این جلسه تکمیل دو جلسهٔ قبل و نگاه به کلیت سورهٔ مریم است. او طرح کلی سوره، یعنی تولد انسان، را کافی نمیداند و دو لایهٔ دیگر را میآورد: بحران شجرهٔ نبوت در آل یعقوب و دورهٔ فترت پس از مسیح، و اشارهٔ مکرر سوره به زمان حال و خود وحی. در پایان به مرجعیت علم و پارادایم لاپلاسی میرسد.
طرح کلی و بحران شجرهٔ نبوت
او میگوید اگر خیلی دور بایستیم، طرح کلی سوره مسئلهٔ تولد انسان است که در دو داستان اول بر آن تأکید میشود و میان آن دو تقارنی هست: در داستان اول تولد در اثر دعای یک مرد است و در دومی هیچ مردی نقش ندارد. بعد آمد و شد انسانها میآید، و در پایان سخن کسانی که قیامت را نمیشناسند. او این طرح را آنقدر کلی میداند که بیشتر نکتههای سوره را پوشش نمیدهد، چون مسیح و مریم در قرآن شخصیتهایی فوقالعاده استثناییاند.
اگر نزدیکتر بیاییم، شجرهٔ نبوتی که از ابراهیم شروع شده و از یعقوب در خاندان یعقوب ادامه یافته، به زکریا رسیده که فرزندی و وارثی ندارد؛ انگار در شجرهٔ نبوت بحرانی پیش آمده است. پس از دعای زکریا یحیی و تقریباً همزمان مسیح متولد میشوند، ولی به گفتهٔ او از نظر تاریخی آن نگرانی بجا بود: یحیی و مسیح جانشینی پیدا نکردند، آل یعقوب به انتها رسید و سلسلهٔ انبیای بنیاسرائیل تمام شد. به همین دلیل دو بار به ابتدای این شجره برمیگردیم، و تذکر داده میشود که یک اسماعیلی هم بود که نبوت در شاخهٔ او ادامه یافت.
فترت و اسماعیل در کنار کعبه
او میگوید واقعیت مهم تاریخی این است که بعد از مسیح دوران فترتی پیش میآید و نبوت بلافاصله به آل اسماعیل منتقل نمیشود. انگار برای اولین بار در تاریخ رسولی نداریم و سلسلهٔ فرستادگان نزدیک ۶۰۰ سال قطع شده است؛ عبارت قرآن «علی فترة من الرسل» به همین اشاره دارد. او میگوید به نظر میآید همیشه رسولانی بودند و اینکه بعد از مسیح فترتی شد و با ششصد سال فاصله رسالت دوباره در خاندان اسماعیل ظهور کرد، مهم است.
قرآن بر این تأکید دارد: ابراهیم با اسماعیل کعبه را میسازد و اسماعیل را میآورد و ساکن میکند، نه اسحاق و یعقوب را. او این را مثل نیروهای ذخیره میداند که انگار قرار است روزی از آنها استفاده شود. در تورات و فرهنگ یهودی اسماعیل بردهزاده است و اهمیتی ندارد و حتی بدیهایی به او و هاجر نسبت میدهند، ولی در قرآن مرکز دنیا جایی است که کعبه قرار دارد و آل اسماعیل پس از فترت رسالت تاریخی را به عهده میگیرند.
آیهٔ آخر سوره هم به گفتهٔ او دربارهٔ همان دوران فترت است: بعد از قطع سلسلهٔ انبیا مسیحیها بهوضوح نماز را ترک کردند. او دربارهٔ این دوران میگوید شوراهایی برگزار میشد که عقاید مسیحیت را تصویب میکردند و مخالفان را میکشتند، و شورای بعدی گاه چیزی برعکس تصویب میکرد؛ کلیسا همین الان هم مصوباتی دارد. این را بلبشویی مذهبی میخواند که هیچوقت سابقه نداشته، چون همیشه کسانی بودند که رسالت داشتند، و میگوید در دین خودمان چنین شورایی نداشتیم.
«ذکر در کتاب» و زمان حال
او میگوید چیز سومی در این سوره هست: مکرر و با تأکید به زمان حال اشاره میشود، یعنی به خود وحی که الان دارد نازل میشود. نشانهٔ سادهاش تکرار عبارت «ذکر در کتاب» است: مثل این است که شما در آینه وقایع را میبینید و مدام کاری میکنند که متوجه خود آینه شوید و در جریانهای تاریخی غرق نشوید. حس اینکه وحی دوباره شروع شده و دوباره رسولی آمده، به محتوای اساسی سوره برمیگردد: بعد از فترت یک بار دیگر درهای آسمان باز شده است.
آخر سوره دقیقاً با یادآوری همین زمان تمام میشود: بعد از آنچه نقل شد، آن دوره تمام شده و قرآن را نازل کردهاند تا به متقین بشارت دهند و آدمهایی را که خلافکارند انذار دهند. آیهٔ پایانی میپرسد چقدر از آدمهای گذشته هلاک شدند و آیا صدایی از آنها میشنوی؛ و او میگوید گذشته مثل خلئی است و قرآن مثل آینهای در برابر تاریخ، که خداوند از آن آدمها و سخنهایی که گفته شده و دعاهایی را برای ابد در آن ثبت کرده، مثل سخنرانی یوسف در زندان.
میانپردهٔ جبرئیل
در همین سوره، وسط وصف بهشت، بیآنکه هیچ مقدمهای باشد صدای خود جبرئیل را میشنوید. به گفتهٔ او میگویند روایتی هست که این حرف در جواب پیغمبر بود، که فرشته دیر آمده بود. ولی او مطلبی واضحتر میبیند: این جواب میگوید چرا این همه مدت، ۶۰۰ سال، وحیی نیامده بود: «و ما نتنزل الا بامر ربک». خدا انسانها را فراموش نکرده و قهر هم نیست؛ فقط به ما دستور ندادند بیاییم.
او میگوید این آیهها یکدفعه ظاهر میشوند و مثل شوکی است که آینه را به شما نشان میدهد و میفهمید قرآن در حضور فرشتهٔ وحی دارد شکل میگیرد. این وحی به گفتهٔ او وحی جاودانهای است که نیاز به وحی مجدد را به نوعی از بین میبرد. اگر این دو جمله را حذف کنید منطق متن حفظ میشود، ولی این جملههای معترضه حس پایان فترت و ظهور مجدد وحی را تشدید میکنند.
حضور پیامبر و فاصلهگذاری
در قرآن مدام خطاب به پیغمبر هست و بر حضور او دستکم بهعنوان واسطه تأکید میشود. گاهی مثل این است که نمایشی قطع شود و یک لحظه پیامبر را در حال شنیدن وحی ببینید؛ مثال روشنش در سورهٔ قیامت است که وسط بحث میگوید وقتی وحی میشود اینقدر آن را زمزمه نکن. او میگوید این فلاشبک نیست، چون در فلاشبک از آخر میپرید و به گذشته فلاشبک میزنید، و این را چیزی مثل Insert در سینما میداند که تکنیکی است و راحت نیست.
او مثال سینما را میآورد: مثل اینکه غرق تماشا باشید و ناگهان متوجه خود سینما، آپارات و پرده شوید. میگوید در سینما «شکستن دیوار چهارم» هست و برشت این تکنیکهای فاصلهگذاری را برای اینکه مردم متوجه نمایش بودن باشند و غرق داستان نشوند اختراع کرد؛ و فیلم «دانتون» را مثالی میداند که فرصت ابراز احساس نمیدهد. با این حال نمیخواهد بگوید اشاره به خود وحی به قصد فاصلهگذاری انجام میشود؛ میگوید شروع مجدد وحی جزو محتوای سوره است، چون آخرین بار فرشتهها پیش از وحی نزد مریم آمدند و بعد ششصد سال کسی نیامد.
کتاب، اسماعیل و اعتزال ابراهیم
او میگوید در این سوره بیش از اندازه «ذکر در کتاب» آمده و مدام تکرار میشود، و سوره با «ذکر» باز میشود؛ خود این کتاب شخصیتی است. میگوید اصلاً آدمهایی هستند که از آنها ذکری نیست و ما که بعد از ذکر زندگی میکنیم جایی ذکر نمیشویم، و جای شکر دارد چون ممکن بود به دلایل بدی ذکر شویم، مثل ابولهب.
از «امالکتاب» میگوید که از مفاهیم اساسی قرآنی است، و اینکه کتاب هم به قرآن اشاره دارد و هم، در «خذ الکتاب بقوة»، به تورات. به گفتهٔ خودش احساسی شخصی دارد که حتی شجرهٔ اسماعیل نزد انبیای قبل خیلی شناختهشده نبوده؛ نمیداند پیامبران گذشته چقدر میدانستند، و نگرانی زکریا شاید بیش از اندازهٔ لازم بود. ابراهیم و اسماعیل میدانند، چون همهٔ دعاهای ابراهیم دربارهٔ کسانی است که آنجا ساکن کرده، و قرآن بسیار تأکید میکند که اسماعیل مهم بود و الان وحی در این شاخهٔ آل ابراهیم نازل میشود.
او میگوید در تورات جملههایی هست که از دو پیامبر بزرگ بعد از موسی حرف میزند، پس بنا به خود تورات موسی خاتم انبیا نیست؛ و یهودیها هنوز منتظر مسیحاند و بعد یکی دیگر. شاید، بلکه قطعاً، انبیای بنیاسرائیل اطلاعاتی داشتند، ولی نمیداند چقدر بهوضوح. از نظر تاریخی به نظر میآید مستند است که یهودیهایی به اینجا آمدند چون خبر داشتند یکی از انبیای بزرگ اینجا ظهور میکند.
سوره به گفتهٔ او از ابراهیم با اعتزال شروع میشود: انگار ابراهیم رابطهاش را با هرچه پیش از او بود قطع کرده و مثل خلقت آدم اولین نفر است. مسیح را هم مثل آدم میداند که از گل خلق شد، و میگوید انگار درخت از اول دو شاخه داشته و یک شاخهاش با داستان هابیل و قابیل قطع شده. احساسش این است که وقتی هابیل کشته شد انگار نصف مردم دنیا مردند؛ و بعد از ابراهیم همهٔ انبیای بزرگ در نسل ابراهیماند، هرچند نمیخواهد استدلال کند که آدم فقط دو فرزند داشته.
سه لایه و مسیح
او میگوید سه لایه تودرتو در سوره هست: خطوط کلی آمد و شد آدمها و ذکر شدن و نشدنشان؛ ماجرای مسیح و سلسلهٔ انبیای بنیاسرائیل؛ و اشاره به زمان حال و وحی. اگر بخواهیم در یک کلمه بگوییم سورهٔ مریم دربارهٔ چیست، دربارهٔ ماجرای تولد مسیح است. در دوران فترت ادعاهای خلاف دربارهٔ مسیح پیدا شد، مصوباتی که او را پسر خدا میدانند و میگویند متجسد شده، و این در سه چهار قرن اول مسیحیت بود؛ ولی او میگوید حتی بدون این ادعاها قرآن بر مسیح تأکید میکرد.
به نظر میآید مسیح مثل درخشانترین ستاره ظهور میکند و بعد مثل دوران سیاهی است. احساس او این است که سلسلهٔ انبیا به خاطر مردم قطع نشد: مسیح آخر این آل یعقوب بود، و فکر میکند واضح است که مسیح فرزند نخواهد داشت، چون شخصیتی استثنایی با حالت تجرد است. میگوید اگر انتهای سلسلهٔ انبیا هم نباشد، از قبل دانسته شده بود و به دلیل کار مردم نبود.
«اخت هارون» و مرجعیت علم
او میگوید دفعهٔ قبل چیزی گفت تا این پرسش ایجاد شود که چرا به مریم «خواهر» هارون میگویند، و بعد پشیمان شد؛ میگوید مهم این است که این پرسش ایجاد شود و این قرار است یک پرسش باشد. توجیهی را که میگوید مریم برادر دیگری به اسم هارون داشته، به هیچ وجه نمیپذیرد. معروفترین چیز در تفاسیر حدیثی از پیغمبر است که نسبتدادن اشخاص به بزرگان از رسوم آن زمان بوده، و شاید مریم لقب «اخت هارون» داشته. او میگوید استدلالی نیست که آنچه دفعهٔ قبل گفت از قرآن استخراج شود.
دربارهٔ مرجعیت علم میگوید این سوره ویژگیای دارد: از وقایع طبیعی مثل تولد به شیوهای صحبت میکند که ربطی به روایت علمیاش ندارد، و پذیرفتن مرجعیت علم با این وقایع سخت است. او میگوید با کسانی که معجزات را توجیه علمی میکنند مشکلی ندارد، ولی نمیخواهد هر چیزی را به زور در قالب دانش موجود بریزد؛ اگر واقعیتهای دینی را واقعیتهای محکم بدانیم، پارادایم علمی را اصلاح میکنیم، ولی پارادایم غالب چند قرن است ثابت مانده است.
به گفتهٔ او ذهن آدمها هنوز جهان لاپلاسی را میفهمد، که در آن انتقال تخت بلقیس در یک چشم به هم زدن محال است. او میگوید در فیزیک نوین اگر این چیزها را قبول کنیم خیلی چیزها عجیب نیست؛ مثلاً از تلهپورت و ورمهول میگوید، هرچند نمیخواهد بگوید آنچه نقل میشود دقیقاً همان است. اشکالهایی که اینترنت دربارهٔ مسائل دینی میآورد از دانشمندان نیست، بلکه معمولاً از جمعیتی نیمهبیسواد است. میخواهد چند واقعیت از فیزیک و ژنتیک بگوید، چون فراموش شده که سالهاست چیزهایی کشف کردهایم که بعضی ادعاهای بهظاهر عجیب را غیرممکن نمیکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه