او یادآوری میکند که این جلسه با جلسات قبل فرق دارد: موقتاً از موضوع خود سوره خارج میشویم و به مباحث علم و دین میپردازیم. نخست تعارض جهانبینی عرفانی و علمی را توضیح میدهد و با روایتی که «لاپلاسی» میگذارد مقایسه میکند. سپس از فیزیک مدرن و از یافتههای جدید علمی میگوید و در پایان به قانون میرسد.
چرا از سوره خارج میشویم
او میگوید بعضی از بحثهایی که در آینده میکنند ممکن است با ظواهر آنچه از علم میدانیم ناسازگار باشد، و شاید برای همین فکر کرده لازم است به این مباحث بپردازد. موضع او به علم تهاجمی است، اما امیدوار است با ادامه یافتن صحبتها حاضران به این نتیجه برسند که از حد معمول هم بیشتر به علم، خصوصاً فیزیک، ارادت دارد. هرجا این حرفها را گفته عکسالعمل خوبی ندیده است، چون گویا در ذهن افراد بخشهای مختلفی هست و تمایل چندانی به ترکیب شدن دین و علم ندارند؛ یونگ برای این «روانشناسی حجرهای» را گفته است. خودش با شدت سعی میکند اینها را به هم بزند و میگوید بخش زیادی از حرفهایش شخصی است و ممکن است مورد توافق نباشد.
تعارض نگاه عرفانی و علمی
او از جلسهای پیشین یادآوری میکند که شاید مهمترین تضاد این است که در جهانبینی عرفانی به دنبال درک معنای جهان هستیم و در علمی نه. دیدِ عرفانی جهان را مثل یک اثر هنری میبیند که کارگردانی پشت همهچیز است. او میخواهد نشان دهد تعارض جدیتر است: در جهانبینی عرفانی و مذهبی ادعا این است که اول معانی بودهاند و بعد ظهور پیدا کردهاند، یعنی وقایع از بالا به پایین رخ دادهاند، در حالی که نگاه علمی همهچیز را از پایین به بالا میبیند. در عرفان اسلامی اول خداوند است، سپس اسما ظهور میکنند و از آنها عالم مجردات و عقول، بعد عالم مثال و نفس و آنگاه عالم اجسام پدید میآید؛ در روایت علمی تقریباً برعکس است، یعنی اجسام هستند و قوانینی حکومت میکند، و در نتیجهٔ تکامل انسان ایجاد میشود و تمام معانی در ذهن وجود دارد.
در دید عرفانی انسان موجود خاصی است، پس زمین هم هویت خاصی پیدا میکند؛ تولد تصادفی نیست، بیماری یا امتحان است یا کفاره، و با دعا میتوان در عالم تغییر ایجاد کرد. در دید علمی انسان موجودی رندم است و زوج شدنش دلایل زیستی دارد. او میگوید این مفاهیم اسما و تجلی آنان را در جاهای دیگر ندیده است.
روایت لاپلاسی
او این نگاه دینی را با نگاهی مقایسه میکند که اسمش را «لاپلاسی» میگذارد و میگوید پس از کشف قوانین نیوتن دورهای پیش آمد که انگار تمام قوانین بنیادی علم را پیدا کرده بودیم. نیوتن پایداری منظومهٔ شمسی را در معادلاتش نتوانسته بود نشان دهد و نوشته بود خدا آن را ایجاد میکند؛ لاپلاس پایداری را از معادلاتش نتیجه گرفت و در پاسخ ناپلئون گفت که «نیازی به چنین فرضی ندیدم». پیش از گالیله و نیوتن زمین و آسمان قوانین جدا داشتند، و حالا یک سری ذرات طبق قوانین فیزیک حرکت میکنند؛ شیمی و بعد حیات از آن درآمد، و داروین هم مدلی داد که نیازی به کارگردان هوشمند ندارد. در این روایت فقط عالم جسمانی واقعی است.
او میگوید با کشف میکروب گفته شد بیماری از بیرون وارد بدن میشود و با رعایت بهداشت و جوشاندن آب میتوان جلوی عذاب آسمانی را گرفت، و با طعنه میافزاید که پس هرچقدر دلتان میخواهد گناه کنید و آب را بجوشانید. در دید عرفانی بلایا معنیدار است و حتی اگر قرار باشد زلزله اتفاق بیفتد با دعا میتوان جلوی آن را گرفت، ولی او میپرسد دعا چگونه با لرزش حنجره جلوی حرکت صفحات زمین را بگیرد. مگر اینکه از جهان لاپلاسی خارج شویم، که آنگاه میپرسد فرشتگان از چه هستند و چگونه نیرو وارد میکنند. طبق تیغ اوکام برای اضافه کردن چیزی به جهان لاپلاسی باید پدیدهای بیاورید که با قوانین آن قابل توجیه نباشد، و کافی نیست بگویید الان توجیه نمیشود؛ چون ممکن است چیزی از جهان لاپلاسی باعث آن شود که هنوز کشف نشده، و نپتون اینگونه کشف شد.
فیزیک مدرن و دو هویت
او میخواهد نشان دهد روایت لاپلاسی چقدر غلط است و با این حال هنوز زنده است. به گفتهٔ او نه نسبیت انیشتن بلکه معادلات ماکسول نخستین چیز بود که آن را زیر سوال برد، چون تا قبل از ماکسول میدان الکتریکی و مغناطیسی مفروضات ریاضی بودند و او گفت موج وجود دارد و از نوع ذره نیست. مهلک ترین ضربه به نظر او از همینجا بود، چون حداقل دو هویت داریم، ذره و میدان؛ و توصیف دکارت از نفس را بخوانید تا ببینید چقدر شبیه میدان است.
انیشتن رابطهٔ این دو هویت را روشن کرد و ادعا کرد میتوانند تبدیل به یکدیگر شوند. بعد انقلاب کوانتومی آمد: به گفتهٔ او علم دیگر یکپارچگی زمان لاپلاس را ندارد و فیزیک مثل کتاب آشپزی شده است، هرچند خوب کار میکند. پدیدههایی هست که نمیتوان پیش بینی کرد و نمیتوان فرض کرد ذرات لاپلاسی دیگری باعث میشوند؛ پس یا در جهان جبر و علیت وجود ندارد یا چیز دیگری خارج از این جهان علمی آن را کنترل میکند.
انتنگلمنت و عالم مثل
او از انتنگلمنت میگوید: انیشتن آزمایشی طراحی کرد تا ثابت کند معادلات کوانتوم غلط است، ولی در نهایت مشخص شد چنین تاثیراتی وجود دارد. این با نسبیت متناقض نیست، چون اطلاعات با آن منتقل نمیشود، ولی با روح نسبیت تفاوت دارد و به معنای وجود هویت سوم است. او تصریح میکند کوانتوم هم اشکالاتی دارد، مثلاً نسبیت عام هنوز با آن تلفیق نشده است.
او میگوید اگر مثل کار ماکسول برای این ذرات هم هویتی مستقل قائل شویم، چقدر شبیه خواهد بود به آنچه در عرفان و فلسفهٔ قدیم عالم معنا یا عقول میگفتند. در جهان قدیم اونتولوژی اساس فلسفه بود و در جهان مدرن گویا جایی ندارد؛ او میپرسد اگر قوانین واقعاً وجود دارند در هرم هستی کجا قرار میگیرند. به نظر او همین الان فیزیک مدرن سه جهان مختلف را شناسایی کرده است و میگوید این چیزی نیست که فقط خودش بگوید.
علم قرن بیستم، تکامل و بیماری
او میگوید ژنتیک پدیدهٔ مجهول داروینی را توجیه میکند ولی مشکلاتی هم میآورد: مکانیسمهای جهش ژنتیکی حالت جزئی دارند و با این مکانیسم به هیچ وجه نمیتوان چگونگی تغییر یک حیوان به نوع دیگر را توجیه کرد. به نظر میآید یا چنین مکانیسمی هنوز شناخته نیست یا اصلاً وجود ندارد. در قرن بیستم نه حلقهٔ مفقوده یافت شد، نه طیف وسیع موجودات، و به گفتهٔ او از نظر زبانشناسی جا افتاده که زبان را نمیتوان با تکامل توجیه کرد. او نظریهای را که به آن علاقه دارد هم میآورد: ویژگیهایی در طبیعت بوده که فقط این موجودات می توانستهاند باقی بمانند.
دربارهٔ بیماری میگوید از دههٔ شصت و با ایمونولوژی عقیدهٔ فعلی این است که بیماریها بیش از هر چیز بر اثر ضعف سیستم دفاعی بدن پدید میآیند و حالتهای روانی روی تعادل هورمونی تاثیر میگذارند. دربارهٔ تولد هم میگوید تخمک بسیار فعال است و سیگنال میفرستد، پس تولد معنیدار است. دید کلی او این است که دانش قبل از دوران مدرن افراطی بود و همهچیز را از بالا به پایین میدید و دانش بعد از آن از پایین به بالا؛ فکر میکند علمی ممکن است که هر دو را مهم بداند، و فکر میکند جهانبینی عرفانی زیادی از بالا به پایین است.
قانون و ریاضی
او میگوید این سوال که قانون چیست و چه هویتی دارد اساسی است. موضع پوزیتیویستی میگوید ریگولاریتی هست و کار علم فقط توصیف آن است، ولی به نظر او این بازی با الفاظ است، چون ریگولاریتی نتیجهٔ قانون است. اعتقاد شخصی او این است که فیزیک فرضی نامرئی کرده، یعنی ریاضی بودن قوانین جهان، که تا جایی موفق بوده و از حدی به بعد نه. از پنروز میگوید که ریاضیات کوانتوم گراویدی نباید از نوع کامپیوتیشنال باشد، و این را حرف جالبی میداند، هرچند پنروز اصرار دارد همهٔ قوانین عالم ریاضیاند.
او احساس میکند فیزیک در آیندهای نه چندان دور واقعیتهایی پیدا خواهد کرد که انسانهای مذهبی دوست دارند، مثلاً اینکه دنیا پیچیدهتر از دید فیزیکالیستی صرف است. محتوای سخنرانی را چنین میگوید: دانش جدید از قرن بیستم جهانی معرفی میکند که با تصور علمی ما بسیار فرق دارد، و تصور ما مربوط به قرون هجده و نوزده است، به دلیل آموزشی که میخوانیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه