او میگوید مهمترین نکتهٔ دو جلسهٔ گذشته این بود که برای هر چیزی که در عالم اتفاق میافتد میتوانیم و باید معنایی ورای علت و معلولِ ساده قائل شویم. این جلسه با مرور همین بحث، تمثیل غار و لزوم تأویل داستانهای قرآن آغاز میشود و به نقد تأویلهای عرفانی میرسد. سپس از فرم سورهٔ مریم، یعنی جایی که پس از دو داستان نخست سجع از بین میرود، میگوید و در پایان داستان زکریا را از روی متن میخواند و دربارهٔ واژهها و منطق ظاهریاش میپرسد.
تأویل رویدادها و تمثیل غار
او میگوید برای هر چیزی که در عالم اتفاق میافتد میتوانیم و باید معنایی ورای علت و معلول ساده قائل شویم؛ مثالش حرکت زیدان در آخرین لحظههای حضورش در میدان است و کهربا، که گوشهای از پدیدهٔ عظیم انرژی الکتریکی در طبیعت بود. وقتی واقعیتی عظیم در طبیعت هست، گاهی در وقایعی ساده و حتی مسخره خود را نشان میدهد و آدمی که کمی هوشیارانهتر به طبیعت نگاه میکند آن را نشانهٔ روندی عمیقتر میگیرد. نگاه سمبولیک را، نه دربارهٔ داستانهای قرآن بلکه دربارهٔ وقایع دنیا، مجاز میداند؛ تعبیر قرآن از آن «تأویل احادیث» است، چون همهچیز از بالای هرم شروع میشود و به رویداد تبدیل میشود.
شعر «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» را که پیشتر به ناصر خسرو نسبت داده بود، از میرفندرسکی از استادان ملاصدرا میداند؛ اشارهاش این است که صورتهای پایین بازتاب معانیاند، و این به نگاه افلاطون نزدیک است. در تمثیل غار، ما سایهها را روی دیوار میبینیم و باید بفهمیم انعکاس چه چیزیاند. فکر میکند نگاه دینی ناگزیر همین است، و نتیجهای که میخواهد بگیرد این است که تأویل و تمثیلیدانستن داستانهای قرآن از سوی عرفا یا بعضی مفسران نهتنها کار خوبی است، بلکه اجباری است.
به نظر او کسی که این نگاه را نپذیرد، نه اینکه قرآن را نمیفهمد، بلکه اصلاً جهانبینی دینی را نمیفهمد؛ زندگی پیامبران هم از هر موجود دیگری آسانتر قابل تأویل است. اگر ماجرای نوح را فقط گزارش طوفانی در گذشته بخوانیم، مثل مورخی که حوادث طبیعی را گزارش میکند، همین میشود. تورات را، چون متنی چندان اصیل نیست، پر از جزئیات تاریخی میبیند که فکر میکند راه را بر تأویل میبندد؛ ولی قرآن متنی فشرده است که هرچه در آن هست به معناهای بسیار بیشتری اشاره دارد.
علم جدید، قانون و سمبولیسم
او میگوید اگر دانش را به معنای قرن بیستمیاش بگیریم، این نگاه با نگاه علمی ناسازگار نیست، هرچند با جهان لاپلاسی قرن نوزدهمی ناسازگار است؛ ویژگی جهان کوانتومی این است که همهٔ درها باز است. استرینگ تئوری را مثال میزند، که به گفتهٔ او نظریهای اثباتشده نیست و فقط بسیار زیبا است و حالت وحدتبخشی دارد: ابعاد اضافهای دارد که ممکن است دو نقطهٔ دور را از راه درهای مخفی نزدیک کند. پس وقایعی که در جهان فیزیکی اتفاق میافتند و معنادار بودنشان در فضای فیزیک مدرن اصلاً عجیب نیست.
یکی از مشکلات دانش این است که برای قوانین اونتولوژی قائل نیست. در قرون وسطی منظورشان از قانون قوانینی بود که خداوند وضع کرده بود؛ از قرن هجدهم واژه ماند ولی کسی نمیپرسد قانون چیست، و اکنون جزو بحثهای بسیار داغ فلسفهٔ علم است. تصور او از پیامبران این است که حتی بالای مجموعهٔ قوانین طبیعی زندگی میکنند، پس معجزه با علم یا فلسفه تناقض ندارد؛ و قرآن چند بار به قانونی کلی اشاره میکند: «اذا قضی امراً».
دربارهٔ سمبولیسم میگوید در روانکاوی امروز به ساختار ذهن یا ناخودآگاه برمیگردد، ولی در دیدگاه دینی زبان و تمثیل جزء ساختار جهان است و انعکاسش در انسان همان زبان رؤیاست؛ پس مجاز است از نمادشناسی رؤیا برای تأویل احادیث بیرون از رؤیاهای خودتان هم استفاده کرد. اواخر آن جلسه با احتیاط گفته بود که گم شدن چمدان در رؤیا معنای سمبولیک دارد، ولی در واقعیت شاید نشاندهندهٔ دستوپاچلفتی بودن باشد؛ پس همهٔ اتفاقهای دنیا معنای سمبولیک ندارند، ولی از این نوع هم هست.
ضابطه برای تأویل عرفانی
احساسش نسبت به تفسیرهای عرفانی معمولاً خوب نیست، به دلیل بیدروپیکر بودن ارجاع آنها به متن. احساس شخصی او این است که عرفا اول کشف و شهودی دارند و بعد در قرآن جایی میگردند که آن حقیقت را بیان کرده باشد؛ مثلاً چون عشق را مهم میدانند، دربارهٔ عشق یوسف و زلیخا منظومههای عرفانی میسازند، در حالی که به نظر او در متن قرآن این عشقی شهوانی و منفور است که قرار است از آن متنفر شوید. نمیگوید عرفا غلط میگویند، ولی جای آن حقیقت را در قرآن همینطوری گفتهاند، و سورهٔ نور و داستان موسی و دختر شعیب به عشق بیشتر مربوطاند.
یک ضابطهٔ ساده به نظر او این است که نمیشود برای باطن تأویلی آورد که با ظاهر مخالف باشد؛ فکر میکند عموماً همه این را قبول دارند، هرچند ممکن است بعضی نه. باید ظاهر را حفظ کرد و چیز عمیقتری از آن درآورد. به نظر او حتی ابن عربی جاهایی از آیهها چیزی برعکس فهم اولیه درمیآورد؛ حرفهایش جالب است ولی نوع ارجاعدادنش به قرآن چندان ضابطهمند نیست.
گسست سجع و فرم سوره
در این جلسه میخواهد دو داستان اول سوره، زکریا و مریم، را از روی متن بخواند و دربارهٔ واژهها و منطق ظاهریاش صحبت کند، چون داستان معناهای سادهٔ روزمرهای میدهد که باید فهمیده شود. سورهٔ مریم فرم خاصی دارد: همهجا سجع دارد، حتی دربارهٔ قیامت و حرف کفار، جز قطعهای پس از داستان مریم و تولد عیسی که آهنگ و لحن و سجع به هم میخورد و نثری کتابی میشود. این قطعه، که فکر میکند شش آیه است، دو داستان اول را از بقیهٔ سوره جدا میکند.
به گفتهٔ او مثل این است که کتابی چاپ کنید و دو صفحهٔ خالی یا سیاه بگذارید؛ همینطور تکرار آیه در سورهٔ نور. این به معنای یکپارچه نبودن سوره نیست، ولی به خودش حق میدهد دو داستان را با هم و جدا از بقیه بخواند، و فکر میکند این کار به نوعی ضرورت دارد. نکتههای فرمی در هر اثر هنری مهماند: تولستوی گاهی خط روایی را قطع میکند و به خواننده میگوید خوانندهٔ عزیز، نظر تو چیست؛ ممکن است منظور خاصی نداشته باشد، ولی قطعه از ذهن جدا میشود.
نمونهٔ شاخص، میاننویسها در سینمای صامت است که ریتم فیلم با آنها تنظیم میشد؛ کارگردانهای بزرگی از آمدن صدا استقبال نکردند. چاپلین، فکر میکند دستکم تا ۱۰ سال پس از آمدن صدا، فیلم صامت میساخت و استدلالش این بود که صدا بینالمللی بودن سینما را از بین میبرد. او تأکید میکند که این قطعه توجیهی فرمی است برای اینکه دو داستان اول را از بقیهٔ سوره جدا کند، نه فقط توجیهی محتوایی.
دعای زکریا و احساس پیری
داستان از اینجا شروع میشود که رحمت پروردگار به بندهٔ خودش زکریا یاد شود، وقتی او را با صدایی پنهانی ندا داد؛ او میخواهد بپرسد چرا داستان اینگونه نقل میشود. پیشتر گفته بود که در عبارتهای اول حسی از شرم زکریا هست از اینکه چیزی برای خودش میخواهد، و صمیمیتی عمیق در حرفزدن با خدا که در قرآن تقریباً کمنظیر است؛ «نداءً خفیاً» با فضای محراب هماهنگ است. گفتهٔ «وهن العظم منی» از نظر دراماتیک لازم است: پیری زکریا و نبود امید، و نگرانی جانشین، «خفت الموالی».
این ماجرا دو بار از زبان خود زکریا تکرار میشود، و به گفتهٔ او بر آن تأکید میشود به دلیل حس شدید زکریا: گفتن «من پیرم» گزارهای است، ولی سفیدی مو و سستی استخوان احساس پیری است، که آدم ممکن است با سن واقعیاش نداشته باشد. عبارت «بدعائک رب شقیا» هم از نظر دراماتیک ضرورت دارد، چون پاسخ این پرسش است که چرا صبر کردی تا پیر شدی؛ معنایش را او چنین میگیرد که بیاعتنایی به دعا نبوده، بیاعتنایی به خودش بوده است، با توکل.
یکی از ویژگیهای پستمدرن داستانهای قرآن به گفتهٔ او این است که از زوایای دید مختلف تکرار میشوند، مثل کوبیسم یا فیلم راشومون؛ ولی قرآن به یک چیز نگاه میکند و روایتها از نظر محتوا کاملاً با هم تطبیق دارند، هرچند احساس و هدفشان یکی نیست. مثلاً غرقشدن فرعون یک جا با جزئیات نقل میشود و در سورهٔ قصص ناگهانی تمام میشود، با این جمله که آنها را گرفتیم و در آب انداختیم.
زکریا، مریم و میراث
به گفتهٔ سورهٔ آل عمران، زکریا هر وقت به محراب میرفت برای مریم غذا میدید؛ سادهترین تعبیر این است که تحریک شد خودش هم آنچه در دل دارد بخواهد. او میگوید بیآنکه این تعبیر را رد کند، باید به نکتهای توجه کرد: زکریا در دوران خوبی نبود و کسی را نداشت که جانشینش شود، و نشانهٔ احساس بدش به قوم را در واژهٔ «قوم» میبیند. مریم، که هنوز نوجوان است، آرزوی او را شعلهور میکند که ای کاش پسری چنین بود. زکریا اهل دعا بود ولی برای خودش نمیخواست؛ مشکلش ترس از آدمهای بعد از خودش و میراث آل یعقوب بود.
پرسیده شد که آیا دختربودن مریم مشکلی صرفاً اجتماعی است. او میگوید نه، و فکر میکند در عالم تشریع زنها به رهبری نمیرسند: تفاوت مرد و زن تفاوت تشریع و تکوین است، و برای او رسالت و نبوت بحث مردهاست. دیدن مریم زکریا را به این حالت میرساند که ای کاش چنین کسی را داشتم، ولی چیزی که میخواهد پسر است.
پرسش زکریا و پاسخ «کذلک»
در بشارت «انا نبشرک بغلام اسمه یحیی» از نظر دراماتیک چیز زیادی نیست جز اینکه دعا پذیرفته شد؛ و جاهایی که توجیه دراماتیک ندارند به نظر او مهمترند. دربارهٔ پرسش زکریا، «انی یکون لی غلام»، میگوید نمیفهمد چرا به آن حالت ناباورانه میدهند: زکریا باید بپرسد چگونه، چون وظایفی دارد؛ باید زن دیگری بگیرد، یا با همین زن نازا همبستر شود، یا چیز دیگری؟
پاسخ «کذلک» یعنی همانطور که در ذهنت هست، از همین همسرت؛ در خود قرآن هم «و اصلحنا له زوجه» آمده است. به گفتهٔ او تعجب دارد، چون در پیری زنی نازا فرزند میآورد؛ اگر زکریا مأمور میشد با زن دیگری ازدواج کند، مثل ابراهیم، تعجبش کمتر بود.
دربارهٔ مقایسه با مریم، در پاسخ به یکی از حاضران، میگوید برای مریم هم میشد غذا از راه طبیعی برسد ولی از آسمان میآید. ممکن است مریم مقامی بالاتر از زکریا داشته باشد، چون در قرآن «فضلنا بعضهم علی بعض» آمده، و اشکالی ندارد؛ اما میپرسد آیا تعجبنکردن مریم دلیل مقام است؟ مریم عبارت «بغیر حساب» را اضافه میکند، یعنی این غیرمتعارف است، و غذا بارها آمده بود؛ زکریا هم جا نمیخورد و میپرسد چون وظیفه دارد.
نشانه، قوم و همسر زکریا
درخواست آیه را ممکن میداند نشانی برای چگونگی باشد، نه شک؛ به نظر او زکریا هنوز دستورالعمل کامل را نگرفته است، و نشانه این است که سه روز با مردم حرف نزند، «الا رمزا». به نظر او زکریا مدتی غیرعادی در محراب ماند و قومش آمده بودند؛ استفاده از واژهٔ «قوم» صراحت دارد و به نظر میآید نشان میدهد زکریا از آنها قطع امید کرده است.
نکتهٔ دراماتیک خیلی مهم این است که همسر زکریا در این داستان دیده نمیشود: نه بارداری هست، نه واسطهای؛ زکریا دعا میکند و یحیی میآید. به گفتهٔ او تأکید بر این است که یک مرد چگونه در تولد دخالت میکند، چنانکه در داستان مریم مردی نیست؛ همسر زکریا هیچ کنشی ندارد و دو باری هم که از او یاد میشود «عاقر» است.
دربارهٔ یحیی، «خذ الکتاب بقوه» و «آتیناه الحکم صبیا» آمده؛ اگر «حکم» به معنای نبوت باشد، یحیی در کودکی به نبوت رسیده است. او میگوید به نظرش داستان با تولد یحیی تمام میشود و بخش اوصاف یحیی چندان مهم نیست، ولی باید بعدها با ماجرای عیسی مقایسه شود؛ تفاوت واضح این است که عیسی سلام را خودش به خودش میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه