او میگوید چرا سورهٔ مریم را برگزیده و سوره را بهطور کلی از دور مرور میکند: سه داستان بلند که نخست به تولد و بعد به جانشینی میپردازند، و قسمت دوم که به ادعاهای آدمهای بد و قیامت اختصاص دارد. به نظر او باید ارتباط میان این دو قسمت را فهمید.
چرا سورهٔ مریم
او میگوید پیش از انتخاب این سوره دربارهٔ سورهٔ احزاب هر چه فکر کرد، دید خطوط قرمزش چنان کلفت و پررنگ است که نتوانست بحث را جمعوجور کند؛ در سورهٔ مریم خطوط قرمز نیست و پس از سورهٔ نور شاید بد نباشد آنتراکتی به خودش بدهد. این سوره فاقد هر گونه حکمی است و فرمش چند داستان است که بعدش سوره ادامه پیدا میکند، مثل کهف. مهمترین نکته به نظر او این است که فضای سوره و داستانهایش عرفانی است و نمیشود دربارهٔ آن بحث کرد و وارد بحثهای عرفانی نشد؛ هرچند از اصطلاح «عرفان» خوشش نمیآید، چون انگار دین یک چیز است و عرفان چیز دیگر.
او میخواست دربارهٔ تعبیرهای عرفانی داستان مریم بحث کند و ناگهان دید ترجمهٔ فصوصالحکم ابنعربی چاپ شده است، که به گمان خودش در تصمیمش تأثیر قاطعی داشت. فصوص ۲۷ فصل دارد که هر کدام به پیامبری اختصاص دارد و هر پیامبر کلمهای از کلمات الهی است؛ ولی دیشب که کتاب را خرید دید فقط ده فصل ترجمه شده و نه مریم در آن است، نه زکریا و یحیی و عیسی؛ از پیامبران این سوره فقط ابراهیم هست. پس متن فارسی در اختیار حاضران نیست و او فقط به مقداری از مطالب کتاب اشاره میکند.
به گفتهٔ او بعضی با ابنعربی مشکل دارند و وحدت وجود را کفر میدانند، و حتی کسانی که او را قبول دارند و مرید اویند میگویند فصوص برای کسی که مقدمات عرفان را نمیداند گمراهکننده است، چون به وحدت وجودِ افراطی و جبرگرایی افراطی میرسد. شاید تا اندازهای علت اینکه کسی سراغ ترجمهاش نمیرود همین باشد. او اصلاً قصد نداشت دربارهٔ جهانبینی ابنعربی صحبت کند؛ نکتههای جالبش دربارهٔ پیامبران برایش مهم بود.
سورهٔ نور بهشدت بر خانواده متمرکز بود ولی دربارهٔ کودک حرفی نمیزد؛ در سورهٔ مریم مسئلهٔ تولد و به دنیا آمدن کودک تم اصلی است، و انگار مکمل چیزهایی است که سورهٔ نور دربارهٔ آنها صحبت کرد.
تأثیر عاطفی سوره
او میگوید خودش از نظر عاطفی به این سوره خیلی علاقهمند است و از واکنش کسانی که ایمیل زدند فهمیده فقط احساس او نیست. سوره دربارهٔ آدمهای خوب و برجسته است، آرامشبخش و آهنگین است، و عبدالباسط دو داستان اولش را خیلی قشنگ خوانده است. تأکید میکند هر چه در جلسات گفته شود بخش نسبتاً کوچکی از تأثیری است که سوره ممکن است بر آدم بگذارد و دربارهٔ ظرافت و زیباییاش خیلی نمیشود حرف زد؛ این را همیشه در جلسهٔ آخر میگفت و این بار در جلسهٔ اول میگوید.
مناجات زکریا
از ابهامی در بعضی ذهنها میگوید که برخلاف ادبیات عرفانی، در قرآن رابطهٔ انسان و خدا رابطهٔ عبد و پادشاه و اطاعت است و رابطهٔ عاشقانه پررنگ نیست؛ ولی فکر میکند هر جا پیامبران با خدا صحبت میکنند، آدم اگر ذرهای دقت کند باید آن شور عاشقانه را ببیند. زکریا پیش از خواستن فرزند مقدماتی میگوید که درددل با دوستی صمیمی است: خیلی آهسته با خدا صحبت میکند، میگوید استخوانهایم سست شده و موهایم سفید است، به دعا کردن بیتوجه نبوده، از کسانی که بعد از او میآیند میترسد و زنش نازاست، و آنگاه فرزندی میخواهد که وارث او و آل یعقوب باشد.
او این را مناجات و درددل کردن با خدا میداند، نه دعای معمولی: اگر کسی پیش پادشاهی برود، پادشاه میگوید حاشیه نرو و بگو چه میخواهی، ولی اینجا لطفی هست در همین حرفها زدن. چیزی که برایش خیلی تأثیرگذار است این است که از لحن زکریا میفهمد زکریا تا این سن چیزی برای خودش نخواسته است؛ استدلال نمیکند، ولی انگار زکریا خجالت میکشد برای خودش چیزی بخواهد و برای همین مدام عذر میآورد. فکر میکند ویژگی پیامبرانهٔ این دعا دوری مطلق از خودخواهی است.
یکی پرسید آیا با اینگونه صحبت کردن تغییری اتفاق میافتد که ما را به خواستهمان نزدیکتر کند. او میگوید یکی از وجوه اثر دعا این است که با دعا استعداد پذیرفتن نعمت را پیدا میکنید. در جهانبینی ابنعربی دعا میتواند به کلام درنیاید و خودِ وجود استعداد کار دعا را بکند: مریم، برعکس زکریا، دعا نمیکند ولی نیاز به فرزند در وجودش هست. پس در جهانبینی ابنعربی هر چه خدا میدهد با دعاست، منتها همهٔ دعاها کلامی نیست؛ شعر معروف مولانا، «ما نبودیم و تقاضامان نبود»، که خودش آن را حفظ نیست، به این برمیگردد که موجودات ناگفتهای دارند و خداوند ناگفته را شنیده است.
قطعههای سوره
او میگوید میخواهد سوره را از دور ببیند و تم اصلی را بفهمد؛ خطبهخط نمیخواند. سوره با تولد یحیی شروع میشود، حروف مقطعه را که ابنعربی دربارهٔ آنها بحث میکند کنار میگذارد چون خوب نمیفهمد، و قطعهٔ دوم داستان مریم و تولد عیسی است.
پس از داستان عیسی، اگر اشتباه نکند، هفت آیه میآید که سجع سوره را میشکنند، انگار چیزی از جای دیگری آمده و وسط قرار گرفته است. این آیهها از نظر محتوا ادامهٔ داستان عیسیاند و فرزند خدا بودن او را نفی میکنند، ولی تفاوت خیلی مشخص از نظر سجع آنها را مثل قطعهای جداگانه در ذهن میآورد و او بهشدت میل دارد آنها را وسط سوره بگیرد. بعد داستان ابراهیم و پدرش میآید: ابراهیم با احترام ولی ساده و صریح میگوید «من چیزهایی میدانم که تو نمیدانی»، پدرش تهدید به سنگسار میکند، و ابراهیم سلام میکند، طلب آمرزش میکند و از آنها دوری میکند.
تولد و نقش پدر و مادر
به نظر او دو داستان اول به وضوح به تولد دو پیامبر همعصر مربوطاند، و در نیمهٔ اول شاید مسئلهٔ سوره تولد انسان باشد. در هر دو داستان این آدمها پیش از به دنیا آمدن اسم دارند: به زکریا اعلام میشود فرزندی به نام یحیی میدهیم، و عیسی انگار از اول وجود دارد و فقط ظاهر میشود. او دو حالت اکستریم میبیند: در اولی پدر نقش اصلی را دارد و مادر تقریباً نقشی ندارد، و برای تولد واژهٔ «دانلود» را به کار میبرد؛ در دومی پدری نیست و فقط یک زن هست و هیچ خواستی هم نیست. انگار نقش پدر و مادر را خالص و جدا ببینیم.
این دو داستان القا میکنند که این دو موجود هستند و دارند ظاهر میشوند، همانطور که قرار بود قرآن نازل شود؛ او میگوید دستکم دربارهٔ پیامبران چنین فکر کنید و نمیخواهد تعمیم دهد که دربارهٔ همهٔ آدمها هم چنین است. داستان ابراهیم هم، هرچند تولد ابراهیم مطرح نیست، رابطهٔ پسر و پدر را پیش میکشد و همان تم را ادامه میدهد.
از تولد تا جانشینی
ابراهیم وقتی از خانوادهاش و از آنچه به جای خدا میپرستیدند فاصله میگیرد، خداوند اسحاق و یعقوب را به او میبخشد؛ به گفتهٔ او میشود این را مقدمهٔ فرزنددار شدن ابراهیم تعبیر کرد، بیآنکه مناجاتی در کار باشد. دربارهٔ موسی هم میگوید «و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا»، و این دیگر مسئلهٔ تولد نیست. پس به نظر او مسئله ادامه پیدا کردن نسل است: ادامه پیدا کردن معنویتی که در یک آدم هست، با فرزنددار شدن یا با تعیین کسی بهعنوان جانشین.
آیهای که پیامبران را از ذریهٔ آدم و ابراهیم و اسرائیل میشمارد این برداشت را تأیید میکند. بعد میآید «فخلف من بعدهم خلف»، که دقیقاً مسئلهٔ جانشین شدن است: کسانی آمدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند و به زودی به مجازاتشان میرسند، مگر کسانی که توبه کنند و عمل صالح انجام دهند. کل داستانها تقریباً با این آیه تمام میشود و سوره از اینجا بیداستان ادامه پیدا میکند.
قسمت دوم و پیوند آن با تولد
پس از وصف بهشت، صحنههایی از حشر و جهنم و وصف آدمهای بد میآید، از جمله آن آدمی که میگوید «لاوتین مالا و ولدا»، و سوره دوباره به رد این ادعا که عیسی فرزند خداست برمیگردد و با بشارت پایان مییابد. از نظر محتوا سوره تقریباً دو قسمت دارد: داستانهای پیامبران با تأکید بر جانشین شدن، و ادعاهای کذب آدمهای این دنیا و عاقبتشان. او میگوید اینکه فقط بگوییم سنت قرآن است که به قیامت میرسد و انذار و تبشیر میکند، به نظرش کافی نیست و باید ارتباط قسمت اول و دوم را فهمید.
یک پیوند ساده این است که کسی که دیده انسانها از هیچ ظاهر میشوند و ناپدید میشوند، نباید از دوباره ظاهر شدنشان تعجب کند؛ دفعهٔ اول از هیچ ظاهر شدهاند و دفعهٔ دوم دستکم سابقه دارند. پس قیامت ادامهٔ طبیعی همین جریان آمدن و رفتن است. پیوند ظریفتری هم هست که فقط به آن اشاره میکند: آیهٔ «انا نحن نرث الارض و من علیها»، که قیامت را به ارث بردن زمین مربوط میکند.
او میگوید ادعاهای نادرست قسمت دوم باید با فهم قسمت اول روشن شود: اگر مفهوم ولادت را فهمیده باشیم، میبینیم چقدر بیربط است که ولادت به خداوند نسبت داده شود، و آن آدمی که میگوید «لاوتین مالا و ولدا» انگار بچههایش را خودش درست کرده است، در حالی که «وهبنا» عطیهای است که خداوند داده. به نظر او سوره میخواهد دیدگاه دینی نسبت به تولد و ذریه و جانشین شدن انسانها را عمیق درک کنیم و حس تازهای نسبت به قیامت پیدا کنیم.
نکتهای مطرح شد که در هر سه داستان نوعی اعتزال هست. در دو داستان اول حرف زدن و حرف نزدن با تولد ترکیب میشود: نشانهٔ آمدن یحیی سه روز حرف نزدن است و مریم دستور میگیرد حرف نزند، انگار قطع شدن کلام همزمان با ظهور فرزند است. دو داستان اول متقارناند و داستان سوم کمی جداست؛ ابراهیم، که اسمش یعنی پدر همهٔ اقوام، از آدمهای بالای سرش جدا میشود و ریشهٔ درختی تازه میشود، و از اینجا مسئله خلافت است.
→ متنِ کاملِ این جلسه