جلسه با شوقی آغاز میشود که دیدن مریم و اتفاقاتی که در اطرافش میافتد در زکریا برمیانگیزد. به گفتهٔ او در این جلسات بحث را تا حدی سطحی نگه داشته، در حد اینکه آیهها چه معنایی دارند و چه داستانی را حکایت میکنند. پیش از بازگشت به داستان، چند نکته از جلسات قبل دربارهٔ زکریا را مطرح میکند.
مریم و شوق زکریا
به گفتهٔ او دیدن مریم، که در مدت کوتاهی به جایی رسیده که حتی غذایش را از عالم بالا برایش میآورند، شوقانگیز است. مادر مریم هم نازا بوده و دعا کرده است؛ دیدن چنین اتفاقی در اطراف آدم او را برمیانگیزد که چیزی بخواهد که گویا از حالت طبیعی بیرون است.
او میگوید فکر میکند زکریا متوجه است که غذا آوردن برای مریم مقدمهٔ ظهور انسانی فوقالعاده است، نه لزوماً مسیح؛ مریم را فقط به این دلیل تغذیه نمیکنند که خوب عبادت میکند. شاید زکریا با علم به اینکه چنین اتفاقی در حال رخ دادن است، آرزوی خودش را هم از خدا خواسته باشد. در همان حال میگوید کمتر به ذهنش میرسد که دیدن معجزه در اطراف مریم زکریا را به این احساس رسانده باشد، چون زکریا در عمر خودش به اندازهٔ کافی معجزه دیده است.
از نظر داستانی، به گفتهٔ او مریم نمونهٔ روشن آن چیزی است که زکریا آرزویش را داشت، جز اینکه دختر است و ولایت را نمیشود به او منتقل کرد؛ پس فکر میکند خیلی طبیعی است که این وضع زکریا را به شوق آورده باشد. او میگوید در گفتوگوی زکریا با ملائکه، زکریا هیچوقت جواب ملائکه را نمیدهد و طرف صحبتش خداست.
تأویل رویدادها و خواندن متن
او پرسشی مطرح میکند که نمیخواهد برایش جواب بگیرد. در جهانبینی دینی وقایع عالم، مثل چیزی که در رؤیا میبینی، تأویل دارند. به نظر او پرسش طبیعی این است که رؤیا جهان خصوصی آدم است و دیگران در آن میتوانند نماد باشند، اما واقعهٔ جهان یک ناظر ندارد و صد ناظر دارد؛ پس چگونه میشود معناهای نمادین را به جهانی نسبت داد که جهانِ همه است.
او تأکید میکند که تکنیکهای تعبیر رؤیا ممکن است در تعبیر چیزهایی در جهان به کار بیاید، اما وقایع روزمره را نمیشود عیناً مثل رؤیا فرض کرد. متن قرآن هم چیز سومی است، نه مثل رؤیا و نه مثل جهان، و قواعد خودش را دارد. احساس او این است که عرفا به تکنیکهای متنخواندن توجه خاصی نداشتهاند.
به گفتهٔ او برای فهم معنای واژه باید دید در کل متن چگونه به کار رفته و ریشهاش چیست، و فکر میکند باید معتقد بود که واژه علیالاصول یک معنا میدهد، مگر اینکه ثابت شود جای دیگر معنای دیگری دارد. در تفسیرهای عرفانی ریشهها آزادانه به کار میرود؛ نمونهاش واژهٔ عصا در داستان موسی است که ابنعربی آن را از عصیان میداند و به عصیان فرعون برمیگرداند.
او میگوید تفسیرهای عرفانی تقریباً همیشه حرف درست و معنای ظریفی میزنند، اما اینکه این معنا چقدر از این متن درمیآید برای او با شک و شبهه همراه است، چون قواعد خواندن متن رعایت نمیشود؛ خواندن آنها خیلی چیزها یاد میدهد، ولی دلزدگی از بیدقتی نسبت به متن میآورد. شاید مشکل از اینجا باشد که عرفا حین زندگی کردن یاد میگیرند پشت پردهٔ جهان را ببینند؛ به گمانِ او حتی اگر این کار را درست انجام دهند، لزوماً به نتیجهٔ درست نمیرسند، چون قرآن با واقعیت فرق دارد.
زکریا و یحیی؛ چند نکته
او به نکتهای فرقهای اشاره میکند: به شیعه دربارهٔ امامت امامانی که در کودکی به امامت رسیدند ایراد گرفته میشود. اگر معتقدی از سر کنجکاوی بپرسد چطور چنین چیزی ممکن است، فرق میکند؛ اما بهعنوان ایرادی فرقهای هیچ فرقهٔ اسلامی حق ندارد آن را به شیعه بگیرد، چون در قرآن «و آتیناه الحکم صبیا» آمده است. مسیح را، که استثنایی است، کنار بگذاریم؛ یحیی در کودکی مبعوث شده است.
دربارهٔ پرسشی که معنای نفی جبار و شقی بودن یحیی را میخواست، او میگوید به نظر میرسد بعید است دربارهٔ پیامبری که اینهمه مدحش میشود یکدفعه چنین جملهای بیاید، و لازم است دربارهٔ آن حرف زد. میگوید شقی بودن دربارهٔ همهٔ افراد این داستان نفی شده است: در سخن ابراهیم هم آمده، عیسی هم خودش آن را نفی میکند و دربارهٔ یحیی هم نفی شده است.
او یادآوری میکند که در سورهٔ مریم ممکن است چنین تصور شود که زکریا دعا میکند و بلافاصله ملائکه میآیند، اما این «بلافاصله»ها در قرآن نیست و معلوم نیست از دعا تا بشارت چقدر طول کشیده. در آلعمران آمده که ملائکه آمدند «و هو قائم یصلّی فی المحراب»؛ میگوید نمیدانیم چند ساعت یا بیشتر طول کشیده.
او میپرسد آیا زکریا پس از دیدن غذا آوردن برای مریم حدس میزند که عیسی در حال تولد است، و میگوید آدمی مثل زکریا دستکم میتواند حدس بزند که خبرهای مهمی هست. در آلعمران به زکریا میگویند یحیی «مصدقاً بکلمة من الله» است؛ به تعبیر او یحیی مقدمهٔ ظهور مسیح است و کسی است که مسیح را تأیید کرده. چون تولد یحیی معجزه تلقی شده و او در دورانی که مسیح زنده است حضور دارد و از او پشتیبانی میکند، این در ایمان مردم به مسیح اثر داشته است.
پنهانماندن مریم و پردهنشینی
او میپرسد زکریا وقتی معجزات پشت پردهٔ محراب مریم را میبیند، آیا به کسی خبر میدهد. از داستان به نظر میرسد دربارهٔ حضور مریم در معبد مقاومتی بوده، چون قرار نیست دخترها در این معبد باشند؛ پس اگر مخالفانی بودند و کسانی مثل زکریا، که کفالت او را داشت، موافق، اعلام چنین معجزهای بد نبود. اما بهوضوح اعلام نشده و به نظر میرسد همهٔ این مقام پنهان مانده است؛ دربارهٔ تولد مسیح هم به نظر نمیرسد مریم به کسی گفته باشد.
او میگوید به نظر میرسد پنهانشدن مسیح شبیه تولد موسی بوده است؛ قرآن بر همان اتفاق تأکید نکرده، ولی از حالوهوای داستانها برمیآید که این حالت پنهانی درست است. انجیل متی با تفصیل میگوید فرمانروا بچههایی را که در سنی معین بودند میکشت. ظهور مسیح به گفتهٔ او اعتقادی سیاسی است که به پادشاه آنجا برمیخورد؛ ولی اعلام تقدس مریم در این حد به نظر نمیرسد ربطی به آن مسئله داشته باشد.
به گفتهٔ او جزو بدیهیات است که خداوند زنها را از پرده بیرون نمیاندازد، و فکر میکند مهم است بفهمیم که این جزو ذات زنانه است: زن حتی اگر به بالاترین مرتبه برسد، قرار نیست مردم جمع شوند و معجزهاش را ببینند. مردها حکم و مأموریت میگیرند که پیش مردم برگردند و این از شئون مرد است؛ زن از نظر تشریعی این تخفیف را دارد که اگر رفت، دیگر رفته است و کسی مزاحمش نمیشود. بنابراین اصلاً مطرح نیست که زکریا بخواهد به مردم بگوید مریم به جایی رسیده است.
او استدلال هماتاقیای را نقل میکند که دربارهٔ زنها حرفهای تحقیرآمیز میزد: در تاریخ عرفان اسلامی تنها یک رابعه داریم، پیامبران و عرفا مرد بودند و عرفان دست مردهاست. او این را «کاملاً استدلالی اشتباه» میخواند و میگوید در اسفار اربعهای که عرفا قائلاند، زنها دو سفر بیشتر ندارند: میروند و در خداوند سیر میکنند و خداوند مردم را سراغشان نمیفرستد. مریم نمونهٔ همین است: اگر معجزاتی خیلی عظیمتر هم در اطرافش پدید میآمد، مطمئن باشید زکریا نمیرفت مردم را خبر کند.
دو روایت، شرق و پردهٔ مریم
او پیشنهاد میکند داستان مریم از آلعمران و از سورهٔ مریم با هم خوانده و به ترتیب زمانی چیده شود. در آلعمران مادر مریم نذر کرده بود، پسر انتظار داشت و دختر شد. مریم محراب خاصی دارد، پردهای کشیده و خودش را از بقیه جدا کرده است، و ملائکه بشارت میدهند که خدا او را در میان همهٔ زنان جهان برگزیده است. به گمانِ او تغذیهٔ مریم احتمالاً از همینجا شروع میشود، ولی در هر حال تغذیهٔ او از آسمان نشانهٔ برگزیده بودنش است.
او میگوید لزوماً نمیشود نتیجه گرفت که آیههای مربوط به مریم پس از دعای زکریا بودهاند؛ تغذیه میتواند خیلی زودتر شروع شده باشد و برگزیده شدن مریم ممکن است خیلی زودتر اتفاق افتاده و اعلامش به خود مریم دیرتر. ممکن است ماهها گذشته و بعد به او اعلام کرده باشند که معنای این برگزیدگی این است که قرار است مسیح از او متولد شود.
دربارهٔ سورهٔ مریم، نخستین چیزی که دربارهٔ مریم گفته میشود دوری از اهلش و رفتن به مکانی شرقی است. اگر تأویل نکنیم، ظاهر داستان میگوید مریم در قسمت شرقی معبد جایی برای عبادت ساخت؛ بیش از همه به ذهن میرسد که او عبادتهای صبحگاهی دارد و با طلوع و غروب خورشید و ساعتهای ویژهٔ عبادت کار دارد. معنای باطنیاش هم از همینجا میآید: کسانی که با طلوع آفتاب و سحرگاه کار دارند به اشراق رسیده و شرقی شدهاند.
روح، بشارت و تنهایی مریم
او «فاتخذت من دونهم حجاباً» را توصیف مختصر خلوت مریم با خداوند میداند و میگوید این همان ویژگی زنانه است که هنگام عبادت خودش را با پرده از آدمها جدا میکند و پشت پرده چیزهایی میافتد که خبرش به بیرون نمیرسد. ملائکه توصیه میکنند بهشدت عبادت کند. بعد یکدفعه در میان این خلوت، روح خدا به شکل انسانی ظاهر میشود. دربارهٔ روح میگوید قرآن گفته نپرسید و خودش نمیداند؛ چیزی بالاتر از فرشته است، و به نظر نمیرسد اشاره به جبرئیل باشد.
پرسش مهم برای او این است که چرا روح خدا به صورت بشر ظاهر میشود. ظاهر شدن ملائکه به صورت بشر در ماجرای لوط از مقدمات عذاب است و دلیلش روشن، اما اینجا به گفتهٔ او آن حقیقت بلند باید به این سطح بیاید و این به تولد عیسی مربوط میشود. او تعبیر ابنعربی را نقل میکند، که به گفتهٔ خودش نقل مضمون از فصوصالحکم است: حضور بشری که مرد هم هست، مریم را دستکم به احساسی طبیعی میرساند و مثل آماده کردن او برای بارداری است، بیآنکه لمسی در کار باشد. او بر این تأکید نمیکند و فقط میخواسته نقل کند؛ در همان حال میگوید در این ماجرا شوهری و تماس جسمانی در کار نیست.
به گفتهٔ او مریم میترسد چون مردی وارد خلوتش شده و او را نمیشناسد؛ رسول پاسخ میدهد که فرستادهٔ پروردگار است و آمده فرزندی پاک بدهد. میگوید اینطور نیست که مریم نداند منظور مسیح است، چون در آلعمران بشارت میدهند که این مسیح است؛ ولی حتی اگر آن بشارت پیش از این ماجرا بوده باشد، به نظر میرسد مریم متوجه نکتهٔ وحشتناک ماجرا، یعنی بارداری بدون شوهر، نیست، چون چگونگیاش را میپرسد. جملهٔ «و کان امراً مقضیاً» به گفتهٔ او انگار پیشدستی است، چون شاید مریم چیزی بگوید. این ماجرا مریم را از پرده بیرون میکشد و مریم آن را نمیخواهد؛ وقتی به او میگویند این شده است، دیگر حرفی ندارد.
او میگوید از آیه برمیآید مریم به کسی نگفته و عیسی را برداشته و به «مکاناً قصیاً» رفته است. به گمانِ او هنوز برای مریم معلوم نیست؛ شاید با الهام خداوند یا الهام درونی راهی پیدا میکند. داستان چنین نشان میدهد که کسی نمیآید و موقع وضع حمل تنهاست، و او این را با دورانی مقایسه میکند که مریم پشت پرده است و غذا برایش میآورند و حالتی مثل نازپروردگی دارد. به نظر او «مکان قصی» اشاره به خطرهایی است که ممکن بود آنجا باشد و به بیخبر گذاشتن همه از ماجرا.
مخاض، نخل خشکیده و آرزوی مرگ
«مخاض» حالتی است که هنگام وضع حمل به زنها دست میدهد و به گفتهٔ او از «خوض» میآید، یعنی توجه آدم تا حدی جلب چیزی شود که از خودش بیخود شود. مریم در این حالت به سمت درخت خرمای خشکیدهای میرود. او کتابی با عنوان «مادر و کلمه» را یادآوری میکند و تعبیر آقای طهماسبی را نقل میکند که درخت خشکیده را نمادی از قوم اسرائیل میداند که با ظهور یحیی و مسیح دوباره بارور میشود. به نظر او این تعبیر درست نیست و جور درنمیآید، چون در سورهٔ مریم ماجرا پایان آل یعقوب است، نه تجدید حیاتش.
به نظر او درخت بهوضوح تمثیلی از وضع خود مریم است: بارداری بنیه و همهٔ چیزهای حیاتی زن را مصرف میکند و جسم مریم دقیقاً شبیه درخت خشکیده شده است. جملهٔ خود مریم «یا لیتنی مت قبل هذا» این را تأکید میکند. او میگوید این جنبهٔ فاجعهآمیز دارد، چون زن سرچشمهٔ حیات است. میپرسد آیا این اعتراض است که کاش این مأموریت به او محول نمیشد، و پاسخ میدهد قرآن که میخوانی اینطور نیست: مریم حرف بدی نزده، چون بلافاصله دلجویی میشود و همان درخت خشک بارور میشود.
او میگوید مریم در حالت مخاض از خودش بیخود شده و کنترل طبیعی ندارد، مثل کسی که در خواب حرف میزند یا از تب هذیان میگوید. برای توضیح، داستان محمدتقی جعفری را میآورد: پدرش نانوا بود و پس از حدود یک سال او را از مکتب درآورد؛ شبی پدر میبیند پسر در خواب گریه میکند و شعری میخواند که چقدر خوب بود که چیزی یاد میگرفتم، و فردا اجازه میدهد برگردد. به گفتهٔ او پدر این را نافرمانی تعبیر نکرد؛ در مریم هم چیزی در دل هست که در این لحظهٔ بحرانی زمزمه میشود.
به گفتهٔ او این حرف حق است: حق مریم این بوده که مثل هر زن دیگری در همان حال بماند، اما چون شیطانی هست و مردم گمراهاند، یک زن از میان همهٔ زنان باید برگزیده شود و بلایی سرش آمده که مستحقش نبوده؛ برای همین از او دلجویی میشود. اگر شوهری داشت، مردم میگفتند این پسر فلانی است و مشکلی پیش نمیآمد؛ ولی خداوند میخواهد این «آیة للناس» باشد. میگوید آنچه مریم از آن میترسید همین مشهور شدن است، و به آیهٔ سورهٔ مائده اشاره میکند که خدا از عیسی میپرسد آیا گفتی تو و مادرت را اله بگیرند.
پاسخ عیسی، آیهٔ ربوه و نذر سکوت
جواب این حرف را مسیح میدهد که در بدو تولد به مریم میگوید «فناداها من تحتها الا تحزنی». او میگوید مریم نگران تهمت مردم نیست، چون از قبل در آلعمران به او گفته بودند مسیح در گهواره سخن میگوید؛ پس «یا لیتنی مت» نه دربارهٔ درد زایمان است و نه آبروریزی. او باز تأکید میکند که این حرف در حالت هوشیارانه نیست و در حالت مخاض از درون مریم بیرون آمده است.
او به آیهای اشاره میکند که تنها آیه در قرآن است که به همین لحظهٔ تولد اشاره میکند: «و جعلنا ابن مریم و امه آیة و آویناهما الی ربوة ذات قرار». «آویناهما» یعنی در آغوش گرفتن و اشاره به محل تولد عیسی است که آبی در آن جاری شد. به گفتهٔ او «مت قبل هذا» شبههای از نافرمانی و نارضایتی ندارد و نتیجهاش جاری شدن آب است؛ درخت خود مریم است که از زندگی خالی شده و پس از تولد عیسی دوباره احیا میشود.
به مریم میگویند «بخور و بیاشام و قرّی عیناً» و اگر بشری دیدی بگو برای خداوند نذر کردهای؛ او میگوید دلیل دراماتیک آن روشن است: سکوت کن تا مردم از مسیح بپرسند و او حرف بزند. وقتی قوم میآیند مریم «فاشارت الیه»، چون از قبل میداند که او در گهواره صحبت میکند. میگوید در اقوام گذشته نذر سکوت بوده و در شریعت اسلام مکروه است؛ تصورش این است که فرمان به روزهٔ سکوت است، چون نمیتواند امر به دروغ گفتن باشد.
او در پایان دعوت میکند دو داستان، زکریا و مریم، را مثل بازیهای کودکی که دو تصویر را کنار هم میگذاری، با هم مقایسه کنیم و بیابیم اختلافشان چیست و شباهتشان چیست. میگوید ممکن است حاضران چیزهایی ببینند که او به آن دقت نکرده. بهعنوان نمونهٔ شباهت میگوید هر دو به سکوت دعوت میشوند، یا دربارهٔ زکریا تکلمش قطع میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه