او میگوید سورهٔ مریم حالوهوایی عرفانی دارد و داستانهایش گرهٔ دراماتیک ندارد، و به گفتهٔ خودش مقدمات تأویل را فراهم میکند. نخست از جهانبینی لاپلاسی، فیزیک جدید و حاشیهٔ اجتماعی علم میگوید، سپس جهان را بر پایهٔ اسمای الهی و هرم هستی توصیف میکند. بعد با مثالهایی از سیاست، رفتار آدمها و رویا نشان میدهد وقایع چه معنایی دارند، و در پایان به جزئیاتی در داستانهای قرآن میرسد که به نظر او باید تأویل شوند.
سورهٔ مریم و ضرورت تأویل
او میگوید سورهٔ مریم، برخلاف سورههایی مثل بقره که پر از احکام و ماجرای اقوام است، از آسمان پایین نمیآید: پیامبرانش خصوصی با خدا سخن میگویند و حکمی در آن نیست. داستانهایش گرهٔ دراماتیکی ندارد؛ زکریا دعا میکند و خدا پسری میدهد. به نظر او برای نزدیکشدن به این سوره راهی نیست جز اینکه مثل دیگران بکوشیم داستانها را تأویل کنیم.
او میکوشد بگوید چرا تأویل مجاز است: هیچ داستان و حدیثی نیست که تأویل نداشته باشد، و آنچه یوسف بلد بود تأویل احادیث بود، نه فقط تأویل رویاها. تأویلکردن یعنی به اول برگرداندن، و اینکه همهٔ آنچه در قرآن هست تأویلی دارد از بدیهیترین چیزهای جهانبینی عرفانی و دینی است. ممکن است بعضی تأویلهای عرفا اشتباه باشد، چون خیلیها که به عرفان شهرت دارند واقعاً عارف نیستند.
جهان لاپلاسی و فیزیک جدید
او میگوید منکر وجود چیزی به اسم جهانبینی علمی است، چون جهانبینی باید کلنگر باشد و علم مجموعهای از گزارههای جزئی است. با این حال در پیرامون علم نگاهی یاد گرفتهایم که جهان را از معنا خالی میکند، یعنی مجموعهای از ذرات بنیادی که طبق قوانینی حرکت میکنند؛ آنچه جهانبینی علمی مینامیم همین جهانبینی لاپلاسی است که از قرن نوزدهم رسیده است.
به گفتهٔ او در آن دو جلسه ادعا نکرد که فیزیک مدرن جهانبینی عرفانی را نتیجه میدهد یا با آن منطبق است؛ فقط میخواست نشان دهد اگر تعارضی هست، تعارض فیزیک جدید با آن کمتر از تعارض جهانبینی لاپلاسی است. نمیگوید میشود ثابت کرد جهان معنادار است، ولی در جهانبینی لاپلاسی چنین راهی نیست و در فیزیک و پزشکی و ژنتیک راه برای معنادار دیدن جهان باز است. سپس به این پرسش پاسخ میدهد که چرا هنوز عدهای میگویند «علم روح را رد کرده است».
حاشیهٔ اجتماعی علم و گالیله
پاسخ او این است که حاشیهٔ پیرامون علم دلایل اجتماعی دارد: وقتی نظام قدیم از بین میرفت و دین و کلیسا ایدئولوژی آن شده بودند، علم ایدئولوژی کسانی شد که میخواستند به قدرت برسند، و در قرن نوزدهم مرجعیت با دعوا از کلیسا به مجامع دانشگاهی رفت. دلیل دیگر این است که دانش وقتی وارد محیط آکادمیک شود خودبهخود محکمتر از آنچه هست نشان داده میشود؛ مثلاً به دانشجوی لیسانس فیزیک معمولاً نمیگویند در مبانی مسائل حلنشده و پارادوکس هست.
دربارهٔ محاکمهٔ گالیله، روایتی را میآورد که میگوید کلیسا در تمام تاریخ با علم مبارزه کرده، و آن را داستان میداند و میگوید ماجرا اصلاً اینگونه نبوده است. به گفتهٔ او کلیسا مثل هر چیز سنتی با تغییر مخالفت میکرد؛ طبیعیات ارسطو جزو تعالیم کلیسایی شده بود و گفتههای گالیله با آن مغایرت داشت، و کسانی که انقلاب علمی را پدید آوردند، تا انقلاب فرانسه بهطور کامل و از آن هم تا اواخر قرن نوزدهم، آدمهایی مذهبی بودند. دو کتاب اواخر قرن نوزدهم هم مسئول این شکل روایتاند.
پزشکی، معماری و جهان لاپلاسی
او میگوید فکر میکند اتفاقهای مهم در پزشکی و چیزهای مربوط به انسان رخ میدهد: در پزشکیهای آلترناتیو معنادار فرض کردن بیماریها میتواند به درمان کمک کند، و از نظر دانش پزشکی معلوم نیست طب سوزنی چرا کار میکند. چون اینها به زندگی آدمها مربوط است، احتمالاً از همین جاها چیزی شروع میشود. مثال میزند که پستمدرنیسم از معماری شروع شد، چون خانهٔ مدرن به قوطیکبریتهایی تبدیل شده بود و آدمها خسته شدند.
او میگوید اگر بپذیریم جهانبینی عرفانی با دانش تضاد ندارد، شاید بخواهیم به گونهٔ دیگری به دنیا نگاه کنیم، نگاهی غیرعلمی که ضدعلم نیست. در جهان لاپلاسی هر معنا در ذهن ما شکل میگیرد و واضح است که نمیتوانیم اختیار داشته باشیم، ولی به گمان او آدمی موفق نمیشود به معنای واقعی کلمه لاپلاسی به دنیا نگاه کند. به نظر او نه فیزیک نیوتنی و نه فیزیک لاپلاسی این نتایج را ندارند؛ حاشیهای پیرامون دانش بوده که این حرفها را میگفته است.
اسمای الهی و هرم هستی
به گفتهٔ او در جهانبینی عرفانی اسلامی جهان بر اساس اسمای الهی، کلمات و معانی پدید آمده و همینگونه کار میکند. اسما نسبت و رابطهٔ خداوند با جهاناند، و وقایع عالم تجلی همین کلماتاند؛ انگار بیشتر میشود گفت زبان را کشف کردهایم تا اختراع. این به نظر میآید با توصیف علمی دنیا فرق دارد، ولی او میگوید عملاً هیچ تعارضی وجود ندارد.
او تأکید میکند چنین نیست که ابنعربی جهانبینی صددرصد درستی داده باشد و بشر حماقت کرده باشد؛ دورهٔ دوم هم حرفهای خوبی دارد. در این دوره فهمیدیم همهچیز فقط از بالا به پایین نیست و از پایین هم میشود چیزهایی را بالا برد، مثلاً ترس آدرنالین ترشح میکند و با تزریق آدرنالین هم میشود طرف را ترساند. به نظر او معنای دانش جدید این است که از پایین هم میشود به بالا رسید، البته نه دقیقاً به همانجا که انگار سقف است.
برای نمونه، رابطهٔ والدین و فرزندان را در روانشناسی تکاملی با نوزاد نارس و غریزهٔ مادری توضیح میدهند، که دیدگاهی ساینتیفیک است. از دیدگاه عرفانی همان رابطه نمایشی از تجلی اسمای الهی است: ربوبیت با رحمانیت خداوند ترکیب میشود و به حس مادری تبدیل میشود. رابطهٔ زن و مرد هم در سطحی بالا ارتباط میان اسمای الهی است.
عرفا، فنا و خلوص
او میگوید انگار زور میزند تا بگوید اینگونه هم میشود نگاه کرد، ولی حرف عرفا چیز دیگری است. احساس ما نسبت به کوه و دریا و وقایع ممکن است در اثر تجربهها و فرهنگ دچار اعوجاج شود، اما عرفا بیآنکه بنشینند و فکر کنند به جایی میرسند که هر واقعه همان تأثیری را که باید بر آنها میگذارد. به گفتهٔ او اگر کسی به نوعی تهذیب نفس برسد، بیآنکه فکر کند دنیا را آنگونه که باید نظاره میکند.
فنا را با حرفهایی که خودش سادهسازی میخواند چنین توضیح میدهد: عارف آنقدر مشغول تماشا و لذتبردن است که از خود غافل میشود؛ نابود نمیشود، بلکه از خود بیخود میشود، مثل آدمی که در سینما فیلم هیجانانگیزی میبیند و موقتاً فراموش میکند کجاست. به گفتهٔ او در همهٔ آدمها میل به چنین حالتی دیده میشود، و فکر میکند از نظر تجربی چیزی مشخص است.
برای توضیح خلوص داستانی را نقل میکند که شنیده و میگوید با احتمال ۹۹ درصد در تذکرةالاولیا هست: آدمی معمولی در بیابان با آب کمی که داشت سگی گرگرفته دید و فقط از سر دلسوزی به آن آب داد، و به نقل عطار خداوند از این کار خوشش آمد و به او مقاماتی داد. به نظر او خلوص در این داستان خوب معنا دارد: انگار آن آدم یک لحظه دنیا را همانگونه دید که خداوند میبیند. هرچه پشت کار حسابگری باشد از خلوصش کم میشود.
تأویل وقایع و مثال سیاسی
او میگوید همهٔ حرفش این بود که هر چیزی که در عالم رخ میدهد معنادار و قابل تأویل است، یعنی به آن قسمتهای بالای هرم هستی برگردانده میشود. سپس میپرسد آیا مکانیسم تعبیر وقایع عالم همان مکانیسم تعبیر رویاست، و هشدار میدهد همهٔ اتفاقهای سمبولیک از نوع سمبلپردازی ناخودآگاه نیستند؛ مثالها هم ممکن است کمی خندهدار شوند.
مثال اول او سیاسی است. به گفتهٔ او پس از فروپاشی شوروی در اوایل دههٔ ۹۰ در ژورنالهای معتبر سیاسی بحث بود که آمریکا دچار خلأ شده و باید چیزی را جانشین کمونیسم کند، و یکی از نویسندگان معروف گزینهٔ اول را فاندامنتالیسم اسلامی نوشته بود. او میگوید ده سال بیشتر طول نکشید که آمریکا با نهایت موفقیت این کار را انجام داد و تروریسم خلأ کمونیسم را پر کرد.
به نظر او مهمترین نکته تحریکپذیری مسلمانهاست: هر چند ماه یک بار، اگر مسلمانها آرام شوند، اتفاقی میافتد تا باز پرچم آتش بزنند و سفارتخانهای بگیرند، و این تصاویر باید مدام در رسانههای غرب باشد تا ترس از تروریسم در افکار عمومی رشد کند. تأکید میکند منظورش شبکهای نیست که دستور بدهد و بعضی وقایع بهطور طبیعی پیش میآید؛ دربارهٔ بعضی نمیگوید آمریکا پدیدشان آورده، ولی در جهت برنامهشان بوده و شاید تا حدودی اطلاعاتی داشتند.
سپس فینال جام جهانی را میآورد، که در آن معروفترین بازیکن فوتبال دنیا، که مسلمان است، با چنین مکانیسمی تحریک شد و حرکتی وحشتناک کرد. او این را فشرده و کوچکشدهٔ واقعهای میداند که در دنیا میگذرد: غرب نسبت به ارزشهای اخلاقی حالت دیگری پیدا کرده و مسلمانها هنوز محدودیتهایی اخلاقی دارند. میگوید این معنادار بودن وقایعی است که حتی یک فیزیکالیست یا طرفدار جهان لاپلاسی هم میتواند درکش کند، و خودش اعتراف میکند مثال کمی جنبهٔ خندهدار دارد چون از بحثهای دینی دور است.
نمادها در رفتار، رویا و قرآن
او میگوید برای پذیرفتن معنای نمادین رفتار انسانها لازم نیست ساختار هرمی داشته باشیم. به نقل از سارتر، که مضمونش را میآورد، هیچ کاری انجام نمیدهیم مگر اینکه کلیتی در آن باشد؛ و اگر بپذیریم ضمیر ناخودآگاهی هست که سمبولیسم خودش را دارد، میشود پذیرفت در رفتارها دخالت میکند. مثالش یوسف است: برادرها اول میگویند بکشیمش، ولی وقتی پیشنهاد انداختن او در چاه میآید همه توافق میکنند، چون این با حقیقت یوسف هماهنگتر است.
وقایع زندگی هم، مثلاً گمشدن بار و بنه در سفر، ممکن است اخطار باشند، و چنین تعبیرهایی را او با احتیاط خیلی فراوان درست میداند؛ ولی اتفاقهای عالم در درجهٔ اول دلایل منطقی دارند، نه سمبولیک. اگر خانهٔ آدمی پر از عنکبوت باشد و بالای سرش عنکبوتی ببیند، نشانهاش این است که نظافت خانه را رعایت نمیکند؛ در مشهد هم که مدام او را هل میدادند، به ذهنش رسید شاید اتفاق بدی افتاده، ولی چهارپایهای مسیر مردم را عوض کرده بود. این مثالها را میزند چون میترسد آدمها با خواندن تعبیرهای عرفانی هر روز زندگی خودشان را تصنعی و توهمآمیز معنا کنند.
اگر سمبولیسم را قبول نداشته باشیم، طوفان نوح را میشود ساده گفت؛ ولی قرآن چند بار کشتی را با جزئیات میآورد، و اگر مریم کنار درخت خرمای خشکیدهای میرود و ذکر میشود، پس معنایی دارد. به گفتهٔ او هر جا ذکر شیئی ضرورت دراماتیک کمتری دارد، حتماً بار سمبولیک بیشتری دارد. نتیجه میگیرد تأویل ضرورت دارد و این با فیزیک مدرن تعارض ندارد، چون دیگر جهان لاپلاسی نداریم؛ ولی ادعا نمیکند فیزیک مدرن به سمبولیسم در عالم راه یافته است، فقط امکان چنین چیزی در آن هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه