثال میزند که اگر کسی محکوم به اعدام باشد و مطمئن شود فردا صبح فرشتهها او را به جایی دیگر منتقل میکنند، قرآن را که بخواند بیشتر به بخشهایی کنجکاو میشود که دربارهٔ مرگ و بعد از آن است. اگر بهشت و جهنم برای کسی جذاب نیست، به گفتهٔ او علتش این است که توجه ما به دنیا بیش از حد است.
به گفتهٔ او اگر واقعاً باورمان بیاید که ما یک ابدیتی جلویمان هست، رشد در این دنیا در خدمت این است که در آن دنیا چه بر ما بگذرد. قرآن برای اقامت ما در این دنیا برنامه میدهد، و یکی از جنبههای رشد این است که دل از دنیا ببریم، که با همان آیات آخرتی انجام میشود.
آیات آغاز سوره و عتاب
او میگوید اگر حسی که از سوره گرفتهایم درست باشد، سوره دعوت به ولایت الهی از راه قرآنی است که «لَمْ یجْعَل لَّهُ عِوَجًا». عوجی نیست یعنی ما اعوجاج داریم، و قرآن کتاب حقی است که هر چیز را همانگونه که هست بیان میکند و توحید نظری و عملی ما را تصحیح میکند.
اولین آیهٔ بحثانگیز انذار کسانی است که گفتند خدا فرزندی گرفته. او میگوید طبق عرف قرآنی باید آن را اشارهای به مسیح و مسیحیان فهمید، هرچند ممکن است عزیر هم باشد؛ تعبیر آن به شرک به طور کلی را دلچسب نمیداند. «فَلَعَلَّک بَاخِعٌ نَّفْسَک عَلَیٰ آثَارِهِمْ» را هم، که غالباً تأسف برای مشرکان قریش میدانند، به مسیحیان میزند، چون مسیحیان نزدیکترین پیروان ادیان بودند، بسیار زیاد بودند و قدرتمندترین نیروی نظامی دنیا هم مسیحی شده بود؛ و میگوید این میتواند نشانهٔ آن باشد که اصحاب کهف مربوط به بعد از مسیحاند.
او میگوید این آیه را اول مثبت میخواند، مهربانی پیامبر، ولی بعد رگهای از عتاب در آن دید و هنوز همین را فکر میکند: «تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا» یعنی توجه به کثرت نفرات، در حالی که باید به کیفیت توجه کرد. تأکید میکند این حس رحمة للعالمین بودن پیامبر را کم نمیکند و پیامبر برای خودش چیزی نمیخواهد. بلافاصله بعد، «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَّهَا»، مانند چکیدهٔ داستان دوم است و یکدفعه به اصحاب کهف جهش میشود.
دربارهٔ صاحب باغ میگوید نمیخواهد بگوید تجدید نظر کرده که این داستان واقعی است یا نه، ولی نکتهای به ذهنش رسید. تا حالا حس میکرد این واقعی نیست، از بس که آن دو حرفهایی را که به همدیگر میزنند شفاف و واضح میزنند و آدم احساس میکند این لب کلام است. ولی اگر این داستان خیلی قدیمی باشد، شش هزار، هفت هزار سال قبل، شاید مردم مانند بچهها رک و راست همین حرفها را میزدند، و اگر نشانهٔ دیگری نبیند، شاید این قضاوت او اشتباه باشد.
دو گروه در خواب اصحاب کهف
او میگوید چکیدهٔ داستان اصحاب کهف ما را به لحظهٔ بیدارشدن کنجکاو میکند: یک گروه میگوید «یوْمًا أَوْ بَعْضَ یوْمٍ» و گروه دیگر میگوید «رَبُّکمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ». به نظر او گروه دوم هم چیزی میفهمد: حدسشان این است که خیلی بیشتر از نصف روز یا یک روز بوده، و گروه اول گذشت زمان را حس نکرده است.
او به تعبیری از حکمای قدیم، که زمان را مقدار حرکت میدانستند، اشاره میکند: برای گروه اول اتفاقی در خواب نیفتاده و گروه دوم صد هزار خواب دیده است، و اگر زیاد خواب دیدند یعنی خیلی رشد کردند. رؤیاها مثل خضر موقعیتهایی میسازند که التیام میدهد؛ حالتشان عین خواب نیست و او میگوید «مثل رؤیا» چون نمیداند دقیقاً چه اتفاقی افتاده.
در جواب رحمت و رشد، «فَضَرَبْنَا عَلَیٰ آذَانِهِمْ فِی الْکهْفِ سِنِینَ عَدَدًا» آمده؛ پس خود در غارماندن جواب رشد آنهاست و وقتی بیدار شدند ریست شده بودند. حرف یکی از دوستان را که اینها در خواب رشد کردند درست میداند، البته نه به معنای متعارف سیر و سلوک و اراده.
ذوالقرنین و پرسشهای حاضران
یکی از حاضران برداشت میکند که سرعت رشد آدمها متفاوت است و موسی و خضر انگار درون همان خواب را نشان میدهد؛ او میافزاید قرآن دست ما را گرفته و درون غار را نشان میدهد. حاضر دیگری میگوید حرکات ذوالقرنین خیلی سریع است، مثل پرش از خوابی به خواب دیگر.
به گفتهٔ او در برابر مَثلهای قرآن باید جدل نکرد و صبر کرد، همانطور که موسی باید در برابر خضر میکرد. داستان ذوالقرنین، که توضیحی ندارد و سؤالبرانگیز است، به نظر او عمداً آزمونی است که ببینیم بعد از داستان موسی و خضر چه واکنشی نشان میدهیم؛ هر چه بیشتر مکث کنیم اثرش عمیقتر است. میگوید توان عادیسازی این داستان را ندارد.
یکی از حاضران میپرسد آیهای که میگویند فرزند میگیرد نمیتواند اشاره به آدمهای سطح بالایی باشد که آدم احتمالاً اشتباهی فرزند خدا حساب کند؛ او پاسخ میدهد به نظرش نه، چون به آدمهای خاصی اشاره دارد که «قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا»، هرچند حرف آن حاضر را به طور کل درست میداند. حاضر دیگری دربارهٔ ارتباط کهف و اسراء و مریم میپرسد؛ او میگوید سورهٔ کهف و مریم مستقیماً دربارهٔ ولایت الهی صحبت میکنند و به هم چسبیدهاند، و اسراء ممکن است یک مقدار دورتر باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه