ابنعربی؛ منبع خواندن داستان پیامبران
ابنعربی برای نکتههای مربوط به پیامبران وارد بحث میشود؛ سخنران قصد شرح کامل جهانبینی او را ندارد.
او میگوید چرا سورهٔ مریم را برگزیده و سوره را بهطور کلی از دور مرور میکند: سه داستان بلند که نخست به تولد و بعد به جانشینی میپردازند، و قسمت دوم که به ادعاهای آدمهای بد و قیامت اختصاص دارد. به نظر او باید ارتباط میان این دو قسمت را فهمید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
پیش از آنکه سرانجام این سوره را برگزینم، خیلی کوشیدم دربارهٔ سورهٔ احزاب بحث کنم، اما نشد. هر چه فکر کردم که چگونه میشود مسائل سورهٔ احزاب را مطرح کرد، دیدم خطوط قرمزش چنان کلفت و پررنگ است که هر کاری کردم نتوانستم بحث دربارهٔ آن را جمعوجور کنم؛ موفق نشدم. خوبی سورهٔ مریم این است که اصلاً خطوط قرمز و مانند آن در آن نیست. فکر میکنم بعد از سورهٔ نور، که این مشکل خیلی در آن وجود داشت، شاید بد نباشد آنتراکتی به خودم بدهم تا کمی راحتتر صحبت کنم. راحتتر صحبت کردن دربارهٔ سورهٔ مریم یکی از انگیزههای من بوده است.
افزون بر این، فرم سورهٔ مریم باز چیز تازهای است. من معمولاً میکوشم وقتی دورهٔ تازهای از بحث آغاز میشود، خیلی تکراری نباشد. تا به حال دربارهٔ داستان یوسف صحبت کردهایم که بیشتر جنبهٔ بررسی نکتههای ادبی داستان را داشت. دربارهٔ داستان آفرینش، داستان آدم و حوا، جلساتی داشتیم که تأکیدم در آنها این بود که داستانی فلسفی است: در این داستان دربارهٔ انسان بحثهای کلی شده است، مثلاً مسئلهٔ اهمیت زبان و خیلی چیزهای دیگر که دربارهشان صحبت کردیم. آن داستان جنبهٔ دراماتیک نداشت؛ داستانی خیلی ساده بود، اما پر از نکتههای کلی که دربارهٔ کل بشر صدق میکند. دربارهٔ سورهٔ نور هم شاید از اول گفتم که یک جذابیتش این است که پر از احکام است، و فکر کنم به قولم وفا کردم: یک عالمه دربارهٔ احکام و فلسفهٔ احکام بحث کردیم. فکر میکنم حجمی از بحثهای سورهٔ نور همین بود؛ دربارهٔ احکام خاصی مثل حکم حجاب یا مسئلهٔ بردهداری در اسلام بهطور خاص بحث کردیم و بحثهای کلی هم دربارهٔ احکام داشتیم.
ویژگی سورهٔ مریم این است که اولاً فاقد هر گونه حکمی است؛ بنابراین بحثهایی را که در سورهٔ نور داشتیم، اینجا نداریم. افزون بر این، از سورههایی است که فرمشان این است که چند داستان میآید و سپس سوره ادامه پیدا میکند. سورهٔ کهف اینگونه است. سورهٔ یوسف اینگونه است که از اول تا آخر یک داستان است با مؤخرهای؛ اما در سورهٔ مریم سه داستان کاملاً مشخص وجود دارد. در سورهٔ کهف هم دقیقاً سه داستان با یک تمثیل دارید. سورههای دیگری هم هستند که گاهوبیگاه، مثلاً در سورهٔ انبیا، چند پیامبر پشت سر هم ذکر میشوند: دربارهٔ موسی هست، بعد سراغ نوح میرویم و دوباره دربارهٔ یکی دیگر از پیامبران صحبت میشود، و ممکن است پیش و پس از آن هم بخشهایی آمده باشد. این فرمی است که در قرآن زیاد وجود دارد، و اینجا هم دقیقاً اینکه این داستانها چگونه به هم مربوط میشوند و چگونه به مؤخرهٔ سوره ربط پیدا میکنند، جالب است.
اما مهمترین نکته، که به این کتابی که اینجا گذاشتهام هم مربوط است، این است که فضای این سوره و داستانهایش اصولاً، به اصطلاح، فضایی عرفانی است: نمیتوانید دربارهٔ این سوره بحث کنید و به بحثهایی که اصطلاحاً عرفانیاند وارد نشوید. من از اصطلاح «عرفان» خوشم نمیآید، چون وقتی میگویید عرفان، مثل این است که دین یک چیز است و عرفان چیز دیگری؛ به هر حال، داریم بحثهای عرفانی میکنیم.
این سوره بهوضوح مثل داستان آدم است. نمیتوانید دربارهٔ داستان آدم بحث کنید و بعضی از حرفهای عرفا را تکرار نکنید، چون آنجا بهوضوح دربارهٔ چیزهایی صحبت میشود که از نکات اصلی شیوههای عرفانی در سراسر دنیاست. اینجا هم همینطور است: این داستانها طوریاند که خودبهخود فضایی عرفانی در این سوره هست. واقعاً قصدم این بود که اگر دربارهٔ سورهٔ مریم بحث کنم، کمی وارد تعبیرهای عرفانیای شوم که در ادبیات عرفانی ما دربارهٔ داستان مریم باقی مانده است، و دربارهٔ جلوهای که این داستانها در ادبیات عرفانی ما داشتهاند بحث کنم.
هنوز مردد بودم که دربارهٔ مریم صحبت کنم یا سورهٔ دیگری، که ناگهان دیدم این کتاب چاپ شده است: ترجمهٔ فصوصالحکم، معروفترین کتاب عرفان اسلامی، که ترجمهای به آن صورت به فارسی نداشت. بعضی از شرحهای فصوصالحکم به فارسی ترجمه شده بود، اما خود فصوص، که قطعاً مهمترین و معروفترین کتاب عرفانی ماست، به فارسی ترجمه نشده بود. دیدم کسی آن را به زیبایی هر چه تمامتر ترجمه کرده است، و فکر میکنم همین در تصمیمم برای بحث دربارهٔ سورهٔ مریم تأثیر قاطعی داشت. اگر این کتاب را نمیشناسید، خیلی سریع دربارهاش توضیح میدهم. به اصطلاحِ خودش ۲۷ فصل دارد. کتاب از ابنعربی است، معروفترین عارف اسلام؛ همهجای دنیا عرفان اسلامی را با ابنعربی میشناسند. وقتی این کتاب را باز کنید، میبینید کلی مباحث عرفان نظری در آن مطرح شده است: همان جهانبینی خاص ابنعربی که بر همهٔ عارفان پس از او تأثیر گذاشته و حتی بر عرفان مسیحی بهشدت اثر گذاشته است. مثلاً یکی از مهمترین عارفان مسیحی کاملاً تحت تأثیر همین کتاب فصوصالحکم و ابنعربی بوده است، البته با تفاوتهایی که از مسیحی بودن پیش میآید. ترتیب فصوص اینگونه است که فصل اول دربارهٔ آدم است و از آدم شروع میکند؛ عنوانش را اگر برایتان بخوانم: فصل حکمت الهی در کلمهٔ آدمی.
بعد همینطور ادامه پیدا میکند: فصل دوم دربارهٔ شیث است، فصل چهارم دربارهٔ ادریس، و الی آخر. ۲۷ فصل به ۲۷ پیامبر اختصاص دارد، و نوع نگاه این است که هر کدام از آنها کلمهای از کلمات الهی است که به این شکل ظهور کرده و نام یافته است. پس روشن است که کتابی به این شهرت و با این دشواری، وقتی بخواهید دربارهٔ پیامبران صحبت کنید، ایدههای جالبی دارد؛ نکتههای خیلی خیلی جالبی دربارهٔ پیامبران در آن هست. از نکتههایی که ابنعربی میگوید لذت خاصی میبرید، از اینکه چیزهایی میبیند که آدم معمولاً بهطور طبیعی به آنها توجه نمیکند. این کتاب را که دیدم، تصمیم قاطع گرفتم و رسماً اعلام کردم که میخواهم دربارهٔ سورهٔ مریم صحبت کنم. خریدن کتاب را تا نمایشگاه کتاب به تأخیر انداختم و خلاصه دیشب آن را خریدم و نگاه کردم و دیدم بیش از ده فصلش را ترجمه نکرده است؛ بنابراین نه مریم در این کتاب هست، نه زکریا، نه یحیی، نه عیسی. طبعاً این پروژه از بین رفت که امیدوار باشم این کتاب دستتان باشد و بتوانید از آن استفاده کنید؛ مگر اینکه عربی بلد باشید و سراغ متن اصلی بروید. با این همه پروژهٔ خودم را تا حدودی انجام میدهم و در این کلاس به مقداری از مطالب این کتاب اشاره میکنم، منتها متن فارسی در اختیار شما نیست. فقط ابراهیم، که یکی از داستانهای این سوره دربارهٔ اوست، چون پیامبر قدیمیتری است، جزو ده فصل اول است و میتوانید آن را کامل بخوانید و ببینید چه دربارهاش میگوید.
این مقدمهای بود بر اینکه چگونه به این نتیجه رسیدم. دیشب واقعاً ناراحت و شاکی شدم، چون وقتی به این کتاب نگاه میکنید، ذرهای اثر از اینکه جلد اول است یا تا کجا ترجمه شده در آن نیست، و قرار هم نیست ادامه پیدا کند. در مقدمهاش نوشته که ده فصلش را ترجمه کرده است. میخواستم جملهٔ جالبی را که نوشته برایتان بخوانم، اما حالا پیدایش نمیکنم. بهراحتی اعلام میکند که نمیخواهد بگوید تنبلی و پیری عاملش نبوده است. توضیح داده که چطور شد که برای نخستین بار در عمرش بخشهایی از فصوص را ترجمه کرد و بعد دیگر قصد چاپ کردنش را نداشت؛ عدهای آمدند و از او خواستند، و او ترجمههای قدیمی خودش را مرتب کرد و بیش از این حوصله نداشت. برای این ده فصل درآمد نوشته و یک عالم حاشیه؛ یعنی کارش صرف ترجمه نبوده است. بیش از این نمیخواهد ادامه دهد؛ یعنی ده فصل را ترجمه کرده است و میگوید: به نظر من محتوای فصوصالحکم، یعنی همان جهانبینی ابنعربی که اینقدر شهرت دارد، در همین ده فصل هست. حتی نقلقولی از بورکهارت آورده که در دو فصل اول این کتاب همهٔ جهانبینی ابنعربی را میشود پیدا کرد. پس چون برایش مهم نیست که ابنعربی دربارهٔ مریم چه میگوید، و آنچه ابنعربی خیلی به آن شهرت دارد، یعنی اینکه جهانبینی خاصی ارائه کرده که بدیع و خیلی تأثیرگذار بوده، اکنون در این کتاب هست، از این نظر خیلی احساس نمیکنیم چیزی ناقص است. اما با توجه به خواستههای من، این کتاب اکنون آنچه را باید، ندارد. ظاهراً ادامه پیدا نمیکند و همین ده فصل است، و باید منتظر باشیم کس دیگری بیاید و همهٔ کتاب را ترجمه کند. یکی از دلایلی که این کتاب را ترجمه نمیکنند، باوری است که عموماً دربارهاش دارند.
بعضیها ممکن است اصولاً با ابنعربی بهطور کلی مشکل داشته باشند. کتابی هست که مرکز نشر دانشگاهی، اگر اشتباه نکنم، با نام «تلبیس ابلیس» دربارهٔ ابنعربی چاپ کرده است، با این مضمون که ابنعربی اصولاً گمراه است و همهٔ عقایدش کفرآمیز است. خیلیها وحدت وجود را به این شکلی که ابنعربی مطرح میکند کفر میدانند. کسانی که مخالف عرفاناند، مخالف ابنعربیاند و این کتاب را کتابی کفرآمیز میدانند. آنهایی هم که ابنعربی را قبول دارند و مرید اویند، همه متفقاً میگویند فصوص کتابی است که اگر به دست کسی بیفتد که با مقدمات عرفان آشنا نیست، قطعاً گمراه میشود؛ یعنی از این حرفها به نوعی وحدت وجودِ افراطی بهاضافهٔ جبرگرایی افراطی میرسد. در این کتاب کاملاً میبینید که جبر است: انگار همهچیز از قبل تنظیم شده و چیزی به اسم اختیار حالت توهم دارد. اگر مقدمات را ندانید و استادی بالای سرتان نباشد که دقیقاً بگوید منظورش چیست، به این نتیجه میرسید که خداوند همهچیز و جهان را خلق کرده، همهٔ افعال را هم خداوند خلق کرده، و ما اصلاً به آن صورت وجود نداریم که بخواهیم اختیار داشته باشیم؛ تقریباً چنین چیزی به نظر میرسد. شاید تا اندازهای علت اینکه کسی سراغ ترجمهاش نمیرود، این است که مبادا این کتاب زیاد دست مردم بیفتد و هر کسی بردارد بخواند و به نتایج عجیبوغریبی برسد. فکر میکنند اگر کسی واقعاً میخواهد آن را بخواند، میتواند برود و پیش کسی بخواند. من هم اتفاقاً به هیچ وجه قصد نداشتم در این کلاس دربارهٔ جهانبینی ابنعربی صحبت کنم؛ نکتههای جالبی که دربارهٔ پیامبران میگوید برایم مهم بود، که آنها را میتوانم بگویم، ولی شما متن را در اختیار ندارید.
اینها مقدماتی بود دربارهٔ اینکه انتخاب این سوره چگونه قطعی شد. این انتخاب ارتباطی با سورهٔ نور هم دارد، و این از چیزهایی نیست که بعداً به ذهنم رسیده باشد: همان موقع که فکر میکردم، هم سورهٔ احزاب و هم سورهٔ مریم به هر حال با سورهٔ نور ارتباط داشتند. ارتباط سورهٔ مریم با سورهٔ نور این است: سورهٔ نور بهشدت بر خانواده متمرکز بود، ولی هیچ حرفی دربارهٔ کودک نمیزد؛ بچهها همیشه پشت در ایستاده بودند و به این ترتیب حذف شده بودند، و خانواده از جهت رابطهٔ میان مرد و زن مطرح بود. اما اینجا، در سورهٔ مریم، مسئلهٔ تولد و به دنیا آمدن کودک تم خیلی اصلی است. بنابراین انگار مکمل چیزهایی است که سورهٔ نور دربارهشان صحبت کرد، هرچند مسئلهٔ خانواده اینجا به آن صورت مطرح نیست.
نکتهٔ دیگری هم بگویم: خوشبختانه به این احساس رسیدهام که خودم شخصاً از نظر عاطفی به این سوره خیلی علاقهمندم. این سوره از سورههای خیلی جذابی است که آدم هر وقت حالش بد باشد، میتواند بخواند و حالش خوب شود؛ چنین حالتی دارد. در این مدت، بعد از اینکه سوره انتخاب شد، از واکنش کسانی که ایمیل زدند و خیلی ابراز خوشحالی کردند، احساس کردم که این فقط احساس من نیست؛ این سوره مورد علاقهٔ خیلیهاست.
ویژگیاش این است که دربارهٔ آدمهای خوب، آدمهای خیلی برجسته، صحبت میکند؛ حس خیلی مثبتی در این سوره هست و خیلی آرامشبخش است. تأثیر عاطفیاش بر آدم خیلی مثبت است و فکر میکنم نقش این تأثیرهای عاطفی در خواندن این سوره خیلی خیلی پررنگ است. آهنگین هم هست، و عبدالباسط آن را خیلی قشنگ میخواند؛ از نکات خیلی خاص این سوره این است که قرائت معروفی از عبدالباسط دارد که دو داستان اول این سوره را خوانده و فکر میکنم واقعاً فوقالعاده است. نتیجهاش این است که این سوره کمی از فضایی که بشود دربارهٔ آن حرفهای منطقی، به اصطلاح حرفهای بینالاذهانی، زد دور است. در واقع همهٔ سورهها همیشه اینگونهاند. وقتی دربارهٔ سورهٔ نور یا داستان آدم صحبت میکنم، آدم چیزهایی را میگوید تا شما تصوری کلی پیدا کنید که سوره دربارهٔ چه بحث میکند؛ چیزهایی مثل بحثهای منطقی که راحت میشود بیان کرد. ولی واقعیت این است که همیشه بر این تأکید کردهام که وقتی آدم سوره را میخواند، فقط این چیزها نیست و تا حد زیادی ممکن است آیهٔ خاصی تأثیر عاطفی خیلی عمیقی بر آدم بگذارد، چیزی که نمیشود دربارهاش حرف زد. نمیتوانم بیایم در کلاس و یک ساعت صحبت کنم که این آیه چرا چنین تأثیری دارد. همیشه اینطور بوده که وقتی دورهای تمام میشد، در جلسهٔ آخر این حرف را میزدم که آیههایی در این سوره هست که تصویرهای خاصی پدید میآورند و من دربارهشان حرفی ندارم، چون بهشدت تأثیر عاطفی دارند و خیلی قابل بحث کردن نیستند؛ و میکوشیدم از هر جایی مثالی بزنم. این دفعه، به دلیل شدت احساسی که به این سوره دارم، میخواهم بگویم که هر چه در این جلسات گفته شود، بخش نسبتاً کوچکی از تأثیری است که این سوره ممکن است بر آدم بگذارد. سوره بهشدت تأثیر عاطفی میگذارد و فکر میکنم خیلی مهم است متوجه باشیم که دربارهٔ ظرافت و زیباییای که در این سوره هست، خیلی نمیشود حرف زد. این دفعه به جای اینکه این حرفها را در جلسهٔ آخر بزنم، میخواهم در جلسهٔ اول بگویم.
دربارهٔ شروع این سوره، جدا از بحثهایی که بعداً میکنیم، فقط کمی به همین آیههای ابتدایی و مناجاتی که زکریا اینجا دارد دقت کنید. شاید از جهاتی کمتر جایی در قرآن ببینید که پیامبری اینگونه با خدا صحبت کند. اولاً در بعضی ذهنها ابهامی هست که چند بار در این کلاس هم به آن اشاره شده است: اینکه برخلاف ادبیات عرفانی ما، که رابطهٔ انسان و خدا در آن رابطهای عاشقانه است، در قرآن اینگونه نیست؛ در قرآن انسان عبد است و خداوند پادشاه، و رابطه رابطهٔ اطاعت کردن است. این رابطهٔ خیلی صمیمانه و عاطفی و پرشور و عاشقانه در قرآن خیلی پررنگ نیست؛ آنچه پررنگ است این است که خداوند فرمان میدهد و انسان باید فرمانش را اطاعت کند. من فکر میکنم هر جا پیامبران با خدا صحبت میکنند و هر جا ذکر پیامبران هست، آدم اگر ذرهای، نه خیلی زیاد، دقت کند، باید آن شور عاشقانه را ببیند. پیامبران الگوی انسانهای مؤمن و مورد تأییدند؛ در قرآن ببینید وقتی با خدا صحبت میکنند، چگونه حرف میزنند. مسئله فقط اطاعت صرف نیست. در سورهٔ نور، در جلسهای، بحث به جایی رسیده بود که میل داشتم اصلاً یک جلسه را به همین موضوع اختصاص دهم که رابطهٔ انسان و خدا رابطهٔ اطاعت است یا رابطهٔ عاشقانه. آیههای شروع این سوره به یک معنا از حالت دعا کردن بیرون رفته است. فکر میکنم کمی میل دارم چند دقیقهای دربارهٔ احساسی که در این آیههای اول هست صحبت کنم. میدانم نمیشود خیلی دربارهٔ احساسات و عواطف حرف زد و سخنرانی کرد، ولی میل دارم نظرتان را جلب کنم؛ شاید بعداً خودتان بخوانید و دریابید حسی که اینجا هست چیست. آدم وقتی این آیهها را میخواند، بیش از هر چیز احساس صمیمیتی بینهایت زیاد میکند.
ماجرا این است که زکریا، بعد از ماجرایی که در سورهٔ آل عمران نقل شده و مریم را میبیند، به این تصمیم میرسد که برود و از خدا بخواهد فرزندی به او بدهد. اما اینگونه نیست که خشکوخالی رفته باشد و از خدا بخواهد که به من فرزندی بده؛ مقدماتی دارد و با خدا حرفهایی میزند که به معنای واقعی کلمه درددلهایی است که آدم با دوستی خیلی صمیمی میکند؛ مقدماتی که به نظر میآید گفتنشان لازم نیست.
اولاً «اذ نادی ربه نداء خفیا»: خیلی آهسته با خداوند صحبت میکند. «قال رب انی وهن العظم منی»: خدایا، من پیر شدهام و استخوانهایم سست شده است؛ «وهن» نرم شدن نیست، سست شدن است. «و اشتعل الرأس شیبا»: بهطور استعاری و خیلی شاعرانه میگوید که موهایم سفید شده است. «و لم اکن بدعائک رب شقیا»: و اینگونه نبوده است که به دعا کردن بیتوجه باشم. دارد توضیح میدهد که چرا تا حالا، که پیر شده، با آنکه خیلی هم آرزو داشته بچه داشته باشد، هیچوقت از خدا نخواسته است؛ انگار عذر میآورد که چرا تا حالا این دعا را نکرده است. باز ادامه میدهد: «و انی خفت الموالی»، یعنی از کسانی که بعد از من میآیند میترسم و کسی نیست که جانشین من باشد؛ «و کانت امرأتی عاقرا»، و زن من هم نازاست. همینطور برای خدا توضیح میدهد. همهٔ اینها مقدمهٔ این است که میخواهد چیزی بخواهد؛ صحبتهایی خیلی خیلی ساده و صمیمانه. بعد انگار نتیجه میگیرد: خدایا، به من فرزندی بده؛ «یرثنی و یرث من آل یعقوب»، یعنی از من و از آل یعقوب ارث ببرد و میراثدار پیامبری ما باشد؛ «واجعله رب رضیا»، و خدایا، او را مورد رضایت خودت قرار بده. این حس صمیمیت در این آیهها هست، و گفتم که این سوره پر از اینگونه چیزهای عاطفی است که خیلی خیلی تأثیرگذار است. فکر میکنم اگر آدم میخواهد دعا کند، هیچ مقدمهای بهتر از این نیست. یادم هست زمانی رسمی شده بود: مراسم دعای کمیل بعد از انقلاب در ایران شروع شد و پنجشنبهشبها اجرا میشد، و هنوز هم تلویزیون پخشش میکند و در خیلی از مساجد برگزار میشود؛ آن اوایل بعضی جاها پیش از آن همین قرائت عبدالباسط را بهعنوان مقدمهٔ دعا کردن میگذاشتند. انگار هیچ چیزی برانگیزانندهتر از این آیهها نیست تا آدم بتواند آنچه را واقعاً ته دلش هست به خدا بگوید. این دعا کردن نیست؛ مناجات کردن و درددل کردن با خداست. اگر کسی پیش پادشاهی برود و بگوید پیر شدهام، پادشاه میگوید: بگو چه میخواهی؛ حداکثرش این است که بگوید حاشیه نرو، بگو چه میخواهی تا همین حالا به تو بدهم. اما در این رابطه لطفی هست: همین حرفها را زدن. مناجات کردن به این نیست که چیزی بخواهید؛ اصلاً بروید و مشکلاتی را که دارید با خدا مطرح کنید. لازم نیست برای حل مشکلتان چیزی هم در نظر داشته باشید؛ اندیشهای هم نکردهاید، ولی دردی دارید و میروید و با خداوند شروع میکنید به گفتن چیزهایی. و خداوند نمیگوید: من اینها را میدانم؛ لازم نیست بگویی زنت نازاست، خودم او را نازا کردهام؛ تو دیگر چرا؟ واقعاً رابطه این شکلی نیست؛ رابطهٔ بنده و پادشاه نیست و پر از عواطف و احساسات است. در تمام جاهایی که حرف از پیامبران است، همین حالت وجود دارد. دربارهٔ ابراهیم خیلی آشکار است که حالت عاشقانهاش را نسبت به خداوند میبینید، در جاهایی که از ابراهیم صحبت میشود؛ از آن سو هم خداوند خیلی صریح میگوید که ابراهیم را از میان مردم بهعنوان خلیل خودش، بهعنوان دوست خودش، برگزیده است. این نکتهای است که در این شروع هست و از نظر عاطفی تأثیر خاصی میگذارد. چیزی که برای من خیلی خیلی تأثیرگذار است این است که از لحن زکریا اینجا بفهمید، و استدلال نمیکنم، که زکریا تا این سن چیزی برای خودش نخواسته است. حالت آدمهای خوب را درک کنید، کسانی که واقعاً دور از خودخواهی زندگی میکنند: زکریا تا حالا چیزی برای خودش از خدا نخواسته است. فرض کنید چنین آدمی وقتی دوست دارد سالم باشد، دوست دارد همه سالم باشند.
بنابراین دعاهایش معمولاً جمعی است؛ اینکه من الان نیاز خاصی دارم و دنبال اینام که این نیازم برطرف شود، حالت خیلی به اصطلاح سطحبالایی نیست. حالت زکریا اینجا این است: این همه مقدمه میچیند، چون اصلاً خجالت میکشد چیزی برای خودش بخواهد؛ تا الان هم چنین کاری نکرده است. یعنی اگر چیزی خواسته، برای همه خواسته است؛ چرا برای خودش بخواهد؟ شاید دعا کرده باشد که خداوند به همهٔ انسانها وارثی بدهد، همه را سالم کند، به همه دانش بدهد، به مؤمنان و صالحان دانش بدهد؛ نه اینکه برود دعا کند که من الان این چیز خاص را از تو میخواهم. حسی که در این مناجات هست، احساس شرم است از اینکه چیزی از خدا میخواهد، چیزی خاص برای خودش. برای همین مدام عذر میآورد که میخواهم وارث من شود؛ دنبال دلیل میگردد، انگار میخواهد خدا را قانع کند که این را از روی خودخواهی نمیخواهد. واقعاً چه کسی بعد از من وارث میشود؟ موالیِ بعد از من چه کسانیاند؟ دارد دیرم میشود؛ پیر شدهام و زنم هم اینگونه است. احساسی که در این دعا هست، حسی خیلی متواضعانه و دور از خودخواهی است، از مردی که پیر شده و تا حالا هیچ چیزی برای خودش درخواست نکرده و حالا برای نخستین بار، انگار در موردی خاص، چیزی برای خودش از خداوند میخواهد. انگار دارد نوعی بیادبی میکند؛ برایش شرمآور است که درخواستی برای خودش بکند. این حالت خاص این دعا برایم خیلی جذاب است، چون همهٔ آدمها اینگونه نیستند که مدام احساس کنند مشکلاتی دارند و وقتی پای دعا کردن در میان است، مدام بگویند خدایا، فلان درس را پاس کنم، پولی که قرض دارم ادا شود، فلان چیز زندگیام اینطور شود، آن یکی کمی بزرگتر شود، ماشینم اینطور شود.
آدمهایی هم هستند که یک عمر زندگی میکنند و هیچوقت احساس خاصی نسبت به خودشان ندارند. فکر میکنم ویژگی پیامبرانهٔ این دعا دوری مطلق از خودخواهی است، و انگار انسانی کلی بودن: اگر چیزی خیر است، برای همه خواستن، و اگر چیزی بد است، برای همه نخواستن. این احساس خاصی است که وقتی این آیهها را میخوانم به من دست میدهد و برایم خیلی جالب است. این سوره پر از اینگونه نکتههاست: چیزهایی که ممکن است برای هر کسی، جایی از این سوره، حس خاصی داشته باشد که خیلی راحت نمیشود دربارهاش صحبت کرد یا استدلال کرد که اینگونه است و حتماً به همه همین احساس دست میدهد. این را به جای اینکه در آخر بگویم، این دفعه در اول گفتم، چون این سوره از این نظر امتیازی دارد: سرشار از اینگونه احساسات است. وقتی دربارهٔ مریم صحبت میکند، حسی به آدم دست میدهد دربارهٔ اینکه او از همه کناره گرفته، به جایی رفته و فقط عبادت میکند؛ حسی که شاید خیلی قابل بیان نباشد. نمیشود حکم کرد که باید به همه احساس خاصی دست بدهد. خداوند پادشاه هست، ولی نه فقط پادشاه. انگار قرار است در مراجعه کردن، اینگونه صحبت کردن را یاد بگیریم.
این پرسش مطرح شد که آیا با اینگونه صحبت کردن تغییری اتفاق میافتد که ما را به خواستهمان نزدیکتر میکند؛ یعنی خودِ این مناجات چگونه زمینهای میشود برای اینکه چیزی داده شود. اینکه دعا چگونه اثر میکند، یکی از وجوهش همین است: وقتی دعا میکنید، با همین دعا استعداد این را پیدا میکنید که پذیرای نعمت شوید؛ ممکن است بدون آن دعا استحقاقش را نداشته باشید. صرفِ خواستن مثل نوعی امتیاز پیدا کردن است، و مناجات هم همینطور است. در جهانبینی ابنعربی دربارهٔ اینکه دعا چگونه تأثیر میکند بحثهایی هست، و دقیقاً در تقسیمبندیای که از دعا دارد، دعا میتواند با کلام باشد و میتواند اصلاً به کلام درنیاید. این از آن تیپ حرفهای ابنعربی است؛ اگر دقت کنید، صحبتهایش همیشه همین حالت را دارد. ممکن است اصلاً دعا نکنید و به کلام نیاید، ولی حسش در شما وجود داشته باشد؛ و بالاتر از آن، صرفِ وجود استعداد در وجود یک نفر کار دعا را میکند. یعنی وجود شما چیزی را میخواهد، حتی ممکن است خودتان خبر نداشته باشید و این به احساساتتان منتقل نشده باشد. مثل همینجا در این سوره: مریم، برعکس زکریا، دعا نمیکند که خداوند فرزندی به او بدهد، ولی نیاز به فرزنددار شدن در وجود مریم هست؛ لازم نیست این را بگوید یا بداند. آن استعدادها و نیازها کار دعا را میکنند. بنابراین در جهانبینی ابنعربی هر چه خدا میدهد، همیشه با دعاست؛ منتها همهٔ دعاها کلامی نیست. دعا میتواند استعداد یا قابلیتی در وجود شما باشد: این قابلیت در هستی وجود دارد و خداوند انگار آن را میشنود و بعد عطا میکند. مولانا شعر معروفی دارد که حفظ نیستم: «ما نبودیم و تقاضامان نبود». همهٔ موجوداتی که، به اصطلاح، هست میشوند و ظهور پیدا میکنند، ناگفتهای دارند؛ نگفتهاند، ولی این استعداد وجود داشته که به وجود بیایند، و خداوند ناگفته را شنیده است. این دقیقاً فرم دیدگاه ابنعربی است: انتظار دارید برایتان توضیح دهد که چگونه در اثر دعا خداوند چیزی میدهد، و ابنعربی توضیح میدهد که خداوند هیچ چیزی را جز با دعا نمیدهد؛ فوقش این است که بعضی دعاها ناگفته است. جوابهای ابنعربی معمولاً همین حالت را دارد که اصلاً صورت مسئله عوض میشود؛ برای همین بعضیها احساس میکنند حرفهایش حالتی دارد که کاملاً ممکن است آدمها از آن چیزهای دیگری بفهمند.
امروز، طبق همان روالی که در سورهٔ نور داشتیم، میکوشم که سوره را با هم بهطور کلی و خیلی خیلی از دور ببینیم و چیزهایی را در آن پیدا کنیم؛ بکوشیم تم اصلی سوره را بیآنکه به جزئیات نگاه کنیم بفهمیم، و بعد با دقت بیشتر بخوانیم. نمیخواهم خطبهخط بخوانم و ترجمه کنم؛ فکر میکنم، و امیدوارم، اکثرتان با این سوره آشنایی کلی داشته باشید. اجزا و قطعههای این سوره کاملاً مشخص است. سوره با داستان تولد یحیی شروع میشود. اول «کاف ها یا عین صاد» هست که آن را کنار بگذاریم. یکی از شهرتهای ابنعربی هم بحث کردن دربارهٔ همین حروف و علاقهای است که به حروف دارد؛ ولی فکر نمیکنم هیچ علاقهای داشته باشم که دربارهٔ این چیزها بحث کنم؛ خوب نمیفهمم و دربارهاش بحث نمیکنم. قطعهٔ اول سوره مناجات زکریا، به دنیا آمدن یحیی و توضیحاتی دربارهٔ یحیی است؛ یک داستان.
قطعهٔ دوم، داستان دوم است که دربارهٔ مریم و تولد حضرت عیسی است. با این فرض که میدانید ماجرا چیست، جملهبهجمله نمیخوانم، تا جایی که ممکن است خیلی در ذهنتان نباشد. هر دو داستان کلی جزئیات دارند و نقلشان در مجموع حدود سه صفحه طول میکشد. وقتی داستان تولد حضرت عیسی تمام میشود، این آیه هست که میگوید: این عیسی پسر مریم است، کلام حقی که در آن شک میکنند و تردید دارند. از این آیه، اگر اشتباه نکنم، هفت آیه هست.
توجه شما را به این آیهها جلب میکنم. اینها دقیقاً ادامهٔ داستان تولد عیسیاند و میشود آنها را در همان قطعه حساب کرد؛ ولی چون سجع این سوره را میشکنند، خوب است از همین حالا متوجه باشید و آنها را به نحوی از داستان جدا کنیم. یعنی آیههای تمام این سوره تا آخر به واژههایی همسجع ختم میشود و این هفت آیه استثنا هستند؛ وزن و فضای سوره را میشکنند، انگار چیزی از جای دیگری آمده و آن وسط قرار گرفته باشد. در قرآن اینگونه جاها زیاد است که میان یک سری آیههای کوتاه، ناگهان آیهای طولانی با مضمونی که ممکن است حتی متفاوت باشد میآید، و انگار مکثی در ساختار سوره پدید میآید. از نظر محتوا میشود گفت این ادامهٔ داستان عیسی است، مثل نتیجهگیری مستقیم از داستان عیسی که نقل شده است؛ ولی میخواهم تأکید کنم که این تفاوت خیلی مشخص از نظر سجع که اینجا وجود دارد، آن را مثل قطعهای جداگانه در ذهن آدم میآورد. ترجمهٔ این قطعه، اگر بخواهم خیلی سرِ دستی بگویم، این است: این عیسی پسر مریم است، کلام حقی که در آن تردید میکنند. برای خدا شایسته نیست که فرزندی داشته باشد. «سبحانه»: او پاک و منزه است؛ دارد سخن مسیحیان را نفی میکند که عیسی را فرزند خداوند میدانند. وقتی خداوند چیزی را بخواهد و به آن بگوید باش، به وجود میآید. «و ان الله ربی و ربکم فاعبدوه هذا صراط مستقیم»: و خداوند پروردگار من و پروردگار شماست؛ پس او را عبادت کنید؛ این راه راست است. گروههایی میانشان اختلاف پیدا کردند؛ و بحث به قیامت منتقل میشود: کسانی هستند که اختلاف پیدا کردند و حرفهای دیگری زدند، و وای بر کسانی که کافر شدند از آن روز عظیم. میگوید به اینها گوشزد کن و بصیرت بده دربارهٔ آن روزی که میآید؛ و گناهکاران در آن روز در گمراهی آشکارند. «و انذرهم یوم الحسرة»: و به آنها انذار کن، از روز حسرت بترسانشان؛ «اذ قضی الامر»: وقتی که انگار قضاوت انجام شده و کار تمام شده باشد؛ و در غفلت باشند و ایمان نیاورده باشند. ما کرهٔ زمین را، ارض را، و هر کسی را که در آن هست و آنچه در آن هست، ارث میبریم؛ «و الینا یرجعون»: و همه به سوی ما بازمیگردند.
این قطعهٔ کوتاه در ادامهٔ داستان عیسی است، اما به نوعی از داستان عیسی متمایز شده است. فعلاً اینجا خیلی کاری به جزئیات ترجمهاش نداریم. بعد از داستان عیسی و قطعهای که پس از آن میآید، داستان ابراهیم است: مکالمهٔ ابراهیم و پدرش. این کاملاً قطعهای دیگر و داستانی تازه است. ابراهیم را میبینید که مقابل پدرش ایستاده و با نهایتِ احترام، اما خیلی ساده و رک و صریح، حرفهایی میزند که قطعاً برای پدرش خیلی گران تمام میشود: اینکه من چیزهایی میدانم که تو نمیدانی؛ پس بیا از من پیروی کن؛ این چیزهایی که میپرستی چیست؟ به درد نمیخورند. مکالمهٔ خیلی جالبی است از نظر سادگیاش. برای ابراهیم خیلی واضح است که حرفی که میزند درست است، و اینکه پدرش لابد نمیداند و از روی جهالت این کار را میکند. حرفش خیلی ساده است: واضح است که اینها هیچ به درد نمیخورند؛ بیا، من چیزهایی میدانم، بیا تا به تو یاد بدهم. و جواب پدرش این است که اگر یک بار دیگر از این حرفها بزنی، سنگسارت میکنم. دیالوگ خیلی جالب و بامزهای است: همهٔ حرفهای ابراهیم از نظر خودش خیلی ساده و درست و بدیهیاند، و پدرش هم اصلاً گوش نمیدهد و فقط تهدید میکند: از خدای من سرپیچی میکنی؟ اگر ادامه بدهی، سنگسارت میکنم؛ حتماً باید دور شوی. ابراهیم هم بعد از این دیالوگ این جمله را دارد: «سلام علیکم»؛ به پدر خودش سلام میکند و میگوید برایت طلب آمرزش میکنم؛ «انه کان بی حفیا»، که پروردگار من مهربان است؛ «و اعتزلکم»، و از آنها دوری میکند. این ماجرایی است که به اینجا میانجامد که ابراهیم از خانوادهٔ خودش بهکلی فاصله میگیرد و از همهٔ چیزهایی که میپرستیدند دوری میکند؛ از خانوادهاش جدا میشود و زندگی پیامبرانهٔ ابراهیم شروع میشود. بعد ماجراهایی پیش میآید که احتمالاً همهتان میدانید: شکستن بتها، در آتش انداخته شدن، و بعد کارهایی که به دستور خداوند در کرهٔ زمین انجام داد. در ابراهیم حالت خلافت را میبینید، به همان معنایی که خلافت در کرهٔ زمین دارد: او نمایندهٔ خدا در کرهٔ زمین است.
به او گفته میشود: برو آنجا، در این بیابان خانهای درست کن، بعد بیا اینجا؛ در کرهٔ زمین، واقعاً به معنای واقعی کلمه و از نظر جغرافیایی، عملیاتی را برای خدا انجام میدهد. یاد این افتادم که این نحوهٔ مناجات زکریا با خدا استثنا نیست؛ مشابهش را داریم، هرچند شاید به این اندازه وارد جزئیات نشده باشد. دعای ابراهیم را هم به یاد داشته باشید که مشابه همین است: وقتی چیزی از خدا میخواهد، اول میگوید «ربنا»، و انگار اول به خدا یادآوری میکند که خدایا، ذریهٔ خودم را به دستور تو در بیابانی بیآبوعلف، نزدیک خانهٔ تو، اسکان دادم؛ «ربنا لیقیموا الصلاة»: تا نماز بخوانند. بعد چیزهایی از خداوند میخواهد. اول درد خودش را میگوید، چیزی که خیلی به او فشار آورده است، چون ابراهیم کلاً به ذریهٔ خودش خیلی حساس است: این کار را کرده، ذریهاش را به بیابانی بیآبوعلف برده و رها کرده است، در حالی که این کار برایش خیلی سخت بوده است؛ بعدها بلای بدتری هم سرش آمد و قرار شد فرزند خودش را ذبح کند. به هر حال اینها را با صراحت میگوید: اگر دردی دارد، اگر مشکلی دارد، بیان میکند و بعد دعا میکند. بنابراین مثل سنتی است که آدم پیش از دعا کردن مشکلات خودش را بگوید. گاهی گفتن مشکلات کافی است: اگر راهحلی بلد نیستید و چیز خاصی نمیخواهید، همین را بگویید که مشکلاتم این است، حالا خودت اینها را به نحوی حل کن؛ شاید راهحلهای جالبی داشته باشد که شما نمیبینید. همینطور که جلو میرویم، بکوشیم ارتباط این قطعهها را با هم بفهمیم. دو داستان اول بهوضوح داستانهاییاند که به تولد مربوط میشوند: تولد دو تن از پیامبران مهم که همعصر یکدیگرند. بنابراین در نیمهٔ اول این سوره اصلاً به نظر میآید که شاید مسئلهٔ سوره مسئلهٔ تولد انسان باشد: اینکه انسان چگونه به دنیا میآید، در قالب یک روایت دینی. واژهٔ «عرفانی» را من به جای «دینی» به کار میبرم.
این همان حساسیت من است؛ امیدوارم بفهمید مشکلم چیست: همهٔ چیزهایی که در قرآن هست عرفانیاند، و برای همین گفتن اینکه الان دارم تعبیری عرفانی میکنم، مثل این است که چیزی را از جای دیگری میآورم و به حرفهایی که اینجا هست وصل میکنم. دو قطعهٔ اول دربارهٔ نحوهٔ تولد دو آدماند، ظاهر شدن دو انسان در کرهٔ زمین: اینکه انگار چگونه به وجود میآیند و چگونه تصویب میشود که این آدمها ظاهر شوند. این با روایت علمی از تولد زمین تا آسمان فرق میکند. مثلاً در هر دو داستان میبینید که این آدمها پیش از آنکه به دنیا بیایند اسم دارند: به زکریا اعلام میشود که فرزندی به تو میدهیم که اسمش یحیی است؛ یا حضرت عیسی، که اصلاً از اول انگار وجود دارد و فقط الان دارد ظاهر میشود. اینطور نیست که اتفاقی افتاده باشد و همینطور دری به تخته بخورد و کسی به دنیا بیاید و بعد مردم بیایند و کشفش کنند و رویش اسم بگذارند. به این نکته هم دقت کنید که در دو قطعهٔ اول، انگار دو حالت اکستریم متولد شدن انسانها بررسی میشود. اولی تولدی است که در آن پدر نقش اصلی را دارد و مادر تقریباً اصلاً نقشی ندارد؛ یعنی میبینید که زکریاست که انگار دارد یحیی را دانلود میکند. برای تولد این واژهٔ «دانلود» را به کار میبرم، چون او هست و دارد ظاهر میشود. زکریاست که این کار را با دعا کردن، با خواستن، انجام میدهد؛ یعنی مردی بهعنوان پدر خواست خودش را مطرح میکند و تصویب میشود که یحیی به او داده شود، هرچند همسرش نازاست و در این تولد نقشی فرعی بازی میکند. داستان دوم اکستریم آن سوست: اصلاً پدری وجود ندارد و فقط و فقط یک زن هست. تولد یک کودک هیچوقت بدون وساطت یک زن نمیشود، ولی داستان دوم نشان میدهد که یک زن، اصلاً بدون وساطت هیچ مردی، تنهایی میتواند فرزندی را دانلود کند؛ و در داستان دوم هیچ خواستی وجود ندارد. بگذارید اینطور بگویم: مثل این است که داستان اول دارد میگوید نقش مرد و زن در تولد فرزند چیست؛ تعبیری، به اصطلاح با نوعی نگاه عارفانه، از اینکه پدر و مادر چه میکنند و چه نقشی دارند در اینکه فرزندی به وجود بیاید. دو حالت را جدا کرده است: حالتی که انگار فقط پدر نقش بازی میکند و حالتی که فقط مادر نقش بازی میکند، تا نقش هر یک را خالص ببینید. بنابراین به نظر میآید فضای سوره در دو قسمت اول فهماندن این است که تولد چگونه اتفاق میافتد، نقش پدر و مادر، مرد و زن، چیست و ارتباط مرد و زن چگونه به چنین معجزهای میانجامد که انسانی — نمیخواهم بگویم به وجود میآید — ظاهر میشود؛ چون واقعاً لحن آیهها این است که انگار اینها هستند؛ دستکم بهعنوان کلمهای ازلی وجود دارند و حالا دارند ظاهر میشوند. مریم آن زنی است که به جایی میرسد که استحقاق این را پیدا میکند که عیسی را در دنیا ظاهر کند. من بهشدت میل دارم این هفت آیه را که لحن دیگری دارند، مثل وسط سوره بگیرم: پیش از آن را قسمت اول سوره بنامم و پس از آن را قسمت دوم؛ شاید هم سه قسمتش کنیم. ولی واقعاً این جنبهٔ به اصطلاح فنی، که اینجا سجع شکسته میشود، این احساس را دارد که انگار سوره میتواند همینجا تمام شود؛ نمیدانم چگونه بگویم: انگار به جایی میرسیم که ماجرای سوره متوقف میشود و دوباره از سر گرفته میشود. فعلاً میگویم: در این دو داستان اول، اگر سوره همینجا تمام میشد، کل سوره دربارهٔ تولد انسان و نحوهٔ تولد انسان، نقش مرد و زن در به وجود آمدن کودک و الی آخر بود؛ بحث بهشدت بر این متمرکز است. این هفت آیه هم ادامهٔ داستان عیسیاند و اینکه اشتباه میکنید که عیسی را فرزند خدا میدانید.
این دو داستان اینطور القا میکنند که این دو موجود هستند و دارند ظاهر میشوند؛ به یک معنا اسم خودشان را با خودشان میآورند. عیسی پسر مریم اصلاً در قرآن بهشدت اینگونه است: مثل انسانی که از روز اول قرار بوده روزی وارد کرهٔ زمین شود، همانطور که قرار بوده قرآن نازل شود. اینطور نیست که تصادفی اتفاق افتاده و کتابی به اسم قرآن نازل شده باشد؛ اصلاً در خلقت بشر و ظاهر شدن بشر در کرهٔ زمین این هست که خداوند باید کلام خودش را نازل کند. به همین معنا عیسی موجودی است که باید در زمین ظاهر شود؛ اینطور نیست که بر حسب تصادف باشد و اگر مثلاً مریم نبود، این اتفاق نمیافتاد. انگار موجودی هست، حقیقتی هست که در زمین ظاهر میشود. دستکم دربارهٔ پیامبران فکر کنید که اینگونهاند؛ نمیخواهیم تعمیم بدهیم که دربارهٔ همهٔ آدمها هم چنین است. آنچه میخواستم بگویم این است که دو داستان اول بر مسئلهٔ تولد انسان و نقش مرد و زن، بهطور تفکیکشده، در تولد انسان متمرکزند؛ این چیزی است که در ابتدا به نظر میرسد. میخواهم همین در ذهنمان باشد تا ببینیم سوره سرانجام به چه محتوایی گرایش پیدا میکند.
دربارهٔ قرآن هم: قرآن حقیقتی در عالم هستی است؛ برای خودش هست و حالا به این شکل ظاهر شده است. این ظهور قرآن تاریخ مشخص و الفاظ خاصی دارد، و حقیقت قرآن چیزی است که از ابتدا بوده است.
در ادامه، داستان ابراهیم هم به هر حال داستان یک پسر و پدر است، دستکم در این حد که رابطهای میان پسر و پدر را میبینیم؛ تم اینجا ادامه پیدا میکند. مسئلهٔ تولد ابراهیم مطرح نیست، ولی مسئلهٔ ارتباط ابراهیم با پدرش هست؛ و این تمی است که در آن هفت آیه هم، که میگوید عیسی پسر خدا نیست، به اصطلاح هست: رابطهٔ فرزند و پدر و مادر. این هم در ادامهٔ همان مسئلهٔ تولد است.
در داستان ابراهیم نوعی ارتباط میان ابراهیم و پدرش میبینید، و این داستان سوم سرانجام به اینجا میرسد که میگوید وقتی خانوادهٔ خودش را ترک میکند و از آنها دوری میکند و بتها را نمیپرستد، «وهبنا له اسحاق و یعقوب». یعنی همانطور که زکریا دعا کرد و خداوند به او فرزند داد، میتوانید این را اینطور تعبیر کنید که این قطعه هم مقدمات ظهور اسحاق و یعقوب و داده شدنشان به ابراهیم است؛ انگار ابراهیم دعا نکرد، ولی کاری کرد. دقیقاً اینطور میگوید: این داستان را ذکر میکند، مثل همان مناجات زکریا که به وجود آمدن یحیی میانجامد؛ ذکر میکند که این حرفها را با پدرش زد و آنها را ترک کرد؛ «فلما اعتزلهم»: به محض اینکه آنها را ترک کرد، «و ما یعبدون من دون الله»: و آن چیزهایی را که به جای خدا میپرستیدند، «وهبنا له اسحاق و یعقوب».
اینها مقدمهای شد که خداوند اسحاق و یعقوب را بهعنوان فرزندان سلسلهای که از حضرت ابراهیم باقی ماند روانهٔ این دنیا کرد. بنابراین اینجا هم، در این داستان سوم، مقدمات فرزنددار شدن ابراهیم را میبینیم، بیآنکه اینجا دیگر مناجاتی باشد؛ چیز دیگری وجود دارد که به اینجا انجامید. در ادامه هم باز شبیه این را میبینیم: مثلاً دربارهٔ اسماعیل صحبت میکند و بیدرنگ میگوید «کان یأمر اهله بالصلاة»، یعنی کسی که زن و بچهٔ خودش را به نماز تشویق میکرد. در این میان نکتهای که میخواهم بگویم و باید بر ما تأثیر بگذارد تا محتوای سوره را بر این مسئلهٔ ولادت و فرزند و پدر متمرکز نکنیم، دربارهٔ موسی است. وقتی دربارهٔ موسی حرف میزند، میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی انه کان مخلصا و کان رسولا نبیا». ساختار سوره اینگونه است: این داستان سوم نقل میشود، ولی یک سری آیههای کوتاه پشتش میآید که انگار خیلی سریع به داستانهای سه چهار پیامبر دیگر اشاره میکند، و بعد این قسمت بسته میشود و اصلاً داستانهای پیامبران ختم میشود. سوره در کل سه داستان بلند دارد و چند داستان کوتاه. دربارهٔ موسی میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی»، دقیقاً با همان عبارتی که داستان ابراهیم و داستان مریم را شروع کرده است؛ که مخلص بود و رسول بود. «و نادیناه من جانب الطور الایمن و قربناه نجیا»: دوباره انگار همان فضای مناجاتی که دربارهٔ حضرت زکریا هست در ذهن آدم زنده میشود؛ این دفعه برعکس، خداوند است که دارد مناجات میکند و صحبت میکند. این شاید اشاره به حرفهای صمیمانهای باشد که خداوند با موسی میزند و در سورهٔ طه هست. حالت وحی ناگهانی آنقدر شدید است که اگر به شما وحی شود، احتمالاً از شدت حالتی که به شما دست میدهد، میمیرید. آتشی که موسی به سویش میآید و خداوند خودش با موسی صحبت میکند، در حالی که همیشه میان خدا و پیامبران واسطههایی هست؛ این حالت آنقدر شدید و عظیم است که خداوند چند حرف خیلی ساده و پرسشهای روزمره از او میپرسد تا حالش کمی بهتر شود. میگوید این چیست؟ این عصا چیست و با آن چه میکنی؟ و او جواب میدهد؛ انگار باب صحبت را با پرسشهایی خیلی ساده باز میکند. طبعاً در نظر اول عجیب است که این را میپرسد: با عصایت چه کار میکنی؟ و او هم پاسخی میدهد. دیالوگی که وجود دارد کمی عجیبوغریب است: در لحظهٔ وحی، خداوند دارد دربارهٔ عصای موسی صحبت میکند و او هم چیزی در جوابش میگوید. یعنی از جانب طور به او ندا دادیم و با همین مناجات، با همین حرفهایی که زدیم، او را به خودمان نزدیک کردیم. تازه کمی به وحی عادت کرده بود که عصا مار شد و باز هم ترسید؛ آنجا به او گفته شد «لا تخف».
فقط یک لحظه تصور کنید چنین اتفاقی برای شما بیفتد: خداوند با شما شروع کند به صحبت کردن و بعد هم عصایتان تبدیل به مار شود. چنین بلایی سر موسی آمده بود. شاید «قربناه نجیا» اشاره به همان مکالمات آغاز وحی میان خدا و موسی باشد. اما اینجا میگوید «و وهبنا له من رحمتنا اخاه هارون نبیا». اینجا مسئله این نیست که به موسی فرزندی داده شده است؛ برادرش را به او داده است. پس چه چیزی باید دستگیر آدم شود که بیش از مسئلهٔ تولد است؟ بعد از آن دو قطعهٔ اول، که به مسئلهٔ تولد اختصاص دارند و جزئیاتی دارند دربارهٔ اینکه انسانها انگار چگونه به این دنیا میآیند، مسئله، مسئلهٔ ادامه پیدا کردن رسالت است، مسئلهٔ میراث بردن است، مسئلهٔ جانشین داشتن است، نه صرفاً مسئلهٔ تولد. زکریا هم برای خودش جانشین میخواست؛ مریم جانشین نمیخواست، ولی به هر حال عیسی به نوعی ادامهٔ سلسلهٔ پیامبران در کرهٔ زمین است. هارون، که به موسی داده شده، فرزند موسی نیست، برادر موسی است؛ ولی دقیقاً همان واژه دربارهٔ او به کار میرود: «و وهبنا». پس آنچه در این سوره هست، مسئلهٔ ادامه پیدا کردن نسل است: ادامه پیدا کردن معنویتی که در یک آدم هست، با فرزنددار شدن یا با تعیین کسی بهعنوان جانشین. این وجه مشترکی است که همهٔ داستانها دارند.
در عین حال که در داستان اول تولد خیلی مهم است، در داستان سوم هم مسئله تولد است، ولی مسئله، مسئلهٔ جانشینی است: مسئلهٔ ادامه پیدا کردن سلسلهٔ انبیا، سلسلهٔ آدمها، حتی اگر بهوسیلهٔ برادر باشد؛ لازم نیست حتماً فرزند باشد. پس مسئلهٔ این سوره کمی کلیتر از جانشینی بهوسیلهٔ تولد است، علیرغم اینکه شروع سوره بر مسئلهٔ تولد متمرکز است. بعد از اینکه این داستانهای کوتاه چندجملهای تمام میشود، این آیه میآید که تأیید میکند آنچه داریم میفهمیم خوب است: اینها کسانیاند که خداوند از میان پیامبران به آنها نعمت داد، «من ذریة آدم». با صراحت اشاره میکند که اینها ذریهٔ آدماند، ذریهٔ ابراهیماند، از کسانیاند که همراه نوح با کشتی حمل شدند؛ «و من ذریة ابراهیم و اسرائیل». ادامهٔ آیه دقیقاً به این جریان انبیا اشاره میکند که از ذریهٔ یکدیگر بودند؛ همان چیزی که در این داستانها دیدیم: کسانی جانشین دیگران میشوند، نه لزوماً فرزندان. این را آدم باید از پیش هم دریابد: وقتی میگوید اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم، یعقوب مستقیماً فرزند ابراهیم نیست، ولی آنجا انگار بهعنوان ذریهٔ اوست؛ کسی است که در سلسلهٔ ابراهیم قرار گرفته است. همینطور خداوند هارون را انگار در سلسلهٔ موسی قرار میدهد. باز این برداشتی که داریم میکنیم با این آیه تأیید میشود: «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة و اتبعوا الشهوات». بعد از اینها آدمهایی آمدند؛ «خلف» دقیقاً مسئلهٔ خلافت است، مسئلهٔ جانشین شدن. انگار از نسل این آدمها کسانی آمدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند؛ «فسوف یلقون غیا». کل این داستانها تقریباً با این آیه تمام میشود، و از اینجا ماجرا در واقع بیداستان ادامه پیدا میکند.
میگوید بعد از آنها آدمهایی آمدند که از شهوات پیروی کردند و نماز را ضایع کردند، و اینها بهزودی به مجازاتشان میرسند، مگر کسانی که توبه کنند و عمل صالح انجام دهند؛ اینها کسانیاند که به جنت وارد میشوند. آیههایی هم در وصف جنت میآید. تا اینجا روشن است که این قطعهها سه داستاناند. حالا آن قطعهٔ آخر داستان عیسی را میخواهید جدا کنید، میخواهید نکنید و جزو داستان عیسی بگیرید. بعد از ماجرای ابراهیم یک سری داستانهای کوتاه میآید، تا جایی که حرف از آدمهایی میشود که بعد از آنها میآیند.
از اینجا چند آیه در وصف بهشت هست. دو آیهٔ نسبتاً عجیب میآید که انگار از قول ملائکه میگوید «و ما نتنزل الا بامر ربک»: نازل نمیشویم مگر به امر پروردگارت. دو آیه میآید که انگار از طرف پیامبران سخنی گفته میشود که ارتباطش با پیش و پس از خودش خیلی روشن نیست؛ اینها چیزهایی است که باید روشن شود. بعد ادعای آدمهایی میآید که شک دارند در قیامت به حیات دوبارهای برسند، و بعد صحنههایی از روز محشر، روزی که خداوند انسانها را همراه با شیاطین جمع میکند و انگار همه وارد جهنم میشوند و عدهای نجات پیدا میکنند؛ تصاویری هولناک از جهنم، از آن لحظهای که انگار دارد تکلیف آدمها روشن میشود. به دنبال این صحنهها چند آیه هست که آدمهای بد را در این دنیا وصف میکند که چه ادعاهایی دارند؛ مخصوصاً دربارهٔ شخصی خاص، آدمی که کافر است و ادعا میکند که مال و فرزندان زیادی دارد، و اینکه او چگونه به مجازات میرسد. کلاً از جایی به بعد، پس از آنکه داستان پیامبران تمام میشود، که همه انسانهای خوبیاند و مدام با الفاظی از آنها تجلیل میشود و مرتب واژههایی در ستایششان به کار میرود، وارد فضای دیگری میشویم.
فضایی است که در آن آدمهای بدکار را در این دنیا میبینیم: در آن دنیا چه بلایی سرشان میآید، در این دنیا چه حرفهای چرندی میزنند و شک دارند در اینکه اصلاً قیامتی باشد و بعد از مرگشان محشور شوند. دربارهٔ شخصی خاص و ادعاهای بیخودی که میکند، باز حرفهایی اینجا میآید، و سرانجام سوره به این ادعای بسیار مزخرف دربارهٔ عیسی ختم میشود؛ انگار به ابتدای داستانهای سوره برمیگردیم. انگار این چرندترین حرفی است که آدمها زدهاند؛ یک سری حرفها از آدمهای مختلف شنیدهاید که در قیامت و چیزهای مختلف شک دارند. در این ادامه مثلاً جایی آنهایی که کافرند خودشان را با مؤمنان مقایسه میکنند که کدامیک بهتر است و مال بیشتری دارد؛ یا آن آدمی که میگوید «لاوتین مالا و ولدا» و به مال و اولاد خودش مغرور شده است. انگار در اوج، چرندترین حرفی که در کرهٔ زمین زده شده، با این لحن یاد میشود: «تکاد السماوات یتفطرن منه و تنشق الارض»؛ کار به جایی میرسد که از این حرفی که اینها میزنند آسمان و زمین دارد شکاف برمیدارد؛ اینقدر این حرف مزخرف و بد است. دوباره به رد این ادعا برمیگردیم که عیسی فرزند خداست، و سوره با چند آیه که جنبهٔ بشارت دارد پایان مییابد: «ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا»، کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، خداوند بهزودی برایشان دوستیای قرار میدهد؛ و «فانما یسرناه بلسانک»، اینکه این قرآن را به زبان تو آوردیم تا برای خوبان بشارتدهنده باشی و آدمهای بد را انذار کنی؛ و «و کم اهلکنا قبلهم من قرن»، اینکه خیلیها پیش از شما آمدند و هلاکشان کردیم؛ چیزی که بارها در قرآن به آن اشاره میشود: اقوامی که پیشتر هلاک شدند. حالا اینطور به سوره نگاه کنید: بخشی از سوره انگار به سلسلهٔ انبیا و نحوهٔ جانشینی انبیا اختصاص دارد، و بعد به آدمها کلیت پیدا میکند. لازم نیست فقط آدمهای خوب و انبیا را ببینید که در آن داستانها جانشین یکدیگر میشوند؛ آدمهایی هم بعد جانشین آنها شدند که آدمهای بدی بودند، و بعد، بیشتر در ادامهٔ سوره، این آدمهای بد را میبینید که چه حرفهای چرندی میزنند و چه عاقبتی دارند. سوره از نظر محتوا تقریباً به دو قسمت تقسیم میشود: یکی داستانهای پیامبران، که در آن بهشدت بر جانشین هم شدن تأکید میشود، و دیگری مسئلهٔ ادعاهای کذب و عجیبوغریبی که آدمها در این دنیا میکنند و بلایی که در آن دنیا، در هنگام حشر، سرشان میآید و مجازاتهایی که در کار است. نیمهٔ دوم انگار به آدمهای بد اختصاص دارد: آدمهایی که جانشین همان ذریه شدند، ذریهٔ نوح و کسانی که در کشتی بودند؛ ولی اینها جانشینهای خوبی نبودند؛ جانشینهای بدی بودند که از شهوات پیروی کردند، عبادت نکردند و سرانجام به ادعاهای نامعقولی رسیدند. آنچه در این سوره مهم است این است که بکوشیم ارتباط این دو محتوا را بفهمیم. اینکه فقط گفته شود سنت قرآن این است که به هر جا برسیم ذکری از قیامت میشود، چون به هر سورهٔ قرآن نگاه کنید نوعی انذار و تبشیر در آن هست، و بگوییم بعد از آنکه ذکر صالحان آمده و اشارهای به آدمهای بد شده، به نوعی دارد انذار و تبشیر انجام میشود، به نظرم کافی نیست. برای اینکه نزدیک شویم به اینکه سوره به چه شکل خاصی وارد مسئلهٔ انذار و تبشیر میشود، به نظر من روشن است که باید ارتباطی میان قسمت اول و دوم را بفهمیم؛ یعنی اینکه اینجا چگونه وارد مسئلهٔ قیامت شد؟ آیا همینطور ناگهان و فیالبداهه داستان پیامبران تمام شد و حالا نوبت انذار است، پس چند صحنه از بهشت و جهنم بیاید؟ همیشه هم میبینید که از بهشت و جهنم به شیوهٔ خاصی یاد میشود. اینجا اصلاً هیچ چیزی دربارهٔ جهنم گفته نمیشود؛ فقط صحنههای هولناک، صحنههایی که آدمها گرداگرد جهنماند و انگار در هولوولای اینکه مبادا به جهنم بروند؛ حشر بیشتر ترسیم میشود تا خود جهنم. هر جا که ذکر بهشت و جهنم میشود، باید بفهمیم این نوع توصیف خاص و این نگاه خاص به قیامت با محتوای سوره چه ارتباطی دارد. صرف اینکه بگوییم طبق سنت حالا به جایی رسیدهایم که دربارهٔ قیامت صحبت میکنیم، به نظر من کافی نیست. پس چه ارتباطی میان این قسمت و قسمت قبل وجود دارد؟ بگذارید چند نکتهٔ خیلی ساده بگویم. اولاً شما نحوهٔ ظهور آدمها را در این دنیا، در این سوره، دیدهاید. بنابراین این ادعا که نقل میشود، «و یقول الانسان»، که انسان شک دارد در اینکه اگر بمیرد دوباره زنده شود: نمیبینید که پیش از آن اصلاً هیچ نبودید؟ ادامهٔ سوره به این ترتیب منطقی است، چون کل نحوهٔ آمدن انسانها این است که یک بار اصلاً اینجا نبودند، به صورت یک کودک ظاهر شدند، زندگیای کردند و رفتند.
در کل این سوره جریان آمدن انسانها به زمین را میبینید: سلسلهٔ آدمهایی که به دنبال هم میآیند، ذریهها، تا اینکه به قیامت برسیم. آدمها هر کدام انگار در لحظهای ظاهر میشوند، مدتی اینجا ظهور دارند و بعد پنهان میشوند. اینکه آیا ممکن است دوباره زنده شوم یا نه: یک بار دیدید که هیچ نبودید و وارد اینجا شدید؛ این جریان یک بار اتفاق افتاد: از هیچ ظاهر شدید و دوباره ناپدید شدید. پس چه چیزی برای شما تعجب دارد که دوباره ظاهر شوید؟ از هیچ ظاهر شدهاید؛ حالا دستکم سابقهای دارید، و راحتتر است که با این سابقه یک بار دیگر ظاهر شوید. بنابراین یک نحوهٔ نگاه کردن به قیامت، و وصل شدن ماجرای این ذریهها به قیامت، همین پرسش و پاسخ است. اگر به جریان ظاهر شدن و ناپدید شدن آدمها در کرهٔ زمین دقت کنید، که از هیچ به وجود میآیند و بعد از بین میروند و ناپدید میشوند، اگر این جریان را ببینید، برایتان خیلی آشکار و ساده میشود که این جریان میتواند یک بار دیگر تکرار شود؛ مثل چیزی که به خاک رفته و دوباره میتواند از خاک دربیاید، در حالی که دفعهٔ اول حتی چنین مقدماتی هم وجود نداشت. یعنی این داستانها و فهمیدن مفهوم تولد باید به شما این حس را بدهد که اگر واقعاً بفهمید تولد چگونه اتفاق میافتد، چگونه انگار از هیچ چیزی به وجود میآید و ظاهر میشود، باید برایتان خیلی عادی باشد که دوباره چنین اتفاقهایی بیفتد، و این دفعه برایتان راحتتر باشد که این انسانها که یک بار ظاهر شدهاند دوباره ظاهر شوند؛ روشن است که ظاهر شدن از هیچ در حقیقت سختتر است. این چیزی است که در ادامهٔ این سوره، وقتی وارد احوال قیامت میشویم، با جریانی که در این سوره، به اصطلاح، نقل شده ارتباط دارد. یعنی از این جهت به قیامت نگاه کنید که انگار ادامهٔ همین جریان است، ادامهٔ طبیعی آن: آدمها آمدند، مدتی مکث کردند، رفتند، و دوباره همه دارند محشور میشوند و برمیگردند. باید این حس وجود داشته باشد که اگر قسمتهای اول سوره را عمیق بفهمید، اینجا را باید خیلی خوب درک کنید؛ امکان و شاید ضرورتِ وقوع حشر را باید در این سوره بفهمید. این استدلال را همینطور ممکن است در جای دیگری از قرآن دیده یا از آدمهای دیگر شنیده باشید: چطور ما محشور میشویم؟ و جوابش این است که یک بار به وجود آمدیم، دوباره هم ممکن است؛ خداوند میتواند این کار را انجام دهد. اما مقدمات زیادی در این سوره فراهم شده تا این را بهوضوح ببینید و احساس کنید که چقدر محتمل و ساده است که یک بار دیگر این اتفاق برای ما بیفتد، با تمرکز بر این مفهوم تولد و این توالی در نسل بشر. این لینکی خیلی ساده و واضح و آشکار میان این قسمت و قسمت قبل است. افزون بر این، لینک دیگری هم هست که نمیخواهم الان دربارهاش بحث کنم و فقط به آن اشاره میکنم. در آن قسمتی که اصرار دارم به دلیل وزن خاصش آن را قسمتی جداگانه در نظر بگیرید، این آیه هست: وقتی حرف از قیامت میزند، میگوید به اینها دربارهٔ روز قیامت اخطار کن، «اذ قضی الامر»؛ و در انتهای این قسمت این آیه میآید: «انا نحن نرث الارض و من علیها»، ما وارثِ زمین و کسانی که روی آناند هستیم. قیامت به نوعی به ارث بردن و میراث بردن در زمین مربوط میشود، که بهشدت به محتوای این داستانها مربوط است. بنابراین قیامت فقط از آن جهت به داستانهای این سوره مربوط نیست. لینکی کمی عمیقتر و ظریفتر که وجود دارد این است که کل جریان قیامت انگار ارث بردن زمین است؛ مثلاً اینکه زمین به صالحان ارث میرسد، آیهای که در قرآن آمده است. بنابراین جریانهایی که بعد از این دنیا، بعد از حشر، اتفاق میافتد، به شکل دیگری هم به محتوای این سوره مربوط میشود: اینکه انگار آدمهایی دارند زمین را به میراث میبرند. افزون بر این، همهٔ ادعاهای چرند و پرندی که در ادامهٔ سوره هست، باز با محتوای خود این سوره ارتباط دارد.
حرفهایی که میزنند، از جمله اینکه عیسی فرزند خداست، اشتباهشان باید از قسمت اول روشن شود. در فهم این سوره باید به جایی برسید، و نمیخواهم ادعا کنم که من شما را به آنجا میرسانم، که نزدیک شوید به اینکه بفهمید چرا این ادعا طوری است که آسمان و زمین دارد شکاف برمیدارد. یعنی اگر مفهوم ولادت را فهمیده باشید، میبینید چقدر بیربط است که ولادت به خداوند نسبت داده شود؛ محتوای این سوره این است. باید به جایی برسید که پوچ بودن و ابلهانه بودن این ادعا را بفهمید، و احمقانه بودن این ادعا را که چطور ممکن است ما دوباره زنده شویم، در همین سوره، در همان قسمت اول، بفهمید. آدمهایی هستند که احساس میکنند «اوتین مالا و ولدا»، یعنی چیزهایی در این دنیا به آنها داده شده است، و خیلیها احساس میکنند به جایی رسیدهاند و میان خودشان و مؤمنان مقایسه میکنند؛ و جوابش بعد میآید: اینها عذاب خودشان را میبینند و بعد میفهمند که جایگاه چه کسی بدتر است. جواب همان حرفی است که فکر میکنند اوضاعشان خیلی خوب است: بعد میفهمند واقعاً وضع چه کسی بدتر است. همهٔ ادعاهای کذب و منفیای که در این قسمت دوم نقل میشود، آنجا که دربارهٔ آدمهای بدی حرف میزند که جانشین ذریهٔ پیامبرانشان شدهاند، کذب بودنشان باید با فهم قسمت اول برایتان روشن شود. چه چیز ابلهانهای است که این آدم میگوید «لاوتین مالا و ولدا»! آنچه در قسمت اول با «وهبنا» میگوید، عطیهای بوده که خداوند داده است؛ این آدم این احساس را ندارد.
انگار بچههایش را خودش درست کرده است: من بچهٔ زیاد دارم، مال زیاد دارم؛ در حالی که با قسمت اول باید احساستان نسبت به بچهدار شدن عوض شده باشد. بچه اینطور نیست که من تصمیم بگیرم الان بروم ازدواج کنم و بچهدار شوم. اگر واقعاً فهمیده باشید بچه یعنی چه، و تعبیر درستی از اینکه بچهدار شدن یعنی چه پیدا کرده باشید، آنوقت ابلهانه بودن این حرف و اینکه مستحق مجازات است، باید برایتان روشن شود. بنابراین محتوای کل سوره اینگونه است که انگار در یک نیمه قرار است چیزهایی را خیلی عمیق بفهمید، چیزهایی که احتمالاً به دلیل ساده بودن و تکراری بودنشان خیلی به آنها توجه نمیکنیم: مثلاً به وجود آمدن و تولد یک فرزند، این حالت معجزهآسایی که دارد و اینکه به نظر میآید مطلقاً بیرون از اختیار انسان است. این دیدگاه دینی را نسبت به تولد، نسبت به ذریه، خلافت و جانشین شدن انسانها به جای یکدیگر، بهطور خیلی عمیقی درک کنید و بعد متوجه شوید که این حرفهایی که زده میشود چرا غلط است و چرا اینها مستوجب مجازاتاند. کلاً این سوره شما را به جایی برساند که چیز تازهای از این دنیا فهمیده باشید و حس تازهای نسبت به قیامت پیدا کرده باشید. هر جا که حرف از قیامت و حشر و مجازات و پاداش میشود، قرآن از دیدگاهی خاص به قیامت نگاه میکند. اینطور نیست که فکر کنیم حرفها تکرار میشود. درست است که تکرار کردن ماجرای قیامت مفید است، چون جنبهٔ انذار و تبشیر دارد، ولی همیشه محتوای شناختی هم دارد: انگار چیزی از قیامت بفهمید، محتوایی را از بهشت و جهنم و از حشر انسانها درک کنید که تا به حال شاید به آن دقت نکردهاید. این مقدمهای بود بر اینکه کلاً سوره را چگونه نگاه کنیم و قسمتهای مختلف سوره چگونه به نظر میآید به یکدیگر مربوطاند یا باید مربوط شوند. این نکته مطرح شد که چیز مشترکی در هر سه داستان هست: نوعی اعتزال.
برای دانلود کردن لازم است آدم کمی به جایی برود و خلوتی داشته باشد تا چیزی را دانلود کند. اگر میخواهید به چیزهایی فکر کنید، بر دو داستان اول متمرکز شوید. دو داستان اول واقعاً با نگاه ویژهای به مبحث تولد میپردازند: آدمهایی که میآیند اسم دارند، دربارهٔ آدمهایی که میآیند صحبت میشود، و یک مرد بهطور خالص و یک زن بهطور خالص بچهدار میشود؛ به نوعی مرد نود و نه درصد و زن صد درصد. در حالی که آنجا مسئلهٔ تولد اسحاق و یعقوب است، و یعقوب هم که فرزند نیست؛ آنجا داریم به مسئلهٔ خلافت نزدیک میشویم: ابراهیم حرکتی انجام داده است و انگار ذریه دارد جدا میشود. ببینید، ابراهیم از آدمهایی که بالای سرش هستند جدا میشود و ریشهٔ درختی تازه میشود، به زبان کامپیوتری. اسمش هم ابراهیم است، یعنی پدر همهٔ اقوام؛ همهٔ آنهایی که بعد از او آمدند فرزندان او هستند. او جدا میشود و حالا این ذریهٔ خیلی زیاد را پیدا میکند؛ یعنی جانشینانی که درختی تازه، درخت ابراهیمی، را در زمین پدید میآورند. در دو داستان اول به این دقت کنیم که مسئلهٔ حرف زدن و حرف نزدن چقدر با ماجرای تولد ترکیب میشود: وقتی یحیی دارد میآید، نشانهاش این است که سه روز نباید حرف زد، و وقتی عیسی میآید، به مریم دستور داده میشود که حرف نزند؛ انگار قطع شدن کلام همزمان با ظهور فرزند است. در دو داستان اول ویژگیهای خاصی دربارهٔ حرف زدن و حرف نزدن وجود دارد که مهم است به آن دقت کنید؛ در واقع تمی تکراری است؛ دو داستان و چیزهای دیگرشان را مقایسه کنید. دو داستان اول حالتی متقارن و ارتباطهایی با هم دارند؛ داستان سوم کمی از آن دو داستان جداست. قطعهای که آن وسط میآید این کار را برای ما انجام میدهد: انگار این دو داستان را یک طرف میگذارد، که چیزی اینجا تمام شد؛ بقیهٔ سوره هم ادامه پیدا میکند، ولی دیگر مسئله صرفاً ولادت و ذریه نیست؛ مسئله خلافت است. این نکته هم مطرح شد که تولد مریم در سورهٔ آل عمران هست. در این سوره به مقدمات و اتفاقاتی که افتاد اشارهای نیست؛ اشارهای نیست که زکریا چرا دارد دعا میکند، ولی ما خودمان از پیش میدانیم که زکریا در ماجرایی که در سورهٔ آل عمران نقل شده، چیزی دیده است و برای همین دعا میکند.
ابنعربی برای نکتههای مربوط به پیامبران وارد بحث میشود؛ سخنران قصد شرح کامل جهانبینی او را ندارد.
دعا از دو زاویه خوانده میشود: صمیمیت مناجات زکریا، به برداشت سخنران؛ و نیاز وجودی در دیدگاهی که از ابنعربی نقل میکند.
ترک معبودهای خانواده در داستان ابراهیم با دعای زکریا مقایسه میشود؛ کنش و درخواست، دو مقدمه برای بحث بخشش الهیاند.
نقش پدر و مادر در دو داستان نخست مقایسه میشود؛ تعمیم تعبیر «ظاهرشدن» به همهٔ انسانها در این جلسه تثبیت نمیشود.
هارون برادر موسی است؛ همین مثال، موضوع سوره را در خوانش سخنران از تولد به تداوم رسالت و جانشینی گسترش میدهد.
آمدن انسانها در داستانهای سوره، مقدمهٔ بحث امکان حشر است. پیوند قیامت و میراث زمین در این جلسه فقط طرح میشود.
تمایز آهنگ قطعهٔ پس از تولد عیسی و بازگشت به موضوع فرزندبودن، برای توضیح پیوند بخشهای سوره به کار میروند.
فقط ابراهیم، که یکی از داستانهای این سوره دربارهٔ اوست، چون پیامبر قدیمیتری است، جزو ده فصل اول است و میتوانید آن را کامل بخوانید و ببینید چه دربارهاش میگوید.
در تمام جاهایی که حرف از پیامبران است، همین حالت وجود دارد. دربارهٔ ابراهیم خیلی آشکار است که حالت عاشقانهاش را نسبت به خداوند میبینید، در جاهایی که از ابراهیم صحبت میشود؛ از آن سو هم خداوند خیلی صریح میگوید که ابراهیم را از میان مردم بهعنوان خلیل خودش، بهعنوان دوست خودش، برگزیده است.
داستان ابراهیم است: مکالمهٔ ابراهیم و پدرش. این کاملاً قطعهای دیگر و داستانی تازه است. ابراهیم را میبینید که مقابل پدرش ایستاده و با نهایتِ احترام، اما خیلی ساده و رک و صریح، حرفهایی میزند که قطعاً برای پدرش خیلی گران تمام میشود: اینکه من چیزهایی میدانم که تو نمیدانی
یعنی همانطور که زکریا دعا کرد و خداوند به او فرزند داد، میتوانید این را اینطور تعبیر کنید که این قطعه هم مقدمات ظهور اسحاق و یعقوب و داده شدنشان به ابراهیم است؛ انگار ابراهیم دعا نکرد، ولی کاری کرد.
ذکر میکند که این حرفها را با پدرش زد و آنها را ترک کرد؛ «فلما اعتزلهم»: به محض اینکه آنها را ترک کرد، «و ما یعبدون من دون الله»: و آن چیزهایی را که به جای خدا میپرستیدند، «وهبنا له اسحاق و یعقوب».
ولی یک سری آیههای کوتاه پشتش میآید که انگار خیلی سریع به داستانهای سه چهار پیامبر دیگر اشاره میکند، و بعد این قسمت بسته میشود و اصلاً داستانهای پیامبران ختم میشود. سوره در کل سه داستان بلند دارد و چند داستان کوتاه. دربارهٔ موسی میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی»، دقیقاً با همان عبارتی که داستان ابراهیم و داستان مریم را شروع کرده است
کمی وارد تعبیرهای عرفانیای شوم که در ادبیات عرفانی ما دربارهٔ داستان مریم باقی مانده است، و دربارهٔ جلوهای که این داستانها در ادبیات عرفانی ما داشتهاند بحث کنم.
از نظر محتوا میشود گفت این ادامهٔ داستان عیسی است، مثل نتیجهگیری مستقیم از داستان عیسی که نقل شده است؛ ولی میخواهم تأکید کنم که این تفاوت خیلی مشخص از نظر سجع که اینجا وجود دارد، آن را مثل قطعهای جداگانه در ذهن آدم میآورد.
زکریاست که این کار را با دعا کردن، با خواستن، انجام میدهد؛ یعنی مردی بهعنوان پدر خواست خودش را مطرح میکند و تصویب میشود که یحیی به او داده شود، هرچند همسرش نازاست و در این تولد نقشی فرعی بازی میکند. داستان دوم اکستریم آن سوست: اصلاً پدری وجود ندارد و فقط و فقط یک زن هست.
به همین معنا عیسی موجودی است که باید در زمین ظاهر شود؛ اینطور نیست که بر حسب تصادف باشد و اگر مثلاً مریم نبود، این اتفاق نمیافتاد. انگار موجودی هست، حقیقتی هست که در زمین ظاهر میشود.
به همین معنا عیسی موجودی است که باید در زمین ظاهر شود؛ اینطور نیست که بر حسب تصادف باشد و اگر مثلاً مریم نبود، این اتفاق نمیافتاد. انگار موجودی هست، حقیقتی هست که در زمین ظاهر میشود.
مسئلهٔ تولد ابراهیم مطرح نیست، ولی مسئلهٔ ارتباط ابراهیم با پدرش هست؛ و این تمی است که در آن هفت آیه هم، که میگوید عیسی پسر خدا نیست، به اصطلاح هست: رابطهٔ فرزند و پدر و مادر. این هم در ادامهٔ همان مسئلهٔ تولد است.
حرفهایی که میزنند، از جمله اینکه عیسی فرزند خداست، اشتباهشان باید از قسمت اول روشن شود. در فهم این سوره باید به جایی برسید، و نمیخواهم ادعا کنم که من شما را به آنجا میرسانم، که نزدیک شوید به اینکه بفهمید چرا این ادعا طوری است که آسمان و زمین دارد شکاف برمیدارد. یعنی اگر مفهوم ولادت را فهمیده باشید، میبینید چقدر بیربط است که ولادت به خداوند نسبت داده شود
کمی وارد تعبیرهای عرفانیای شوم که در ادبیات عرفانی ما دربارهٔ داستان مریم باقی مانده است، و دربارهٔ جلوهای که این داستانها در ادبیات عرفانی ما داشتهاند بحث کنم.
و بالاتر از آن، صرفِ وجود استعداد در وجود یک نفر کار دعا را میکند. یعنی وجود شما چیزی را میخواهد، حتی ممکن است خودتان خبر نداشته باشید و این به احساساتتان منتقل نشده باشد. مثل همینجا در این سوره: مریم، برعکس زکریا، دعا نمیکند که خداوند فرزندی به او بدهد، ولی نیاز به فرزنددار شدن در وجود مریم هست
ولی میخواهم تأکید کنم که این تفاوت خیلی مشخص از نظر سجع که اینجا وجود دارد، آن را مثل قطعهای جداگانه در ذهن آدم میآورد. ترجمهٔ این قطعه، اگر بخواهم خیلی سرِ دستی بگویم، این است: این عیسی پسر مریم است، کلام حقی که در آن تردید میکنند. برای خدا شایسته نیست که فرزندی داشته باشد.
زکریاست که این کار را با دعا کردن، با خواستن، انجام میدهد؛ یعنی مردی بهعنوان پدر خواست خودش را مطرح میکند و تصویب میشود که یحیی به او داده شود، هرچند همسرش نازاست و در این تولد نقشی فرعی بازی میکند. داستان دوم اکستریم آن سوست: اصلاً پدری وجود ندارد و فقط و فقط یک زن هست.
به همین معنا عیسی موجودی است که باید در زمین ظاهر شود؛ اینطور نیست که بر حسب تصادف باشد و اگر مثلاً مریم نبود، این اتفاق نمیافتاد. انگار موجودی هست، حقیقتی هست که در زمین ظاهر میشود.
دربارهٔ موسی میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی»، دقیقاً با همان عبارتی که داستان ابراهیم و داستان مریم را شروع کرده است
و بحث به قیامت منتقل میشود: کسانی هستند که اختلاف پیدا کردند و حرفهای دیگری زدند، و وای بر کسانی که کافر شدند از آن روز عظیم. میگوید به اینها گوشزد کن و بصیرت بده دربارهٔ آن روزی که میآید
دو آیه میآید که انگار از طرف پیامبران سخنی گفته میشود که ارتباطش با پیش و پس از خودش خیلی روشن نیست؛ اینها چیزهایی است که باید روشن شود. بعد ادعای آدمهایی میآید که شک دارند در قیامت به حیات دوبارهای برسند، و بعد صحنههایی از روز محشر، روزی که خداوند انسانها را همراه با شیاطین جمع میکند و انگار همه وارد جهنم میشوند و عدهای نجات پیدا میکنند
با تمرکز بر این مفهوم تولد و این توالی در نسل بشر. این لینکی خیلی ساده و واضح و آشکار میان این قسمت و قسمت قبل است.
لینک دیگری هم هست که نمیخواهم الان دربارهاش بحث کنم و فقط به آن اشاره میکنم. در آن قسمتی که اصرار دارم به دلیل وزن خاصش آن را قسمتی جداگانه در نظر بگیرید، این آیه هست: وقتی حرف از قیامت میزند، میگوید به اینها دربارهٔ روز قیامت اخطار کن، «اذ قضی الامر»؛ و در انتهای این قسمت این آیه میآید: «انا نحن نرث الارض و من علیها»، ما وارثِ زمین و کسانی که روی آناند هستیم.
اگر به جریان ظاهر شدن و ناپدید شدن آدمها در کرهٔ زمین دقت کنید، که از هیچ به وجود میآیند و بعد از بین میروند و ناپدید میشوند، اگر این جریان را ببینید، برایتان خیلی آشکار و ساده میشود که این جریان میتواند یک بار دیگر تکرار شود
لینک دیگری هم هست که نمیخواهم الان دربارهاش بحث کنم و فقط به آن اشاره میکنم. در آن قسمتی که اصرار دارم به دلیل وزن خاصش آن را قسمتی جداگانه در نظر بگیرید، این آیه هست: وقتی حرف از قیامت میزند، میگوید به اینها دربارهٔ روز قیامت اخطار کن، «اذ قضی الامر»؛ و در انتهای این قسمت این آیه میآید: «انا نحن نرث الارض و من علیها»، ما وارثِ زمین و کسانی که روی آناند هستیم.
لینک دیگری هم هست که نمیخواهم الان دربارهاش بحث کنم و فقط به آن اشاره میکنم. در آن قسمتی که اصرار دارم به دلیل وزن خاصش آن را قسمتی جداگانه در نظر بگیرید، این آیه هست: وقتی حرف از قیامت میزند، میگوید به اینها دربارهٔ روز قیامت اخطار کن، «اذ قضی الامر»؛ و در انتهای این قسمت این آیه میآید: «انا نحن نرث الارض و من علیها»، ما وارثِ زمین و کسانی که روی آناند هستیم.
در سورهٔ نور، در جلسهای، بحث به جایی رسیده بود که میل داشتم اصلاً یک جلسه را به همین موضوع اختصاص دهم که رابطهٔ انسان و خدا رابطهٔ اطاعت است یا رابطهٔ عاشقانه. آیههای شروع این سوره به یک معنا از حالت دعا کردن بیرون رفته است. فکر میکنم کمی میل دارم چند دقیقهای دربارهٔ احساسی که در این آیههای اول هست صحبت کنم.
چیزی که برای من خیلی خیلی تأثیرگذار است این است که از لحن زکریا اینجا بفهمید، و استدلال نمیکنم، که زکریا تا این سن چیزی برای خودش نخواسته است.
انگار هیچ چیزی برانگیزانندهتر از این آیهها نیست تا آدم بتواند آنچه را واقعاً ته دلش هست به خدا بگوید. این دعا کردن نیست؛ مناجات کردن و درددل کردن با خداست.
و بالاتر از آن، صرفِ وجود استعداد در وجود یک نفر کار دعا را میکند. یعنی وجود شما چیزی را میخواهد، حتی ممکن است خودتان خبر نداشته باشید و این به احساساتتان منتقل نشده باشد. مثل همینجا در این سوره: مریم، برعکس زکریا، دعا نمیکند که خداوند فرزندی به او بدهد، ولی نیاز به فرزنددار شدن در وجود مریم هست
پیر شدهام و زنم هم اینگونه است. احساسی که در این دعا هست، حسی خیلی متواضعانه و دور از خودخواهی است، از مردی که پیر شده و تا حالا هیچ چیزی برای خودش درخواست نکرده و حالا برای نخستین بار، انگار در موردی خاص، چیزی برای خودش از خداوند میخواهد.
بنابراین مثل سنتی است که آدم پیش از دعا کردن مشکلات خودش را بگوید. گاهی گفتن مشکلات کافی است: اگر راهحلی بلد نیستید و چیز خاصی نمیخواهید، همین را بگویید که مشکلاتم این است، حالا خودت اینها را به نحوی حل کن؛ شاید راهحلهای جالبی داشته باشد که شما نمیبینید.
یعنی همانطور که زکریا دعا کرد و خداوند به او فرزند داد، میتوانید این را اینطور تعبیر کنید که این قطعه هم مقدمات ظهور اسحاق و یعقوب و داده شدنشان به ابراهیم است؛ انگار ابراهیم دعا نکرد، ولی کاری کرد.
اما در سورهٔ مریم سه داستان کاملاً مشخص وجود دارد. در سورهٔ کهف هم دقیقاً سه داستان با یک تمثیل دارید. سورههای دیگری هم هستند که گاهوبیگاه، مثلاً در سورهٔ انبیا، چند پیامبر پشت سر هم ذکر میشوند
ادامهٔ آیه دقیقاً به این جریان انبیا اشاره میکند که از ذریهٔ یکدیگر بودند؛ همان چیزی که در این داستانها دیدیم: کسانی جانشین دیگران میشوند، نه لزوماً فرزندان. این را آدم باید از پیش هم دریابد: وقتی میگوید اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم، یعقوب مستقیماً فرزند ابراهیم نیست، ولی آنجا انگار بهعنوان ذریهٔ اوست
حالا اینطور به سوره نگاه کنید: بخشی از سوره انگار به سلسلهٔ انبیا و نحوهٔ جانشینی انبیا اختصاص دارد، و بعد به آدمها کلیت پیدا میکند. لازم نیست فقط آدمهای خوب و انبیا را ببینید که در آن داستانها جانشین یکدیگر میشوند؛ آدمهایی هم بعد جانشین آنها شدند که آدمهای بدی بودند، و بعد، بیشتر در ادامهٔ سوره، این آدمهای بد را میبینید که چه حرفهای چرندی میزنند و چه عاقبتی دارند.
در سورهٔ کهف هم دقیقاً سه داستان با یک تمثیل دارید. سورههای دیگری هم هستند که گاهوبیگاه، مثلاً در سورهٔ انبیا، چند پیامبر پشت سر هم ذکر میشوند: دربارهٔ موسی هست، بعد سراغ نوح میرویم و دوباره دربارهٔ یکی دیگر از پیامبران صحبت میشود، و ممکن است پیش و پس از آن هم بخشهایی آمده باشد. این فرمی است که در قرآن زیاد وجود دارد، و اینجا هم دقیقاً اینکه این داستانها چگونه به هم مربوط میشوند و چگونه به مؤخرهٔ سوره ربط پیدا میکنند، جالب است.
در این میان نکتهای که میخواهم بگویم و باید بر ما تأثیر بگذارد تا محتوای سوره را بر این مسئلهٔ ولادت و فرزند و پدر متمرکز نکنیم، دربارهٔ موسی است. وقتی دربارهٔ موسی حرف میزند، میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی انه کان مخلصا و کان رسولا نبیا».
هارون، که به موسی داده شده، فرزند موسی نیست، برادر موسی است؛ ولی دقیقاً همان واژه دربارهٔ او به کار میرود: «و وهبنا». پس آنچه در این سوره هست، مسئلهٔ ادامه پیدا کردن نسل است: ادامه پیدا کردن معنویتی که در یک آدم هست، با فرزنددار شدن یا با تعیین کسی بهعنوان جانشین.
هارون، که به موسی داده شده، فرزند موسی نیست، برادر موسی است؛ ولی دقیقاً همان واژه دربارهٔ او به کار میرود: «و وهبنا». پس آنچه در این سوره هست، مسئلهٔ ادامه پیدا کردن نسل است: ادامه پیدا کردن معنویتی که در یک آدم هست، با فرزنددار شدن یا با تعیین کسی بهعنوان جانشین.
دعای ابراهیم را هم به یاد داشته باشید که مشابه همین است: وقتی چیزی از خدا میخواهد، اول میگوید «ربنا»، و انگار اول به خدا یادآوری میکند که خدایا، ذریهٔ خودم را به دستور تو در بیابانی بیآبوعلف، نزدیک خانهٔ تو، اسکان دادم؛ «ربنا لیقیموا الصلاة»: تا نماز بخوانند.
در ادامه هم باز شبیه این را میبینیم: مثلاً دربارهٔ اسماعیل صحبت میکند و بیدرنگ میگوید «کان یأمر اهله بالصلاة»، یعنی کسی که زن و بچهٔ خودش را به نماز تشویق میکرد.
انگار از نسل این آدمها کسانی آمدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند؛ «فسوف یلقون غیا». کل این داستانها تقریباً با این آیه تمام میشود، و از اینجا ماجرا در واقع بیداستان ادامه پیدا میکند.
در سورهٔ کهف هم دقیقاً سه داستان با یک تمثیل دارید. سورههای دیگری هم هستند که گاهوبیگاه، مثلاً در سورهٔ انبیا، چند پیامبر پشت سر هم ذکر میشوند: دربارهٔ موسی هست، بعد سراغ نوح میرویم و دوباره دربارهٔ یکی دیگر از پیامبران صحبت میشود، و ممکن است پیش و پس از آن هم بخشهایی آمده باشد. این فرمی است که در قرآن زیاد وجود دارد، و اینجا هم دقیقاً اینکه این داستانها چگونه به هم مربوط میشوند و چگونه به مؤخرهٔ سوره ربط پیدا میکنند، جالب است.
بعد از اینکه این داستانهای کوتاه چندجملهای تمام میشود، این آیه میآید که تأیید میکند آنچه داریم میفهمیم خوب است: اینها کسانیاند که خداوند از میان پیامبران به آنها نعمت داد، «من ذریة آدم». با صراحت اشاره میکند که اینها ذریهٔ آدماند، ذریهٔ ابراهیماند، از کسانیاند که همراه نوح با کشتی حمل شدند
که در آن بهشدت بر جانشین هم شدن تأکید میشود، و دیگری مسئلهٔ ادعاهای کذب و عجیبوغریبی که آدمها در این دنیا میکنند و بلایی که در آن دنیا، در هنگام حشر، سرشان میآید و مجازاتهایی که در کار است. نیمهٔ دوم انگار به آدمهای بد اختصاص دارد: آدمهایی که جانشین همان ذریه شدند، ذریهٔ نوح و کسانی که در کشتی بودند؛ ولی اینها جانشینهای خوبی نبودند
بعد همینطور ادامه پیدا میکند: فصل دوم دربارهٔ شیث است، فصل چهارم دربارهٔ ادریس، و الی آخر. ۲۷ فصل به ۲۷ پیامبر اختصاص دارد، و نوع نگاه این است که هر کدام از آنها کلمهای از کلمات الهی است که به این شکل ظهور کرده و نام یافته است. پس روشن است که کتابی به این شهرت و با این دشواری، وقتی بخواهید دربارهٔ پیامبران صحبت کنید
این رابطهٔ خیلی صمیمانه و عاطفی و پرشور و عاشقانه در قرآن خیلی پررنگ نیست؛ آنچه پررنگ است این است که خداوند فرمان میدهد و انسان باید فرمانش را اطاعت کند. من فکر میکنم هر جا پیامبران با خدا صحبت میکنند و هر جا ذکر پیامبران هست، آدم اگر ذرهای، نه خیلی زیاد، دقت کند، باید آن شور عاشقانه را ببیند.
وقتی دربارهٔ موسی حرف میزند، میگوید «و اذکر فی الکتاب موسی انه کان مخلصا و کان رسولا نبیا». ساختار سوره اینگونه است: این داستان سوم نقل میشود، ولی یک سری آیههای کوتاه پشتش میآید که انگار خیلی سریع به داستانهای سه چهار پیامبر دیگر اشاره میکند، و بعد این قسمت بسته میشود و اصلاً داستانهای پیامبران ختم میشود. سوره در کل سه داستان بلند دارد و چند داستان کوتاه.
من هم اتفاقاً به هیچ وجه قصد نداشتم در این کلاس دربارهٔ جهانبینی ابنعربی صحبت کنم؛ نکتههای جالبی که دربارهٔ پیامبران میگوید برایم مهم بود، که آنها را میتوانم بگویم، ولی شما متن را در اختیار ندارید.
ترجمهٔ فصوصالحکم، معروفترین کتاب عرفان اسلامی، که ترجمهای به آن صورت به فارسی نداشت. بعضی از شرحهای فصوصالحکم به فارسی ترجمه شده بود، اما خود فصوص، که قطعاً مهمترین و معروفترین کتاب عرفانی ماست، به فارسی ترجمه نشده بود. دیدم کسی آن را به زیبایی هر چه تمامتر ترجمه کرده است، و فکر میکنم همین در تصمیمم برای بحث دربارهٔ سورهٔ مریم تأثیر قاطعی داشت.
ممکن است بدون آن دعا استحقاقش را نداشته باشید. صرفِ خواستن مثل نوعی امتیاز پیدا کردن است، و مناجات هم همینطور است. در جهانبینی ابنعربی دربارهٔ اینکه دعا چگونه تأثیر میکند بحثهایی هست، و دقیقاً در تقسیمبندیای که از دعا دارد، دعا میتواند با کلام باشد و میتواند اصلاً به کلام درنیاید.
«اذ قضی الامر»: وقتی که انگار قضاوت انجام شده و کار تمام شده باشد؛ و در غفلت باشند و ایمان نیاورده باشند. ما کرهٔ زمین را، ارض را، و هر کسی را که در آن هست و آنچه در آن هست، ارث میبریم
در این ادامه مثلاً جایی آنهایی که کافرند خودشان را با مؤمنان مقایسه میکنند که کدامیک بهتر است و مال بیشتری دارد؛ یا آن آدمی که میگوید «لاوتین مالا و ولدا» و به مال و اولاد خودش مغرور شده است.
به او گفته میشود: برو آنجا، در این بیابان خانهای درست کن، بعد بیا اینجا؛ در کرهٔ زمین، واقعاً به معنای واقعی کلمه و از نظر جغرافیایی، عملیاتی را برای خدا انجام میدهد.
بنابراین محتوای کل سوره اینگونه است که انگار در یک نیمه قرار است چیزهایی را خیلی عمیق بفهمید، چیزهایی که احتمالاً به دلیل ساده بودن و تکراری بودنشان خیلی به آنها توجه نمیکنیم: مثلاً به وجود آمدن و تولد یک فرزند، این حالت معجزهآسایی که دارد و اینکه به نظر میآید مطلقاً بیرون از اختیار انسان است. این دیدگاه دینی را نسبت به تولد، نسبت به ذریه، خلافت و جانشین شدن انسانها به جای یکدیگر، بهطور خیلی عمیقی درک کنید و بعد متوجه شوید که این حرفهایی که زده میشود چرا غلط است و چرا اینها مستوجب مجازاتاند. کلاً این سوره شما را به جایی برساند که چیز تازهای از این دنیا فهمیده باشید و حس تازهای نسبت به قیامت پیدا کرده باشید.
کتابی هست که مرکز نشر دانشگاهی، اگر اشتباه نکنم، با نام «تلبیس ابلیس» دربارهٔ ابنعربی چاپ کرده است، با این مضمون که ابنعربی اصولاً گمراه است و همهٔ عقایدش کفرآمیز است. خیلیها وحدت وجود را به این شکلی که ابنعربی مطرح میکند کفر میدانند. کسانی که مخالف عرفاناند، مخالف ابنعربیاند و این کتاب را کتابی کفرآمیز میدانند.
به دنبال این صحنهها چند آیه هست که آدمهای بد را در این دنیا وصف میکند که چه ادعاهایی دارند؛ مخصوصاً دربارهٔ شخصی خاص، آدمی که کافر است و ادعا میکند که مال و فرزندان زیادی دارد، و اینکه او چگونه به مجازات میرسد. کلاً از جایی به بعد، پس از آنکه داستان پیامبران تمام میشود، که همه انسانهای خوبیاند و مدام با الفاظی از آنها تجلیل میشود و مرتب واژههایی در ستایششان به کار میرود
و این از چیزهایی نیست که بعداً به ذهنم رسیده باشد: همان موقع که فکر میکردم، هم سورهٔ احزاب و هم سورهٔ مریم به هر حال با سورهٔ نور ارتباط داشتند. ارتباط سورهٔ مریم با سورهٔ نور این است: سورهٔ نور بهشدت بر خانواده متمرکز بود، ولی هیچ حرفی دربارهٔ کودک نمیزد؛ بچهها همیشه پشت در ایستاده بودند و به این ترتیب حذف شده بودند، و خانواده از جهت رابطهٔ میان مرد و زن مطرح بود.
بنابراین این ادعا که نقل میشود، «و یقول الانسان»، که انسان شک دارد در اینکه اگر بمیرد دوباره زنده شود: نمیبینید که پیش از آن اصلاً هیچ نبودید؟ ادامهٔ سوره به این ترتیب منطقی است، چون کل نحوهٔ آمدن انسانها این است که یک بار اصلاً اینجا نبودند، به صورت یک کودک ظاهر شدند، زندگیای کردند و رفتند.
ارتباط سورهٔ مریم با سورهٔ نور این است: سورهٔ نور بهشدت بر خانواده متمرکز بود، ولی هیچ حرفی دربارهٔ کودک نمیزد؛ بچهها همیشه پشت در ایستاده بودند و به این ترتیب حذف شده بودند، و خانواده از جهت رابطهٔ میان مرد و زن مطرح بود.
انگار عذر میآورد که چرا تا حالا این دعا را نکرده است. باز ادامه میدهد: «و انی خفت الموالی»، یعنی از کسانی که بعد از من میآیند میترسم و کسی نیست که جانشین من باشد؛ «و کانت امرأتی عاقرا»، و زن من هم نازاست.
آدمهایی هستند که احساس میکنند «اوتین مالا و ولدا»، یعنی چیزهایی در این دنیا به آنها داده شده است، و خیلیها احساس میکنند به جایی رسیدهاند و میان خودشان و مؤمنان مقایسه میکنند؛ و جوابش بعد میآید: اینها عذاب خودشان را میبینند و بعد میفهمند که جایگاه چه کسی بدتر است. جواب همان حرفی است که فکر میکنند اوضاعشان خیلی خوب است: بعد میفهمند واقعاً وضع چه کسی بدتر است.
و در غفلت باشند و ایمان نیاورده باشند. ما کرهٔ زمین را، ارض را، و هر کسی را که در آن هست و آنچه در آن هست، ارث میبریم؛ «و الینا یرجعون»: و همه به سوی ما بازمیگردند.
ولی واقعیت این است که همیشه بر این تأکید کردهام که وقتی آدم سوره را میخواند، فقط این چیزها نیست و تا حد زیادی ممکن است آیهٔ خاصی تأثیر عاطفی خیلی عمیقی بر آدم بگذارد، چیزی که نمیشود دربارهاش حرف زد. نمیتوانم بیایم در کلاس و یک ساعت صحبت کنم که این آیه چرا چنین تأثیری دارد. همیشه اینطور بوده که وقتی دورهای تمام میشد، در جلسهٔ آخر این حرف را میزدم که آیههایی در این سوره هست که تصویرهای خاصی پدید میآورند و من دربارهشان حرفی ندارم، چون بهشدت تأثیر عاطفی دارند و خیلی قابل بحث کردن نیستند
دربارهٔ سورهٔ نور هم شاید از اول گفتم که یک جذابیتش این است که پر از احکام است، و فکر کنم به قولم وفا کردم: یک عالمه دربارهٔ احکام و فلسفهٔ احکام بحث کردیم. فکر میکنم حجمی از بحثهای سورهٔ نور همین بود؛ دربارهٔ احکام خاصی مثل حکم حجاب یا مسئلهٔ بردهداری در اسلام بهطور خاص بحث کردیم و بحثهای کلی هم دربارهٔ احکام داشتیم.
دو آیه میآید که انگار از طرف پیامبران سخنی گفته میشود که ارتباطش با پیش و پس از خودش خیلی روشن نیست؛ اینها چیزهایی است که باید روشن شود. بعد ادعای آدمهایی میآید که شک دارند در قیامت به حیات دوبارهای برسند، و بعد صحنههایی از روز محشر، روزی که خداوند انسانها را همراه با شیاطین جمع میکند و انگار همه وارد جهنم میشوند و عدهای نجات پیدا میکنند
بعد از اینکه این داستانهای کوتاه چندجملهای تمام میشود، این آیه میآید که تأیید میکند آنچه داریم میفهمیم خوب است: اینها کسانیاند که خداوند از میان پیامبران به آنها نعمت داد، «من ذریة آدم». با صراحت اشاره میکند که اینها ذریهٔ آدماند، ذریهٔ ابراهیماند، از کسانیاند که همراه نوح با کشتی حمل شدند
من از اصطلاح «عرفان» خوشم نمیآید، چون وقتی میگویید عرفان، مثل این است که دین یک چیز است و عرفان چیز دیگری؛ به هر حال، داریم بحثهای عرفانی میکنیم.
ترجمهٔ فصوصالحکم، معروفترین کتاب عرفان اسلامی، که ترجمهای به آن صورت به فارسی نداشت. بعضی از شرحهای فصوصالحکم به فارسی ترجمه شده بود، اما خود فصوص، که قطعاً مهمترین و معروفترین کتاب عرفانی ماست، به فارسی ترجمه نشده بود. دیدم کسی آن را به زیبایی هر چه تمامتر ترجمه کرده است، و فکر میکنم همین در تصمیمم برای بحث دربارهٔ سورهٔ مریم تأثیر قاطعی داشت.
و فکر کنم به قولم وفا کردم: یک عالمه دربارهٔ احکام و فلسفهٔ احکام بحث کردیم. فکر میکنم حجمی از بحثهای سورهٔ نور همین بود؛ دربارهٔ احکام خاصی مثل حکم حجاب یا مسئلهٔ بردهداری در اسلام بهطور خاص بحث کردیم و بحثهای کلی هم دربارهٔ احکام داشتیم.
هم سورهٔ احزاب و هم سورهٔ مریم به هر حال با سورهٔ نور ارتباط داشتند. ارتباط سورهٔ مریم با سورهٔ نور این است: سورهٔ نور بهشدت بر خانواده متمرکز بود، ولی هیچ حرفی دربارهٔ کودک نمیزد؛ بچهها همیشه پشت در ایستاده بودند و به این ترتیب حذف شده بودند، و خانواده از جهت رابطهٔ میان مرد و زن مطرح بود.
دو داستان اول بهوضوح داستانهاییاند که به تولد مربوط میشوند: تولد دو تن از پیامبران مهم که همعصر یکدیگرند. بنابراین در نیمهٔ اول این سوره اصلاً به نظر میآید که شاید مسئلهٔ سوره مسئلهٔ تولد انسان باشد: اینکه انسان چگونه به دنیا میآید، در قالب یک روایت دینی. واژهٔ «عرفانی» را من به جای «دینی» به کار میبرم.
بعد همینطور ادامه پیدا میکند: فصل دوم دربارهٔ شیث است، فصل چهارم دربارهٔ ادریس، و الی آخر. ۲۷ فصل به ۲۷ پیامبر اختصاص دارد، و نوع نگاه این است که هر کدام از آنها کلمهای از کلمات الهی است که به این شکل ظهور کرده و نام یافته است. پس روشن است که کتابی به این شهرت و با این دشواری، وقتی بخواهید دربارهٔ پیامبران صحبت کنید، ایدههای جالبی دارد
من معمولاً میکوشم وقتی دورهٔ تازهای از بحث آغاز میشود، خیلی تکراری نباشد. تا به حال دربارهٔ داستان یوسف صحبت کردهایم که بیشتر جنبهٔ بررسی نکتههای ادبی داستان را داشت. دربارهٔ داستان آفرینش، داستان آدم و حوا، جلساتی داشتیم که تأکیدم در آنها این بود که داستانی فلسفی است: در این داستان دربارهٔ انسان بحثهای کلی شده است
دربارهٔ داستان آفرینش، داستان آدم و حوا، جلساتی داشتیم که تأکیدم در آنها این بود که داستانی فلسفی است: در این داستان دربارهٔ انسان بحثهای کلی شده است، مثلاً مسئلهٔ اهمیت زبان و خیلی چیزهای دیگر که دربارهشان صحبت کردیم. آن داستان جنبهٔ دراماتیک نداشت؛ داستانی خیلی ساده بود، اما پر از نکتههای کلی که دربارهٔ کل بشر صدق میکند.
مثال هارون دامنهٔ خوانش را از تولد فرزند به ادامهٔ رسالت و جانشینی معنوی گسترش میدهد.
دعا در این خوانش از درخواست لفظی فراتر میرود؛ استعداد مریم و کنش ابراهیم دو کاربرد متمایزند.
حشر به مسئلهٔ آمدن انسان پیوند میخورد؛ رابطهٔ قیامت و میراث زمین در این بخش فقط مطرح شده است.
یک مرجع سه نقش دارد: مقایسهٔ تولد، زمینهٔ شکل ادبی و نقدِ نسبت فرزندبودن برای خدا.
سخنران تبییننشدن علمیِ یک ادعا، مثلاً تولد عیسی از مریم، را با ابطالش یکی نمیداند، تثبیت دانش فعلی بهعنوان چارچوب نهایی را نقد میکند و در دستگاه عرفانیاش معجزه را تسلط بر مرتبهٔ قوانین میخواند.
سخنران تصویر بستهٔ لاپلاسی را با جهانبینیِ عرفانیِ مقدمداشتن معنا میسنجد و فیزیک جدید را به آن نزدیکتر میداند، اما میگوید فیزیک عرفان را نتیجه نمیدهد و نگاه یکسویهٔ عرفان قدیم هم کافی نیست.
سخنران تأویل را بازگرداندن رخداد به لایهٔ معنا میداند و قاعده میگذارد: در رخدادهای بیداری علت عادی مقدم است، ظاهر حفظ میشود و رؤیا، جهان و متن قواعد جدا دارند؛ نخل خشک را در خوانش ترجیحیاش تمثیل حال مریم میداند.
سخنران پنهانماندن مقام مریم را به خلوت و پردهنشینی او پیوند میدهد و رنج و شکایتش در مخاض را رنج ازدستدادن همین خلوت میخواند، نه نافرمانی؛ و پنهانداشتن اولیا را، جز رسولانِ مأمور به تبلیغ، سنتی الهی میداند.
سخنران در جلسهٔ دوم از جمله امکان ظهور دوبارهٔ عمران را طرح میکند، در جلسهٔ سوم قطعیبودنش را نفی میکند و در جلسهٔ نهم «خواهر هارون» را طعنه و نام مریم را تداعی مریمِ خواهر موسی میخواند.
سخنران پسر خدا بودن و تجسد مسیح را ادعاهایی پیش از قرآن میداند، در خوانش قرآنی عیسی را محفوظ از شکنجه و کشتهشدن میبیند و خواندن تورات و انجیل را با وجود باور به تحریف بخشی از آنها ارزشمند میداند.
در این صورتبندی، رسیدن به توحید مستلزم بازنگری در باورهای آموختهشده است؛ مسئله به یک جامعه محدود نیست.
خوبی اشخاص بهتنهایی درستی عقیده را اثبات نمیکند؛ مثال مسیحیت در نقد همین استدلال به کار میرود.
نفی نسبتِ فرزندبودن عیسی برای خدا به خوانش مفهوم ولادت متصل میشود؛ خود عیسی هدف نقد نیست.
سخنران مبارزه با شرک را از دشمنانگاریِ اهل کتاب جدا میکند؛ نقد متوجه خلطِ اختلاف دینی و شرک است.