او ادامهٔ جلسهٔ قبل را میگیرد و میگوید جهانبینی عرفانیدینی نهفقط با علم تعارض ندارد، بلکه علم قرن بیستمی ذهن را به نوعی به این سمت میبرد. نخست از ساینس و دلالتهای پنهان آموزش علمی میگوید و فیزیک مدرن را با لایههای هرم در فلسفهٔ قدیم و عرفان مقایسه میکند. نتیجهای که میخواهد بگیرد این است که معنا داشتنِ هر حادثهٔ عالم با علم تعارض ندارد، و با آن راه را برای تأویل داستانهای قرآن، مثل سورهٔ مریم، باز میکند.
علم مدرن و دلالتهای پنهان آموزش
او میگوید جهانبینی متداولِ عرفانیدینی نهفقط با ساینس تعارض ندارد، بلکه علم مدرنِ قرن بیستمی ذهن را به نوعی به همین سمت میبرد؛ علم قرن هجدهم و نوزدهم در ظاهر تعارضهایی داشت. احساسش این است که از جایی به بعد همهٔ تحولات دانش در همین جهت است: نه اینکه جهانبینی عرفانیِ قدیم را دقیقاً تأیید کند، ولی به آن خیلی نزدیکتر است تا به جهانبینی فیزیکالیستیای که از قرن هجدهم و نوزدهم بر فضای پیرامون ساینس حاکم شده بود.
به نظر او شناختن ساینس و رابطهاش با دین برای دیندارانی که درگیر دیدگاههای علمی مدرن شدهاند مهم است. در کتاب شیمی یا فیزیک دلالت فلسفی به آن صورت نیست، ولی او تأکید میکند که جوّی در حاشیهٔ حرفها ناخودآگاه تصوراتی دربارهٔ جهان القا میکند که به اعتقاد او با مفاهیم دینی خیلی در تعارضاند. نمونهاش قانون علمی است که از سنی پایین یاد میگیریم و نمیپرسیم چه هویتی دارد؛ اگر این پرسشها نادیده بماند، آدم به نوعی معتقد میشود که جهان خودکار کار میکند. احساسش این است که آموزش ما تصوری از جهان میسازد که در دوران پستمدرن با عنوان «فراروایت مکانیکی» از آن یاد میکنند.
لاپلاس، پنروز و رد علم کلاسیک
دربارهٔ روایت لاپلاسی میگوید حتی اگر درست باشد هیچ مشکلی حل نمیشود، چون نگفتهایم قانون چیست و چه هویتی دارد؛ پس معنایش به هیچ وجه این نیست که جهان ماشینی کار میکند. تنها دلالت واقعی آن این است که میشود جهان را با ریاضیات کامپیوتشنال بیان کرد، و ما اکنون میدانیم که اینطور نیست. پنروز، که او را آدم خیلی مهمی میداند، پیشنهاد میکند کوانتوم گراویتی را مثلاً در ریاضیات نانکامپیوتشنال جستوجو کنیم.
به نظر او حوزهٔ علم از دین به یک معنا جداست، ولی آموزش علمی دلالتهایی پنهان دارد که جزو علم نیستند. تصورات ابتدایی قرن هجدهم و نوزدهم مطلقاً رد شدهاند؛ نه اینکه مطمئن باشیم دیدگاه مدرن درست است، ولی دستکم میدانیم دیدگاههای کلاسیک غلط بودهاند. با این حال آموزش ما هنوز انگار در علم دو قرن پیش گیر کرده است، و به گمان او این نگاه ماشینی مانع میشود جهان را آنطور که باید ببینیم.
آموزش و جاهای خالی
برای کسانی که در خانوادههای مذهبی بزرگ شدهاند، احساسش این است که تعارض دین و علم تعارض پدر و معلم مدرسه است: آنچه در مدرسه بهعنوان دانش یاد میگیریم بخشی از سوپرایگوی ما را میسازد که با آنچه در خانه و مسجد شنیدهایم تعارض دارد. به نظر او هرچه این تأثیرها را بیشتر به خودآگاهی بیاوریم، بهتر میتوانیم تصمیم بگیریم به کدام بیشتر معتقدیم.
به گفتهٔ او در قرن نوزدهم احساسشان این نبود که توصیف میکنند؛ گمان میکردند مسئله را حل کردهاند. نیوتن و آغازگران متوجه بودند که نگفتهاند قانون جاذبه چیست و کارشان بیشتر توصیفی است، ولی با ورود به آموزش عمومی سؤالها در ذهن برطرف شد و این فراموش شد. به نظر او در سنی باید حواس آدمها به این جلب شود تا دانشجو با حقیقتِ کاری که میکند مواجه شود؛ به بچهٔ دبستانی نمیشود گفت و در دبیرستان هم نباید حواس را پرت کرد.
طبیعیات قدیم در برابر ساینس
یکی از پنهانیترین اتفاقهای انقلاب علمی، به گفتهٔ او، پدید آمدنِ مقولات جدید است: مقولههایی مثل جوهر و عرض، و در دیدگاه دینی معنا و صورت، از بین رفتهاند. اینطور نیست که طبیعیات دانشی مقدماتی بود که پیشرفت کرد و ساینس شد؛ نه هدفهایشان یکی است و نه مقولههایی که از آنها صحبت میکنند، و میشود ساینتیست بود و به طبیعیات قدیم هم معتقد بود.
طبیعیات قدیم اصلاً محاسباتی نبود و دلیلی نداشت که بخواهند چیزی را پیشگویی کنند؛ در نگاه دانشمندِ طبیعیات قدیم، دنیا در یک لحظهٔ خاص است و زمان آن محوریتی را که در ساینس دارد نداشت. ساینس بیش از هر چیز تحول را بررسی میکند چون میخواهد پیشگویی کند، و به گفتهٔ او تمام علت اینکه از ساینس تکنولوژی درمیآید همین است.
به روایت او از کتاب گاموف، که دقیقش را به خاطر ندارد، یونانیها شاید دویست سال در آکادمی دربارهٔ شکل هندسی سقوط گلوله از دکل کشتی بحث کردند و هیچکس نرفت امتحان کند؛ مهم این بود که با استدلال عقلی بفهمند. متافیزیک یعنی «بعد از فیزیک»: فیزیک را میخواندند تا استدلالکردن یاد بگیرند و متافیزیک را بفهمند. نیوتن هم به نقل او در نامهای نوشته کارهای علمیاش حداکثر ارزش «حل جدول کلمات متقاطع» دارد.
ماکسول، انتنگلمنت و هستیشناسی
او میگوید معادلات ماکسول بینهایت مهماند، چون هویتی غیر از ذرات را وارد فیزیک میکنند؛ به اصطلاح طبیعیات قدیم، جهانی با دو جوهر که با هم تعامل دارند. اگر ماکسول و نسبیت را خوب بفهمیم، به نظرش احساس میشود عالم امواج الکترومغناطیس به نوعی به آن عوالم غیرجسمانیای که در فلسفهٔ قدیم وجود داشت شباهت دارد: چیزی که با سرعت نور حرکت میکند احساس طیشدن زمان ندارد، و از عالم مثل هم همین را انتظار داریم. میگوید نمیخواهد ادعا کند عالم الکترومغناطیس همان عالم مثل است؛ شباهتها را میگوید.
به نظر او پدیدهٔ انتنگلمنت دلالت فلسفی مهمی دارد، یعنی معتقدشدن به جوهری سوم، و احتمالاً در برابر پذیرفتن این دلالت مقاومت زیادی پدید میآید. فکر میکند همانطور که ماکسول فیزیکدانها را به دو هویت وادار میکند، انتنگلمنت جوهر سومی را وارد کار کرد، و این به طبقات عالم جسمانی، مثال و عقول شباهت دارد؛ در عرفان ناسوت و ملکوت و جبروت میگویند.
او میگوید ما اونتولوژی را فراموش کردهایم: وقتی قانون میشنویم کسی نمیپرسد قانون چیست، کجاست و چه جنسی دارد. پیشینیان هر چیزی را که درک میکردند رسمیت میدادند؛ مثلاً احساسات از نوع جسم نیست، پس بهطور بدیهی در عالم دیگری قرار دارد. اکنون هر چیزی جز عالم اجسام را در ذهن میدانیم، حتی قوانین فیزیک را، و بعد میگوییم بر عالم بیرون حکومت میکنند؛ او میپرسد این حرف یعنی چه.
زبان، سیستم کوانتومی و هرم معانی
در جهان لاپلاسی، به گفتهٔ او، هویتهای واقعی ذراتاند و میز اسمی است که ذهن روی مجموعهای از ذرات میگذارد؛ زبان فقط در ذهن ماست. در مکانیک کوانتوم یک سیستم هویتی غیر از ذراتی دارد که آن را تشکیل دادهاند، و انتنگلمنت به نوعی ضرورتاً میگوید اینگونه به جهان نگاه کنید. بنابراین جهان کوانتومی به نوعی میتواند افراز شده باشد؛ در دیدگاه عرفانی احساسش این است که زبان، یعنی افرازی، در جهان وجود دارد و خارج از حیطهٔ ذهن اوست.
او از چیزی که «لینگوئیستیک ترن» میگویند حرف میزند: در قرن بیستم بشر به اهمیت زبان توجه کرد. میگوید در شناخت جهان نمیشود بدون واسطهٔ زبان چیزی را درک کرد؛ حتی ادراک ما از خودِ ساینس واسطهٔ زبان روزمره دارد. اگر زبان به نوعی ذاتی هم باشد، به نظر او این به نگاهی نزدیکتر است که زبان انگار در عالم خارج وجود دارد.
او میپرسد چرا ریاضیات موفق است و با هرم پاسخ میدهد: معانی بهتدریج انگار به صورتهایی درمیآیند و در پایین صورتهای جسمانی پیدا میکنند؛ دانش با ریاضیات میتواند این نظم صوری را توصیف کند، بیآنکه بفهمد این نظم چگونه پدید میآید. به نظر او نظریهٔ کوانتوم دلالت دارد که دانش به سه جور جوهر در عالم اعتقاد پیدا کرده است. در عرفان ابنعربی در رأس هرم هویت احدیت یا غیبی است، یعنی ذات ناشناختهٔ خداوند؛ پایینتر اسمای الهیاند، و انسان جز آن رأس انگار میتواند به همهٔ هرم دسترسی علمی پیدا کند.
معجزه، بیتعارضی با علم و معنا
تصور عرفانی از معجزه به گفتهٔ او این است: اگر قوانین جایگاهی در هستی دارند و چیزی بالاتر از آنها هست، انسانی که از نظر روحی رشد کند و به جاهایی از هرم برسد که بالاتر از قوانین طبیعتاند، میتواند بر قوانین مسلط شود؛ نه اینکه از عالم قوانین خارج شود. خداوند قوانین را خلق کرده و طبق اصطلاح قرآنی «کن فیکون» عالم امر مافوق هر چیزی است؛ پس وقتی برای خودِ قوانین هم جایگاهی قائل شویم، وقایع عجیب اصلاً عجیب نیست.
دیدگاه لاپلاسی، جهانی با قوانین سفت و سخت، اکنون در علم وجود ندارد؛ بنا به کوانتوم خیلی از قوانین حالت احتمالی پیدا کردهاند. او نتیجه میگیرد که میان توصیف علمی جهان و آنچه ما میگوییم تعارضی نیست و لازم نیست معتقد باشیم قوانین طبیعت ریاضیاند. ساینس شامل این ادعا نیست که قوانین جهان ریاضیاند؛ اگر کسی بگوید جزو علم است باید بگوید در کدام شاخه آمده. مهمترین نتیجهای که میخواهد بگیرد این است که بیتعارض با علم میتوانیم معتقد باشیم هر موجود، هر رابطه و هر حادثهٔ عالم معنا دارد.
او تأکید میکند معنا به معنای واقعی کلمه هست و مقدم بر ظهور واقعه است؛ «هیچ چیزی به نام تصادف در جهان وجود ندارد». مثال میزند: موجودی که از زمین هیچ نمیداند شهری را سالها با تصاویر هوایی مطالعه کند؛ میتواند قوانین آماری دقیق بنویسد و احساس کند فهمیده چه خبر است، در حالی که زندگی آدمها را نمیبیند. احساس میکند جهان ذرات را هم تقریباً همینگونه دیدهایم؛ اینکه میشود قواعدی نوشت معنایش این نیست که هیچ معنایی وجود ندارد، حتی در جهان ذرات، ولی معنادار بودن وقایع به نظر او بیشتر به عالم انسانی برمیگردد.
تأویل رخدادها و داستانهای قرآن
او یادآوری میکند که در بحث داستان یوسف توضیحی ساده داده بود: ناخودآگاه انسانها نظام تمثیلی مشترکی دارد، و آنچه به ذهن برادرها رسید ناخودآگاه رسید. میگوید از آن استدلال به هیچ وجه نتیجه نمیشود که درختها معنای تمثیلی دارند؛ ولی واقعیت این است که چیزی فراتر وجود دارد: همهٔ اشیا و وقایع عالم تمثیلیاند، و اتفاقی که برای ما میافتد، حتی اگر انسان خاصی در آن نقشی نداشته باشد، معنایی پنهان دارد.
کتاب «صوفیسم و تائوئیسم» ایزوتسو را معرفی میکند: فصل اولش دربارهٔ این است که ابنعربی و عرفا جهان و وقایع را مثل رویا میبینند؛ همانطور که رویا تعبیر دارد، در بیداری هم همهٔ وقایع تأویل دارد، هرچند قواعد تأویلش ممکن است دقیقاً همان قواعد نباشد. تأویل در متن قرآنی یعنی برگرداندن به اول، چون همهٔ اتفاقهای دنیا از بالای هرم شروع میشود؛ و عارف کامل صورت ظاهری رخداد را به عالم معنا و عالم معنا را به عالم اسما برمیگرداند.
او میگوید از این پس میکوشد بر این موضوع متمرکز شود، چون تمام داستانهای قرآن تأویل دارند؛ عرفا وقتی دربارهٔ قرآن صحبت میکنند همهچیز را تأویل میکنند، و از نظر آنها حتی کشتیای که اکنون در دریاست تأویل دارد. پس اگر دربارهٔ سورهٔ مریم صحبت کنیم، نباید تعجب کرد که هر اتفاق تعبیری تمثیلی دارد: اگر داستان را همینطوری بخوانیم، مریم به مکانی شرقی رفت و همین، ولی کسی باید جواب بدهد این چرا در قرآن ذکر شده است. تفسیرهای عرفانی زیادی تأویلهای خیلی بیقاعدهای کردهاند، مثلاً تفسیرهای اسماعیلیه؛ او میکوشد نشان دهد میشود برای تأویل نظم و قاعدهای هم داشت، و این مقدمات را برای آن میداند که نشان دهد اینها غیرعلمی و ضدعلمی نیستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه