او میگوید دربارهٔ عبارتی که از قول مریم آمده و دربارهٔ آن پرسیده شده بود میشود بیش از اندازهٔ متعارف صحبت کرد، ولی نکتهای در آن هست که جالب است. حرفش این است که سخنی که از زبان مریم در حالت مخاض شنیده میشود اشکالی ندارد و مخالفت با امر نیست؛ شکایت مریم از درد نیست، از این است که از آن خلوت بیرون افتاده است.
شکایت مریم و رنج اولیا
او میگوید مریم در عالم خلق و از نظر تکوینی حرف حق میزند: حقش این بود که در همان جایگاه عبادتش بماند، و رنجش از دستدادن آن خلوت و گمنامی است. پاسخی هم که به او داده میشود دلجویانه است و تمردی را پاسخ نمیدهد. به گفتهٔ او زنها این حق را دارند که وقتی در اسفار اربعه به اوج رسیدند برگشتی برایشان نباشد، در حالی که مردها در فرهنگ دینی ما همیشه در معرض ایناند که ماجراهایی برایشان پیش بیاید.
سپس میپرسد چرا اولیا به رنج میافتند. از نظر دینی انسان برای دو سفر خلق میشود، از خلق به سوی حق و سیر در خود حق، و بعد باید برگردد و مردم را با خود ببرد؛ زنها از این برگشتن معافاند ولی مردها نه. دلیل رنج به گفتهٔ او این است که شیطان وجود دارد و گناهان دیگران به آدمهای خوب فشار میآورد، و خدا مرتب از دوستان و اولیای خود استفاده میکند؛ اوج این تصور در مسیحیت است.
مسیح در قرآن و مسیحیت
او میگوید مسیحیها معتقدند خدا پسرش را، که با خود خدا یکی است، فرستاد تا دستگیر و شکنجه و مصلوب شود و این تاوان گناه بشر باشد. به گفتهٔ او این سوره دستکم دو بار به اعتقادات مسیحی دربارهٔ مسیح اشاره میکند و لحنش در این مورد تند است؛ یکی از محتواهای آشکار سوره حلکردن مسئلهٔ مسیح در فرهنگ قرآن است. او میافزاید مریم در کتاب مقدس مسیحیها فوقالعاده کمرنگ است.
در قرآن به گفتهٔ او مریم است که برای تولد عیسی رنج میکشد، و عیسی دستگیر و شکنجه و کشته نمیشود و حتی گردی بر دامنش نمینشیند؛ درست برعکس تصور مسیحی. او به آیهٔ «من انصاری» اشاره میکند که عیسی به محض احساس اینکه مردم درک نمیکنند حلقهٔ حواریون را تشکیل میدهد و از مردم جدا میشود، و به نظر میآید خیلی زود به آسمان رفت. به نظر او عیسی دقیقاً برعکس موسی است، که همیشه اذیتش میکنند.
دربارهٔ درخواست حواریون برای سفرهای از آسمان میگوید ماجرای مریم پنهان بود و به نظر نمیآید حواریون از آن خبر داشته باشند؛ پس به نظر او درخواستشان قرینهای برای طعام آسمانی مریم نیست. او میگوید نمیخواهد چیزی را قطعی بگوید ولی فکر میکند آنها معجزهای میخواستند که دیگر نشود در آن شک کرد، و با آن تهدید شدیدی که پس از آن میآید، نسبت به حواریون احساس خیلی خوبی پیدا نمیکند.
قوم مریم و بهتان
پس از تولد به مریم دلداری داده میشود: آب و خرما هست و اگر کسی آمد بگو نذر کردهام که حرف نزنم. او میگوید از این آیات برمیآید که روزهٔ سکوت در این قوم رسم بوده و مریم فقط اشاره کرد تا از او که در گهواره است بپرسند. او تأکید میکند که به نظرش در این آیات نسبت به آن قوم حس خوبی نیست.
به گفتهٔ او این فاجعه به همهٔ قوم نسبت داده میشود و جای دیگر قرآن با شدت از آن به «بهتان عظیم» یاد میکند، و کلمهٔ «عظیم» به این راحتی به کار نمیرود؛ نبودن واژهٔ مستقیم اینجا نباید به این اشتباه بیندازد که مسئله مهم نیست. او به قومی هم اشاره میکند که زکریا در آن هیچکس را همدل و همزبان پیدا نمیکند و میگوید جمعشدن آنها فضیلتی برایشان نیست. دربارهٔ ضمیر آیه میگوید از نظر ادبی شک دارد و شاید مریم عیسی را به سوی قوم آورده باشد، ولی این نسبتدادن به قوم را از بین نمیبرد.
او میگوید «قالوا یا مریم» و «اخت هارون» همه طعن و کنایه است، با اشاره به اینکه پدرت آدم خوبی بود و مادرت بد نبود؛ مریم جواب نمیدهد و به عیسی اشاره میکند. به گمان او ورود مریم به دیر خلاف سنت بود، و آدمهای متوسط به پایین نسبت به آدم مقدس واکنش منفی دارند و میخواهند او را پایین بکشند، چنانکه مسیحیها مسیح را مرحلهبهمرحله پایین کشیدهاند.
تهاجم قوم و فضای متن
او میپرسد اگر امروز دختری ازدواجنکرده بچهای در بغل بیاورد چقدر تحمل میکنیم، و میگوید میشود از قوم اینطور دفاع کرد که منطقی است فکر کنند مریم کار بدی کرده. با این حال فضای آن زمان بیشتر فضای معجزات بود و مریم آدمی ناآشنا نبود؛ به گفتهٔ او این خودش جرم است که کسی شخصیتی در حد مریم را ببیند و نفهمد خاص است، و آدم متوسط دستکم اجازه میدهد او حرفش را بزند.
به نظر او قوم انگار لذت میبرند و عقدهای را خالی میکنند، و فرصت نمیدهند مریم اشارهای کند و عیسی سخن بگوید. این فضا را به آدمهایی که پشت در خانهٔ لوط جمع شدند و با «یهرعون» با شتاب آمدند تشبیه میکند، و محاکمهنکرده محکومکردن را عین کار آدمهایی میداند که در آمریکا لینچ میکردند. میگوید فضا فضای حقیقتجویی نیست و جملهها جملههای آدمهای منطقی و حقیقتجو نیست و پر از نیش و کنایه است.
او میگوید اینکه تاریخ واقعاً چه بود بحثی جداست و اول باید فهمید متن چه میگوید؛ و از این متن میفهمیم که این قوم کار خیلی زشتی کردند. مثال میزند که خواندن داستان نوح در قرآن غیر از بحث دربارهٔ تاریخیبودن آن است. او همچنین تفاوت انجیل و قرآن را یادآوری میکند: در انجیل مریم در آستانهٔ ازدواج است و فرشته نزد یوسف میآید و بعداً فرزندان دیگری هم دارد، ولی در قرآن جز تولد عیسی اشارهای به مریم نیست.
«اخت هارون»
او توجیه متعارف را میآورد که مریم برادری به اسم هارون داشته که همان هارون برادر موسی نیست، و میگوید در آن توجیه این را احترام میدانند که خواهر را به اسم برادر صدا کنند. او میگوید اسناد و مدارک تاریخی با اعتبار خوبی برای چنین برادری نیست و این با فضای آیات نمیخواند، چون جملهها نیش و کنایه دارد و وسط این دعوا کنیه یا لقب احترامآمیز آوردن دور از منطق است. به گفتهٔ او این با بلاغت هم سازگار نیست، چون در همین سوره «اخاه هارون» هست و معلوم نمیشود کدام هارون است.
نظریهٔ خود او این است که مادر مریم نذر کرده بود فرزندش را وقف دیر کند و دختر به دنیا آمد؛ هارون و موسی خواهری به اسم مریم داشتند که به گفتهٔ او از نظر تاریخی مسلم است و در تورات سمت کهانت داشته، و مادر مریم نام دخترش را به همین قرینه انتخاب کرد به امید اینکه او هم وارد دیر شود. به گفتهٔ او وقتی مریم با مخالفت به دیر رفت، «اخت هارون» لقبی شد که اکنون به او طعنه میزنند، و او این توجیه را خیلی خوب و سازگار با فضای آیات میداند.
او میگوید در قرآن فقط یک عمران هست، پدر مریم، و عمران پدر موسی در قرآن نیست؛ تشابه اسمی دو عمران با دو مریم جای فکر دارد ولی نظریه را رد نمیکند. اینکه فوری بگوییم مریم برادری به اسم هارون داشت همهٔ بار معنایی را خراب میکند.
او به شأن نزولها بدبین است و میگوید هر جا ظرافتی در قرآن هست فوری داستان میسازند و جلوی فهم را میگیرند. میگوید عدهای از یهودیان و دیگران ایراد میگیرند که قرآن گفته مادر عیسی خواهر هارون است، و او میپرسد کجای قرآن این را نوشته؛ مردم به مریم این طعنه را زدند. به نظر او بهتر است به شأن نزولها و چیزهای تاریخی دور و بر قرآن اعتماد نکنیم، هرچند نمیگوید همهٔ چیزهای تاریخی چنیناند.
«آتانی الکتاب» و روایات یحیی
او میگوید عبارتهای «ما کان ابوک» را به زمان گذشته میآورند و به نظر میآید هر دو در قید حیات نیستند. پس از این حرفها مریم به عیسی اشاره میکند و عیسی میگوید بندهٔ خدا هستم و کتاب به او داده شده. او این را با «خذ الکتاب» دربارهٔ یحیی، که اشاره به تورات است، مقایسه میکند؛ به نظر میآید کتاب عیسی کتابی اختصاصی است و اشاره به حقیقت انجیل است که بعداً بیان میشود، مثل اینکه قرآن در شب قدر نازل شد. او میگوید حضور ذهن ندارد که آیهٔ دیگر دقیقاً چگونه است.
او میپرسد چرا دربارهٔ یحیی، با آن اوصاف نیکی که در قرآن هست، «جبارا عصیا» میآید و دربارهٔ عیسی «جبارا شقیا». داستانی را که از یحیی نقل میشود از رسالهٔ لقاءالله جواد ملکی میخواند: یحیی از خوف خدا بسیار گریه میکرد و لباس خشن میخواست تا به بیتالمقدس برود؛ زکریا میگفت کار یحیی جز کار اوست؛ و یک بار که عدس خورد و خوابید، بیدار شد و از خدا خواست از لغزشی که کرده درگذرد.
نفی «جبار عصی» و رابطه با والدین
او میگوید عبارت «جبارا عصیا» پس از نیکی به پدر و مادر میآید و پرسشبرانگیز است: یحیی حالت فرزند سادهای را که روشنی چشم والدین باشد نداشت، و او میگوید این عبارت نفی میکند که رفتارش جباریت و عصیان حساب شود. یحیی از کودکی حکم گرفته و دنبال کار خدا بود، هرچند والدینش را ترک کرد.
مسیح را هم همینطور میداند: او از متی نقل میکند که وقتی گفتند مادر و برادرانت بیرون ایستادهاند، مسیح گفت مادر و برادرانم کیاناند و شاگردانش را نشان داد. به گفتهٔ او نمیخواهد بگوید قطعه عین حقیقت است، ولی این جریان در زندگی مسیح حقیقی است، هرچند فکر میکند این قطعه شاید حالت افراط دارد.
به احساس او عبارتهای «جبارا عصیا» و «جبارا شقیا» اشاره به همین ماجراست: یحیی و عیسی از کودکی مبعوث شدند و خانواده در رسالتشان منظور نشده بود، و ناظر بیرونی ممکن است گمان کند به والدین احترام نمیگذاشتند، در حالی که به گمان او بیاحترامی قطعاً نبوده است. او میگوید مورد ابراهیم فرق دارد چون پدر ابراهیم آدم خوبی نبود.
او میگوید این عبارتها دربارهٔ خانواده گفته میشود و پرسش اساسی این نیست که اطاعت از والدین چه حدی دارد؛ گاهی میفهمی خدا از تو میخواهد دنبال رسالت بروی ولی پدرت چیز دیگری میخواهد. از بیرون این نافرمانی به نظر میرسد، ولی در پشت پرده رسالت این آدم چنین بود و والدینش هم درک میکردند، و خدا شبههٔ جبار و عصی و شقیبودن را نفی میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه