جلسه با ادامهٔ پرسشی از جلسهٔ قبل آغاز میشود: عصیان دربارهٔ والدین نفی شده، پس نسبتش با این حرف که لازم نیست اطاعت کرد چیست. او میگوید قرآن به احسان دعوت میکند نه اطاعت، با مثالهایی از جامعهٔ امروز و از ابراهیم و یحیی. نیمهٔ دوم به فیلمنامهٔ مریم میپردازد و جاهایی را که به نظر او با قرآن تناقض دارد، دربارهٔ منجی، نذر مادر مریم و زکریا، یکییکی بررسی میکند.
عصیان، اطاعت و سه حالت
پرسیده شد که «جبار» و «عصیان» دربارهٔ والدین نفی شدهاند و این با حرف او چه نسبتی دارد. او میگوید عصیان نفی میشود، ولی اینکه گزارهٔ «باید از پدر و مادرتان اطاعت کنید» غلط است و لازم نیست از آنان اطاعت کنید، معنایش عصیانگر بودن نیست؛ عصیانگر فرزندی است که هرچه والدین بگویند خلافش را میکند.
به گفتهٔ او رابطهٔ فرزند و والدین خیلی حساس است و در عین حال یکی از مهمترین منابع شرک، چون بتپرستان راه و رسم آبا و اجدادشان را اطاعت میکنند و آن از طریق خانواده منتقل میشود. در قرآن بهطور تمثیلی از فرزندی یاد میشود که والدین خوبش میگویند «وای بر تو، ایمان بیاور» و او نسبت به آنان حالت عصیان دارد. او میگوید امروز، چون دنیا با سرعت زیاد متحول میشود، بچهها احساس میکنند پدر و مادرها در دنیای آنان زندگی نمیکنند.
او فرمانبرداری محض را، که تبلیغ میشود، به نظر خودش بهوضوح مخالف قرآن میداند، و میگوید عصیانگری هم اشکال دارد؛ حالت سوم، که در قرآن تبلیغ میشود، این است که تابع حق باشی، یعنی اطاعت کردن یا نکردن به این بستگی دارد که فرمان حق است و با فرمان خدا یکی است. قرآن مثالهای اکستریم میزند، مثل پدر و مادری که به فرزند میگویند مشرک باش؛ ولی مسئلهٔ روزمره، مثل اینکه فلان رشته را نرو یا با این دختر ازدواج نکن، اینطور نیست.
پاسخ او این است: اگر تشخیص میدهی کاری مورد رضایت خداست و والدین خلافش را میگویند، نباید اعتنایی به حرفشان بکنی. میگوید نظر علما اینطور نیست، هرچند نظر اکثریتشان را نمیداند، و فکر میکند در حرفهایی که دربارهٔ والدین زده میشود بیدقتی هست. به نظر او هر که رضایت غیر خدا را بخواهد دچار شرک است و توحید عملی همین است؛ قرآن به احسان و بِرّ دعوت میکند و هیچجا نمیگوید اطاعت کنید، و شاید اطاعت مطلقاً از آنِ خدا باشد. در برابر این گفته شد که رضایت والدین مثل رضایت خداست؛ او میگوید نظرش روشن است.
تجربه و جامعهٔ امروز
او میگوید علمای ما اکثراً در خانوادههایی بودند که پدر و مادرشان مقید به شرع بودند، و شاید برای همین طبیعی بدانند که هر که حرف والدین را گوش نکند آدم بدی است. اما جامعهٔ خودمان را نگاه کنید؛ فکر میکند توصیف «کالانعام» برای مردم در همهٔ زمانها صدق میکند، و اگر عالمی در این جامعه بگوید از والدین اطاعت کنید، بچهها را دست همین مردم داده است.
او میگوید حساسیت او از این جهت است که تجربههایی دارد: آدمهای مذهبی را دیده که از اینکه پدر و مادرشان راضی نیستند دچار عذاب وجدان شدهاند و فکر میکنند به بهشت نمیروند. به گفتهٔ او پدر و مادرها در جامعهٔ ما زندگیشان را روی بچهها سرمایهگذاری میکنند و در میانسالی دچار بحران و نارضایتی میشوند؛ به کسی که با مادرش مشکل داشت گفت از او بپرسد چه کار کند تا راضی شود، و باور دارد که چیزی برای گفتن ندارند. ممکن است ناراضی بودنشان به این باشد که فرزند آنان را کتک زده یا سرشان داد کشیده یا آب نیاورده؛ او میگوید اگر والدین چیزی برای خودشان بخواهند و از دستش بربیاید و انجام ندهد، به نظرش به سمت جهنم میرود.
او میگوید قرآن روشن است: از صبح تا شب باید به فکر کاری برای والدین بود، ولی این ربطی به اطاعت ندارد. اگر مادری بگوید زنت را طلاق بده وگرنه شیرم را حلالت نمیکنم، نباید این کار را کرد، بیآنکه توهین شود؛ درصدی از حرف والدین حرف شیطان است و درصدی حرف خدا، مگر اینکه پیغمبر باشند. ابراهیم به پدرش میگوید از شیطان پیروی نکن چون چیزهایی میداند که او نمیداند، و به نظر او مهم است که هر آدمی جاهایی کاری بکند که با خواستهٔ پدر و مادرش یکی نباشد.
داستانی دربارهٔ یحیی را هم میآورد که به نظرش ممکن است اعتبار تاریخی نداشته باشد: یحیی تحت تأثیر اسمای جلالی خوف و خشیت زیاد دارد و زکریا کار او را غیر از کار خودش میداند. او میگوید پدر و مادرهای ما هنوز اکثراً متعلق به نسلیاند که پیش از انقلاب زندگی میکردند، و از معلمی شنیده که دانشآموزی برای نماز خواندن کتک میخورد، هرچند خودش مستقیماً او را نمیشناسد.
ابراهیم، احترام و اصطکاک با والدین
او میگوید با دخترهایی برخورد کرده که به خاطر حجاب با خانواده مشکل دارند. به نظر او قرآن میگوید موضع تو باید احسان و بِرّ و محبت باشد و مسئله اطاعت نیست؛ رضایت والدین رضایت خدا نیست، ولی تواضع و احترام نسبت به آنان استثنا ندارد: کتکت هم زدند صدایت را بالا نبر. ابراهیم زندگی پدرش را زیر سؤال میبرد و پدر میگوید تو را سنگسار میکنم، ولی در حرف ابراهیم بیاحترامی نیست؛ میگوید چیزهایی میدانم که تو نمیدانی.
او در خانوادههای مذهبی هم دیده که اگر فرزندی شور و شوق خاصی پیدا کند، مثلاً نماز شب بخواند یا ذکر بگوید، مزاحمش میشوند، چون روی درسش اثر میگذارد. به گفتهٔ او کسانی که فتوا میدهند و کتاب مینویسند باید در جامعه باشند و نتیجه را ببینند؛ فکر میکند این بچهها یا باید حرف والدین را گوش ندهند یا حرف این علما را.
در برابر این اشکال که بیشتر موردها حق و باطل روشنی ندارند، مثل رنگ پیراهن، او میگوید خدمتی که میتوانی به آنان بکنی بکن، و اگر جامعه رنگ پیراهن را معنادار کرده، برایشان توضیح بده. دربارهٔ انتخاب مسیر زندگی میگوید به نظرش احکام روشن است و آنچه میماند تشخیص در عمل است؛ ما امر نشدهایم رضایت والدین را جلب کنیم، و باید به والدین بفهمانی که بچهها امانتاند: تو مال خدایی، نه مال آنان.
او سازوکار سادهای میبیند که چرا پدر و مادرها با حسن نیت در راهنمایی اشتباه میکنند: تو برای رسیدن به درجات عالی خلق شدهای و آنان معمولاً به آن نرسیدهاند، و هر کس مسیر خدا را بخواهد جایی از والدینش رد میشود و اصطکاک پیدا میکند. منظورش از «حرف پدر و مادرتان را گوش کنید بدبخت میشوید» همین است: اگر پدر و مادرت را الگوی کمال میدانی حرفشان را گوش کن، و اگر پیغمبر را، باید راهی بروی که آنان نرفتهاند. به نظر او اگر پدر یا مادر بخواهند از همسرت جدا شوی، نپذیرفتن اشکال ندارد حتی اگر به حرمتشان بربخورد، و پیچیدهشدن بحث از تبصرههایی است که در کتابها میزنند.
فیلمنامهٔ مریم و بار سیاسی منجی
او فیلمنامهٔ سریال مریم مقدس را خوانده و خوشحال است که فیلم را ندیده. مهمترین نکته در تفاوت با حرفهای سنتی را فعالبودن موضع فرزند در قرآن میداند، و توضیح میدهد که جایی که برای والدین کاری میکنی مهم است آنان چه میخواهند، ولی زندگی خودت باید دست خدا باشد. میخواهد حدود نیم ساعت دربارهٔ جاهایی صحبت کند که به نظرش فیلمنامه با قرآن تناقض دارد، چون فکر میکند سوءتفاهمزاست و کسانی که فیلم را دیدهاند باید چیزی را از ذهنشان پاک کنند.
نکتهٔ نخست این است که فیلمنامه برای ظهور مسیح بار سیاسی خیلی زیادی قائل است، با رومیها که اشغال کردهاند و یهودیها که منتظر منجیای با شمشیر به دستاند؛ او میگوید در قرآن اینطور نیست. شاید به قوم یهود وعده داده شده که پیامبری بزرگ میآید، ولی به گفتهٔ او آنان آن را به پادشاهی تبدیل میکنند؛ وعدهٔ منجی با شمشیر را او ساختگی میداند، و میگوید قرآن تاریخ پیامبران را میگوید، که پادشاهان واقعیاند.
به گفتهٔ او یهودیها همین الان هم میگویند مسیح دروغ گفت چون پادشاه نشد و ما کشتیمش، و آن را با طعنه «استدلال ناب بنیاسرائیلی» مینامد؛ نجات را آنان به معنای ظاهری، یعنی رهایی از سختی و ظلم، میفهمند. معجزات مسیح از نوع زنده کردن و شفا دادن است، نه شکافتن نیل و غرق کردن، و مسیحیان نجات را معنوی میفهمند. او تقریباً میگوید حتی میان یهود هم همه به این شکل در انتظار منجی سیاسی نبودند و فکر میکند فیلمنامه کمی زیادهروی کرده است.
نذر عمران، زکریا و جنبههای مدرن داستان
فیلمنامه میگوید دربارهٔ فرزند عمران پیشگویی شده که مسیح است، و او میگوید این با قرآن نمیخواند: اگر عمران چنین گفته بود، مادر مریم نمیتوانست او را نذر کند. در قرآن مادر مریم باردار نمیشد و نذر کرد که فرزندش در معبد عبادت کند، و مشکل فقط دختر بودن بود؛ در فیلمنامه زکریا بلافاصله نتیجه میگیرد که فرزند مریم مسیح است، و اگر میدانست، مشکل جانشینی نداشت.
به نظر او تولد یحیی در فیلمنامه به مسئلهای خانوادگی تبدیل شده، با متلک مردم و بچهخواستن، و این نسبت به زکریا توهینآمیز است؛ در قرآن او ولی میخواهد و مشکل جانشین دارد. او میگوید ما کمی سیاستزده هستیم و فیلمنامه سیاست را پررنگ کرده، در حالی که در قرآن سیاستی نیست. فیلمنامه به نوعی بیانیهٔ فمینیستی هم شده، با نطقی که دخترها از پسرها کمتر نیستند؛ او میگوید عبارت «لیس الذکر کالانثی» همین را به ذهن میآورد، ولی پررنگ شدنش و وجه مدرن پیدا کردنش از ویژگیهای این فیلمنامه است.
دستکم در دو جا فیلمنامه نذر را به عمران نسبت میدهد، و او میگوید در قرآن به وضوح نذر مربوط به مادر مریم است و اشارهای به نذر عمران نیست. مریم هم در فیلمنامه از ابتدای تولد موجودی مقدس شناخته شده، که به نظر او با چیزی که در قرآن میبینیم خیلی سازگار نیست.
محدودیت نمایشیکردن روایت قرآنی
او میگوید داستان مریم در قرآن را شاید بشود به فیلمی یکونیمساعته تبدیل کرد، ولی مایهٔ سریال چندقسمتی در آن نیست و باید چیزهایی اضافه شود؛ به نظرش خط داستانی قرآن در فیلم تقریباً هیچ است و همهاش حواشی است. در قرآن مریم در کنج خلوت و ناشناخته است، چنانکه حدیث قدسی میگوید «اولیای من زیر عبای مناند»، ولی در فیلمنامه مردم نانش را تبرک میگیرند. نمایشی کردن یعنی قداست را طوری نشان دادن که مردم حس کنند، و به نظر او سینما برای نشان دادن حالات درونی و پیامبران رسانهٔ خوبی نیست؛ تلویزیون هم مجبور است برای عموم عوامانهاش کند.
ورود مریم به معبد در فیلمنامه به بهانهای ضعیف انجام میشود و بعدش هیچ کنترلی روی او نیست. قسمت سوم، که مریم کتک میخورد و متهم میشود، به نظر او مثل روضهخوانی عواطف عوامانه را تحریک میکند و الگویی که برای مریم بوده شخصیت برنادت در فیلم «آهنگ برنادت» است. سی صفحهٔ بعدی دربارهٔ ماجراهای پادشاهی است که او ارتباطی با فضای فیلم نمیبیند، هرچند شاید بر اساس روایات تاریخی باشد.
دعای زکریا و رکوع با رکوعکنندگان
او میگوید در فیلمنامه زکریا مثل آدمی عادی بچه میخواهد چون مردم او را اذیت میکنند، منفعل است و از خانهاش میرود و داد و فریاد میکند، و بعد از دیدن غذای مریم میگوید چرا اینقدر دیر فهمیدم؛ از این برداشت خیلی تعجب کرده است. در فیلمنامه زکریا در قدسالاقداس است و جمعی بیروناند، در حالی که قرآن او را در خلوت و تنهایی در محراب نشان میدهد؛ او میگوید فیلم را ندیده است.
به گفتهٔ او زکریا در قرآن هیچوقت برای خودش دعا نمیکرد و به وضع خودش راضی بود؛ مسئله این است که آل یعقوب بیوارث مانده، چنانکه «یرثنی و یرث من آل یعقوب» میگوید. انگار دیدن معجزه آن فرزند آرمانی را به چشمش آورده است. او میگوید وقتی در قرآن نقل میشود که «من در دعای تو شقی نبودهام»، خداوند آن را تأیید میکند. به اشکال حاضری که میگفت زکریا ذریه میخواهد، میگوید بله، میل به فرزند داشت، ولی با بالا رفتن سن از حالت شخصی درآمد.
او میگوید فیلمنامه از اینکه به مریم گفته میشود با رکوعکنندگان رکوع کن، نتیجه گرفته که دستور داده شده در نماز جماعت شرکت کند و بعد او به منطقهٔ ممنوع میرود، و این گرهٔ داستان میشود؛ باورش نمیشود، چون این عبارت اصطلاحی معنوی است و تفاسیر معمولاً میگویند فرشتهها و همهٔ موجودات در رکوع و سجودند. او حرف یکی از حاضران را میپذیرد که اگر معنایش این باشد، آدمهایی که در فیلم نشان داده میشوند جزو راکعین نیستند، و میگوید مطمئناً چنین برداشتی از قرآن غلط است.
او میگوید در فیلمنامه دورهٔ حاملگی مادر یحیی و مریم خیلی کوتاه است و شخصیت بدِ فیلم دروغی میسازد که ماجرا نمایش بوده، و این از قرآن درنمیآید. فیلمنامه دلیل آرزوی مرگ مریم را ترس از مردم میداند، ولی او میگوید مریم از قبل میداند فرزندش در گهواره سخن میگوید و نگران حرف مردم نمیشود؛ به نظرش همهٔ اینها به نوعی توهینآمیز است چون با قرآن ناسازگار است.
جبرئیل، دانشمندان ایرانی و نمایش مقدسین
او میگوید در فیلمنامه جبرئیل سخن میگوید، ولی در قرآن به نظر میرسد گوینده عیسی است. چیز خندهداری هم میگوید: دانشمندان ایرانی نزد پادشاه میروند و میگویند کسی میآید که حکومت را میگیرد، و نمیفهمند که این کار اشتباه است. این جلسه را از حد انتظارش طولانیتر و مهمتر میداند و میگوید خواندن فیلمنامه نقادانهتر است، چون دیدن تصاویر اثر بیشتری میگذارد.
دربارهٔ پرسشی که نشان دادن مقدسین ایراد دارد یا نه، میگوید ایرادش جای دیگری است: فیلمنامه ضعیف است و زکریا را، که در قرآن آدمی خیلی خیلی سطحبالاست، منفعل نشان میدهد. اگر عیناً چنین فیلم شده و کسی ایراد نگرفته باشد، برایش عجیب است، ولی شخصیت مریم در داستان بد نیست و همهٔ تأکید روی مریم است.
→ متنِ کاملِ این جلسه