جلسه با شیوهٔ کار با متن آغاز میشود: نخست از دور ایستادن و تم کلی را در یکی دو جمله گفتن، و سپس نزدیکشدن. بعد طرح کلی سورهٔ مریم و زمینهٔ تاریخی پایان شجرهٔ نبوت بنیاسرائیل بررسی میشود و سپس پرسش مریم و هارون. در پایان سخن از تعارض ظاهری دین و علم و توصیهٔ کتابی دربارهٔ فصوصالحکم است.
نگاه از دور و طرح کلی سوره
به گفتهٔ او کاری که با متن سورهٔ مریم میکند شیوهای کلی برای کار با هر متن است: نخستین قدم این است که موضوع داستان یا فیلم را تا حد ممکن در یکی دو جمله خلاصه کنیم، مثل «گاو» داریوش مهرجویی که دربارهٔ مردی روستایی است که گاوش میمیرد و کمکم احساس میکند خودش گاو است. فهمیدن متن مثل درستکردن تئوری است و آیهها یا نماهای فیلم فکتاند؛ باید از دور شروع کرد و بعد نزدیکتر شد و جزئیات را وارد تئوری کرد.
با این حال همیشه این خطر هست که وقتی خیلی دور بایستیم خیلی چیزها را از دست بدهیم؛ مثلاً اگر مستندی را در یک جمله خلاصه کنیم همهٔ تأثیرش از بین میرود. پس همیشه باید از دور شروع کرد، ولی مطمئن بود که در بسیاری از موارد طرح انتزاعی جزئیاتی را از دست داده که ممکن است به اندازهٔ همان طرح کلی مهم باشند.
طرح کلی سوره از دور چنین است: مردی از خداوند ذریه میخواهد و کودکی مقدس میگیرد؛ زنی را میبینیم که خداوند رسول خود را سراغش میفرستد تا کودکی مقدس به او بدهد؛ بعد مباحثهای میان پسر و پدری، و موسی که برادرش به او داده میشود، و جانشینشدن آدمها. نیمهٔ اول دربارهٔ آدمهای خوب است و نیمهٔ دوم دربارهٔ آدمهای بدی که با واژهٔ «خلف» از آنها یاد میشود و نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند. تم کلی، به گفتهٔ او، به دنیا آمدن، زندگیکردن، مردن و دوباره محشورشدن است؛ و پاسخ کسی که میپرسد پس از مرگ چطور محشور میشود این است که پیش از تولد هیچ نبودی.
نزدیکتر؛ زکریا و مریم و پایان شجره
او میگوید از دور ایستادن کافی نیست و باید نزدیکتر شد. در سورهٔ نور دو تم جانشین یکدیگر میشدند. اینجا مردی که کودک میخواهد زکریاست و زنی که کودک میگیرد مریم؛ بچهٔ اولی یحیی است و دومی عیسی و آنها به گفتهٔ او مهمترین آدمهای دنیا هستند. در قرآن داستانهایی هست که نامی از کسی در آنها برده نمیشود و آنجا باید دور ایستاد، ولی اینجا نام برده میشود و سخن از «ذکر مریم» است.
فصوصالحکم به گفتهٔ او به این درد میخورد که این آدمها را بفهمیم، چون یکییکی انبیا را میآورد؛ در آن فصلی برای مریم نیست چون مریم جزو انبیا نیست و به دلیل زنبودنش کنار گذاشته شده، ولی در فصل عیسی از او یاد میشود.
از آغاز داستان زکریا را میبینیم که نگران ادامهٔ آل یعقوب است. از ابراهیم تا زکریا سلسلهای از انبیا هست که جانشین یکدیگر شدند و اینجا خطر قطعشدن نبوت بنیاسرائیل هست. نگرانی زکریا، به گفتهٔ او، شخصی نیست: «خفت الموالی»؛ میپرسد نبوت یا ولایت را به چه کسی تحویل دهد. فکر میکند در آلعمران مریم شاید بتواند ولایت را بگیرد، و به نظر میآید زکریا میان آدمهای بدی زندگی میکند. چون مسیح هنوز نیامده، نباید نبوت ختم شود.
با این حال، از نظر تاریخی شجره همینجا قطع میشود: یحیی کشته میشود، عیسی همسری نمیگیرد و دورهٔ فترت آغاز میشود. او میگوید بدون دیدن این تم تاریخی بعضی عبارتها فهمیده نمیشود؛ این ماجرای ظهور مسیح و پایان ولایت در شاخهٔ آل یعقوب است.
انتظار مسیح و قرآن
به گفتهٔ او همه منتظر مسیح و قرآناند؛ مهمترین اتفاقهای دنیا که هنوز نیفتاده بود: مسیح باید میآمد و قرآن نازل میشد، یعنی تکوین به اوج میرسید و تشریع هم به اوج میرسید. مطمئناً زکریا میداند مسیح ظهور میکند، چون وعدهٔ آمدنش در تورات هست؛ ولی نگران است که ولایت را به چه کسی بدهد، و شاید آن را به مریم بدهد.
احساس او این است که ماجرا فقط فرزندخواستن نیست: زکریا میگوید «خفت»، از موالی میترسد و ولی میخواهد. دو قسمت اول این داستان، داستان پایان این شجره است: یحیی و مسیح آخریاند. مسیح فرزند مستقیم این سلسله نیست ولی به بنیاسرائیل نسب میبرد، و پس از آن دورهٔ فترتی میآید که تا نزول قرآن انبیایی نیست.
یحیی در همهٔ انجیلها هست و زکریا فقط در انجیل لوقا. او تأکید میکند که بدون فهمیدن این جریان تاریخی نمیشود همهٔ آنچه در داستان آمده فهمید؛ و رفتن به داستان ابراهیم فلاشبکی به آغاز این شجره است.
ابراهیم و جای اسماعیل
داستان ابراهیم، به گفتهٔ او، برمیگردد به آغاز شجره: ابراهیم با پدرش بحث کرد و او را ترک کرد، خدا امامت را به او داد و گفت عهد به ظالمان نمیرسد. سپس اسحاق و یعقوب به او داده میشوند. پرسش او این است که چرا اسماعیل در کنارشان نیامده و کسی باید توضیح دهد.
میگویند «وهب» به معنای بخشش است و اسماعیل را بیرون از آن هبههایی میدانند که خداوند کرده است، چون ابراهیم با او آزمایش میشود. ولایت از ابراهیم به اسحاق و از او به یعقوب میرود و در آل یعقوب به موسی و هارون؛ زکریا کسی را ندارد که ولایت را به او بدهد، و یحیی ظاهراً آخرین کسی است که آن را تحویل میگیرد. اسماعیل بعداً و بدون «وهبنا» ذکر میشود؛ به گمان او برای پیامبر ما ذخیره شده است، چون ابراهیم او را به زمینی لمیزرع برد و خانهٔ خدا را آنجا ساخت.
ذکر اسماعیل بدون ترتیب تاریخی، به نظر او، اشاره به ادامهٔ نبوت در خاندان اسماعیل است که تازه فعال شده. او میگوید از ادریس هم بدون ذریه یاد میشود و این مهم است ولی الان توضیح نمیدهد. بعد دوباره فلاشبکی به آدم و نوح زده میشود و «ذریهٔ ابراهیم و اسرائیل» یعنی ابراهیم غیر از شاخهٔ اسرائیل ذریهٔ دیگری هم دارد. نمیخواهد با اطمینان بگوید، ولی به نظرش ابراهیم از پیروان نوح بود.
نظری هست که این اسماعیل را غیر از اسماعیل معروف میداند؛ او این را حرف عجیبی میداند و میگوید اگر اسماعیل دیگری مراد بود، باید به نوعی گفته میشد، وگرنه از بلاغت دور است.
دورهٔ فترت و دو تم سوره
بنیاسرائیل از ۱۲ پسر یعقوب منشعب میشوند؛ به گفتهٔ او دو تا از آنها آدمهای صالحی بودند و ده تایشان داشتند بقیه را میکشتند، و داستان یوسف دربارهٔ همین است. پس از ختم نبوت در آل یعقوب، فقط یک پیامبر داریم که از آل اسماعیل است نه آل اسحاق.
او میگوید «خلف» پس از اینها اشارهای تاریخی به ۶۰۰ سال فترت است؛ ضایعکردن نماز را ویژگی مسیحیان میداند و میگوید وقتی از «خلف»ی «من بعدهم» سخن میگوید انگار به این مجموعه اشاره میکند. آیهای که ادعایی دربارهٔ «الرحمن» نقل میکند هم به ادعای مسیحیان دربارهٔ مسیح اشاره دارد.
دربارهٔ اینکه نبوت در یک خاندان ماند، میگوید پاسخ خدا به ابراهیم این بود که عهد به ظالمان نمیرسد؛ اگر استحقاق داشته باشند امامت منتقل میشود، و چنین اعتقادی را در امامت شیعه هم داریم. سوره با اشاره به نزول قرآن تمام میشود و به گفتهٔ او این آغاز جریانی تازه است.
دو تم، برخلاف سورهٔ نور، همزمان حضور دارند: ولادت و زندگی و مرگ و حشر، و ماجرای تاریخی پایان شجره. اگر تم دوم را نبینیم نمیفهمیم چرا در نامبردن اسماعیل تأخیر هست؛ اگر تم اول را نبینیم نمیفهمیم چرا در داستان زکریا به مسئلهٔ ولادت تأکید شده و چرا پس از پایان داستان انبیا اینهمه بر حشر تأکید میشود. او میگوید پادشاهان واقعی دنیا انبیا هستند که ولایت دارند و دنیا را پشت پرده اداره میکنند، و تاریخ باطنی قرآن این است.
راز «اخت هارون»
او میگوید در داستان مریم رازی هست: چرا مریم «اخت هارون» خوانده میشود، در حالی که هزار سال بعد از هارون عیسی را به دنیا میآورد؟ پدرش هم عمران است. جوابهایی که میشود داد: هارون دیگری برادر مریم است؛ تناسخ؛ یا اینکه عمران همان است که در عربی میگوییم و میان تلفظ عربی و عبری اختلاف هست؛ یا اینکه مردم به مریم کنایه میزنند. او کنایه را جواب خوبی میداند، ولی میگوید اگر در قرآن نیامده بود مادر مریم زن عمران است، میشد چنین گفت؛ اکنون به نظر میآید در قرآن مریم واقعاً فرزند عمران و خواهر هارون است.
به گمان او این ادعا، از سوی زکریا یا هر کس دیگر، مطرح بود و به ورود مریم به دیر ربط داشت: هارون سرسلسلهٔ کاهنان است و مادر مریم نذر کرده بود فرزندش به دیر برود. مردم آن را نمیپذیرفتند و وقتی مریم در موضع ضعف است، به رویش میآورند که پدرت آدم بدی نبود و مادرت بدکاره نبود.
نظر خودش این است که مریم واقعاً دختر عمران است، با اینکه هزار سال فاصله دارند؛ این مثل ظهور دوبارهٔ یک آدم است. میگوید مسیحیان معتقدند مسیح برمیگردد، و در فصوصالحکم ادریس همان الیاس است که دوباره ظاهر شده. قرآن هم دربارهٔ مسیح و ادریس میگوید به بالا برده شدند، نه مردند. او تأکید میکند که فقط از امکان حرف میزند: عمران از انسانهایی باشد که دستکم دو بار در زمین ظاهر شدهاند؛ نمیخواهد الان دربارهٔ آن بحث کند.
میگوید قرآن دو بار اشاره دارد: مردم میگویند «اخت هارون» و نام پدر مریم عمران است. بعد از «یا اخت هارون»، چند آیه بعد «اخا هارون» میآید، و این را خلاف بلاغت میداند اگر منظور هارونی دیگر باشد. از نظر او توجیههایی که تناسخ یا ظهور دوبارهٔ انسانها را نمیپذیرند از نظر متن قرآن خوب نیست؛ ولی میگوید فعلاً فقط صورت مسئله را مطرح میکند، و شاید بهتر بود اصلاً اشاره نمیکرد.
دین و توجیه علمی
او میخواهد این حس را که چیزی دینی که توجیه علمی ندارد مشکل است ضعیف کند. داستان مریم شامل بارداری یک زن نازا و به وجود آمدن فرزندی از مادری تنها، بیآنکه مردی در کار باشد، است و خیلیها میپرسند مگر میشود. او میگوید ما به ادعاهای علمی بیش از اندازه ارزش میدهیم و وقتی چیزی خلاف آنچه از نظر دانشمندان رسمیت دارد گفته شود، انگار حرفی کفرآمیز زده شده است.
مثال میزند: صد سال پیش برای اینکه ویژگیهای اخلاقی به پدر و مادر ربط داشته باشد، و نبوت و امامت در یک خانواده بماند، توجیه علمی نبود، ولی الان واقعاً اینطور است. به گفتهٔ او علم در حال پیشرفت است و دانشمندان بزرگ میگویند خیلی چیزها را نمیدانیم؛ فکر میکند از انیشتین نقل شده که آنچه از دنیا میدانیم نسبت به آنچه نمیدانیم مثل یک دانه شن کنار ساحل است. مشکل جوّ اطراف دانش است که حتی وقتی دانش دربارهٔ چیزی اظهارنظر نکرده باز مشکل میبیند.
میگوید دانش به ما نمیگوید آیا ممکن است زنی بیآنکه شوهر داشته باشد بچهدار شود، و نگفته که آدمی نمیتواند دوباره به زمین برگردد؛ فقط تصویب نکرده. اینگونه ادعاها به نظر او دانش را مثل چماق به کار میبرند. فایرابند میگوید محیط دانشگاهی جای کلیسا را گرفته.
به گفتهٔ او بسیاری از چیزهای قرآن با علم تعارض ندارند، فقط تصویبشده نیستند. او میگوید ممکن است از روی ژنوم بشود آدم را بازسازی کرد، هرچند نمیخواهد بگوید قیامت اینطور اتفاق میافتد. آیهای که از رفتن به اقطار آسمانها با «سلطان» میگوید هم به نظر او تا حدی تحقق یافته. میگوید چنین چیزی غیرعلمی است نه ضدعلمی، و آنچه علم الان به آن نرسیده سال دیگر علمی میشود.
فصوصالحکم و ابنعربی
او میگوید ترجمهٔ فصوص را که جلسهٔ قبل معرفی کرده بود خرید و با تأسف دید ترجمهٔ خوبی نیست و بیش از ده فصل از فصوص در آن نیست؛ توصیه نمیکند بخرند. ترجمهٔ آقای موحد را خوب میداند و میگوید بحثهایش خیلی به آن کتاب وابسته نیست.
ابنعربی ادعای بزرگی دارد: کتاب را پیامبر به او داده، ختم ولایت در او صورت گرفته، و بعضی فصوص را همتای قرآن میدانند. سید حیدر آملی در «نص النصوص» دربارهٔ اینکه ولایت در ابنعربی ختم شده یا در حضرت مهدی بحث میکند. ابنعربی میگوید با ارواح پیامبران همنشینی داشته و ادریس را الیاس میداند، چیزی که در قرآن نیامده؛ و کسانی فصوص را کتابی شیطانی میدانند.
او در پایان میگوید تعبیر رؤیا کمکم درسی دانشگاهی میشود؛ عجیببودن یک ادعا ربطی به علمی بودن و نبودن ندارد، و همهٔ چیزهایی که علم الان به آنها نرسیده و سال بعد به آنها میرسد الان غیرعلمیاند و سال دیگر علمی میشوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه