او دلایل بررسی جداگانهٔ داستان زکریا و مریم را تکرار میکند: دلیل فرمی، لفظی و معنایی. سپس به نقش مرد و زن در تولد و حذف جنبهٔ جسمانی میپردازد و مریم را زنی نمونه میداند. بعد حس باروری در ضمیر مرد را توضیح میدهد و برای اینکه چرا کلام زکریا قطع میشود به قطعهای از ابن عربی میرسد. پایان جلسه دربارهٔ ولایت و میراث آل یعقوب و سخنگفتن از مسیحیت است.
چرا این دو داستان جدا خوانده میشوند
دلیل اول فرمی است: پس از این دو داستان قطعهای ششهفتآیهای میآید که فرمش با فرم سوره فرق میکند و مثل دیواری این بخش را جدا میکند. احساس شخصی او این است که این قسمت میتوانست یک سوره باشد، هرچند نمیخواهد چنین چیزی بگوید؛ اگر سوره را همینجا قطع کنید، از نظر فرم و محتوا متنی مستقل است، ولی در کنار بقیهٔ سوره جنبههایی از آن، مثل نگرانی زکریا، برجستهتر میشود.
دلیل دوم لفظی است: شباهت الفاظ و تکرار پرسشها در دو داستان تولد یحیی و عیسی ذهن را به مقایسه میکشاند. از نظر معنایی هر دو دربارهٔ تولدند، در یکی انگار مردی و در دیگری زنی تولد را پدید میآورد. او تأکید میکند که جنبههای خاص هم هست، مثل سخنگفتن عیسی در گهواره، ولی کلیات به نظرش بیشتر از آن است که شاید به نظر برسد.
او نتیجه میگیرد که این دلایل ما را میکشاند که فعلاً دیوار فرمی را در نظر بگیریم و درون آن را یک متن بخوانیم؛ فکر میکند متن ما را به این خوانش میرساند.
جداکردن نقش مرد و زن و حذف جسم
به نظر او بیشتر داستان مریم کلی است: تولد و نقش زن در آن، در حالتی بسیار اکستریم تا خطوط اصلی روشن شود. در حالت عادی که مرد و زن هر دو در پدیدآمدن کودک تعامل دارند، ممکن است این تفکیکها را بهخوبی نبینید.
نکتهٔ نخست جداکردن نقش مرد و زن است. در داستان زکریا اشارهای به همسر او نیست: زکریا از محراب بیرون میآید و بی هیچ مکثی «یا یحیی خذ الکتاب» گفته میشود. او میگوید نه اینکه همسر نقشی نداشته؛ نقش او تعمداً و از لحاظ ادبی حذف شده تا زکریا را تنها ببینیم. دربارهٔ مریم تأکید بر این است که هیچ مردی در کار نیست.
نکتهٔ دوم حذف بخش جسمانی است. زکریا پیر است و همسرش نازا، پس از نظر جسمانی امیدی نیست؛ دربارهٔ مریم هم تأکید بر این است که لمسی در کار نیست و همهچیز به واسطهٔ معناست، با تعبیر «کلمه القاها الی مریم».
مریم، زنی برگزیده در برابر پیامبران
او میگوید مریم تنها زنی است که از میان همهٔ زنان عالم برگزیده شده و در قرآن دربارهٔ او ذکر میشود. دربارهٔ مادر موسی و زن فرعون هم چیزی آمده، ولی ربطی به زنبودنشان ندارد. او میگوید برخلاف آنچه مدام تأکید میکند، که انگار ذکرشدن زن خلاف آن عهد الهی بوده، مریم از پرده بیرون افتاده و به ویژگیهای زنانهاش اشاره میشود؛ زلیخا هم از پرده بیرون افتاده، ولی به معنایی منفی.
مریم در برابر پیامبران، یعنی مردان نمونهای مثل ابراهیم و موسی و عیسی، قرار دارد. کار مریم پیامبرانه است، به معنای زنانهاش: همانطور که مرد کلام خدا را دریافت میکند و کتاب را به میان بشر میآورد، مریم کلمهٔ خدا را به دنیا میآورد. زن در جریانی تکوینی است و مرد در جنبهٔ تشریعی.
وقتی زنی را نمونه معرفی میکنید، طبیعی است که جنبههای کلی داشته باشد؛ اگر بارداری مریم کاملاً خاص بود، چیزی کلی برای بقیهٔ زنان در او نبود. بنابراین خیلی خاصگرفتن داستان به نظر او ما را از هدف دور میکند.
مدلسازی و کلیات داستان مریم
او کاری را که سوره دربارهٔ تولد میکند شبیه مدلسازی در علم میداند: شاخ و برگها را میزنند و چیزها را خالص میکنند. زن و جسم را حذف میکنید تا معنای تولد برای مرد دیده شود، و از آن سو همینگونه. هر اتفاقی که برای مریم میافتد شبیه اتفاق بارداری هر زن است، در سطحی بسیار اکستریم؛ وقتی خالصش میکنیم وضوحش بیشتر میشود.
آیههای پیش از «ارسلنا الیها روحنا»، یعنی «انتبذت من اهلها مکانا شرقیا» و «فاتخذت من دونهم حجابا»، به گفتهٔ او شرایط ایدئال معنوی برای بارداری است. او آن را به عشق ربط میدهد: زن وقتی به مردی علاقهمند میشود از خانواده فاصله میگیرد و نسبت به اهل خود حس حجاب پیدا میکند، نه اینکه حجابش واقعاً فرق کرده باشد.
او میخواهد تصور بارداری بهعنوان دوی ماراتن سلولهای جنسی را از ذهن پاک کنید؛ نه اینکه شرایط جسمانی مهم نباشد، بلکه هرچه در عالم صورتها میگذرد معنایی دارد و هر دو لازم است. خدا با کلام صرف، «کن فیکون»، هر چیزی را تحقق میبخشد.
به نظر او هیچ چیز خاصی دربارهٔ مریم نیست که دربارهٔ بقیهٔ زنان صدق نکند. با این حال هشدار میدهد که همهچیز را تطبیق ندهیم: او با تبدیل داستان موسی و فرعون به برخورد عقل و نفس، که عرفا زیاد میکنند، مخالف است و آن را خطرناک میداند. هیچیک از داستانهای قرآن کاملاً تمثیلی نیست و هیچکدام هم خالی از تمثیل نیست؛ باید جنبههای خاص را از کلی جدا کرد، چنانکه سخنگفتن فرزند مریم ویژگی خاص عیسی است.
مرد، زن و حس باروری در ضمیر
او دوگانگی مرد و زن را به جذب و دفع برمیگرداند. مرد در تکلم برتری دارد و زن در پیداکردن حس در مواجهه با جهان؛ زن احساسات را میپذیرد ولی در بیان مشکل دارد، و مرد برعکس. در رابطهٔ عاشقانه این دو به نوعی به تعادل میرسند. قسمت زکریا همهاش حرفزدن و خواستن به واسطهٔ کلام است، در حالی که مریم تا هنگام خبر بارداری کلمهای نگفته و چیزی از خدا نخواسته است.
به نظر او آنچه این دو داستان کنار هم میخواهند پدید بیاورند معنای پشت پرده است. مرد حسی ناخودآگاه را به مفهوم و مفهوم را به کلام تبدیل میکند، و زن از کلام تأثیر میپذیرد و آن را به درون میکشد؛ انگار یک دور کامل است که هر یک نیمی از آن را طی میکند. او میگوید نمیداند از چه اصطلاحی استفاده کند: انگار در ضمیر ناخودآگاه مرد حسی مربوط به کودک شکل میگیرد که لزوماً در اختیار خودش نیست.
زکریا با «واجعله رب رضیا» آنچه را میخواهد بیان میکند. به گفتهٔ او خواست زکریا با حقیقتی که در ضمیر خودش هست هماهنگ است و برای همین موفق میشود؛ مردی با ضمیر پر از ناپاکی نمیتواند از خدا کودکی مثل مسیح بخواهد. در قدیم میگفتند فرزند سرِّ پدر است، و او آن را شبیه ضمیر ناخودآگاه میداند.
زکریا از نظر جسمانی آماده نیست ولی روحش از حس باروری سرشار است. در رابطهٔ عاشقانه چیزی معنوی از مرد به زن منتقل میشود و زن، که در تبدیل به حالت تکوینی و جسمانی قویتر است، آن را به کودک تبدیل میکند.
علم، تفاوت آدمها و تولد چون دانلود
او میگوید دربارهٔ عالم جسمانی همهچیز را نمیدانیم و هرچه نمیدانیم رندوم میگوییم. در اخبار علمی خوانده که سیگنالهایی سلول جنسی نر را به سلول ماده هدایت میکنند و ماجرا را از حالت تصادفی درمیآورند. به نظر او به سمت معنادار بودن پیش میرویم، یا دستکم جا برای آن باز میشود.
خدا همهٔ انسانها را مثل هم خلق نمیکند و آدمها از نظر امکانات فرق دارند، ولی آنچه از نظر خدا ارزش است در همه یکسان است. هر کس مشکلات خودش را دارد، از جمله فرزند پیامبر که باید از والد خود استقلال پیدا کند؛ و او به «یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه» اشاره میکند.
زن کلمهای را که مرد انگار القا کرده در عالم جسمانی ظاهر و پرورش میدهد تا موجودی مثل عیسی، که کلمهٔ مجسم است، پدید آید. ماجرای تولد به نظر او مثل دانلود است: انسانها مثل مفاهیماند و کسانی مثل مسیح یا یحیی به نوک هرم نزدیکاند. مسیح مفهومی است که تحقق پیدا کرده و بهراحتی توصیف میشود، و یحیی هم مثل مفهومی است که نامش و نقشش پیش از تولد مشخص است.
او داستان جوانی را یادآوری میکند که مسیح کودک را به دوش گرفت و به او گفته شد نامش در آسمان کریستوفر است، یعنی حامل مسیح؛ و میگوید اینکه آن حس چقدر خالص باشد بستگی به مرد و زن دارد؛ اگر کانال کاملاً پاک باشد، نتیجه موجودی مثل مسیح است.
قطعشدن کلام زکریا و ابن عربی
به گفتهٔ او در مرد بخشی تشریعی هم هست و به نظر میرسد عمدهٔ فعالیت او در باروری تشریعی است؛ فعالیت جسمانی مرد نسبت به زن خفیفتر است. زکریا به دلیل پیری توان طبیعی باروری جسمانی ندارد و سوره با تأکید بر پیری او این جنبهها را از ذهن پاک میکند. با این حال فعالیتی جسمانی از او لازم است، مثل آدمی خسته که باید همهٔ فعالیتهای جسمش را متوقف کند تا فعالیتی را که اکنون فشار زیادی دارد تحقق ببخشد. وقتی بخش تکوینی شروع میشود، کلام زکریا قطع میشود؛ جنبههای تشریعی تعطیل میشود تا نیروها برای فعالیت تکوینی جمع شود.
برای این ارتباط به ابن عربی در فصوص الحکم، فصل الیاس، ارجاع میدهد که الیاس را همان ادریس میداند. او تأکید میکند که اعتقادهای ابن عربی را تأیید نمیکند: ابن عربی اینها را به مشاهدات غیبی خودش نسبت میدهد، نه به متن قرآن. قطعهای از کتاب ایزوتسو را میخواند و میگوید زیاد خواندنش عمدی است و نمیخواهد جدی گرفته شود.
در قطعه، ادریس در قلمرو خورشید جای میگیرد و سپس بهعنوان الیاس به بعلبک فرود میآید و در جنبهٔ عنصری خود تا بالاترین حد در زمین پیش میرود. او این را به انسانی تشبیه میکند که دیگر فکر نمیکند و مطابق غریزه زندگی میکند. سپس در شهودی اسبی آتشین از کوه لبنان بیرون میآید و الیاس به عقل محض میرسد. در قطعه آمده است که در حیوانیت محض کشف خاصی عطا میشود و دو نشانه دارد: اکتشاف حیوانی و «قادر به سخن گفتن نباشد».
ابن عربی میگوید شاگردی داشت که کشف برایش حاصل شد ولی نتوانست ساکت بماند و این دلیل عدم تحقق حیوانیت او بود؛ دربارهٔ خودش هم میگوید میخواست مشاهده را بیان کند ولی نمیتوانست. او شک ندارد که ابن عربی دربارهٔ این تجربه راست میگوید.
به گفتهٔ او این دلیلی تجربی برای وضع زکریاست، با این تفاوت که زکریا به طور تشریعی از حرفزدن منع نشده و به او گفته میشود که حرف نمیزند، برخلاف مریم که به او امر میشود حرف نزند. ابن عربی خودش چنین ارجاعی را در نظر ندارد. احتمالاً در پایان سه روز، وقتی زکریا به نهایت فعالیت جسمانی رسید، میتواند همسرش را باردار کند. یحیی موجودی صد در صد تشریعی است و عیسی بسیار تکوینی؛ این دو دو قطب مقابلاند.
ولایت، مسیحشناسی و سخن دربارهٔ مسیحیت
او میگوید در این بخش اول چیزهایی هست که با ادامهٔ سوره پیوند دارد: مسئلهٔ تولد و رابطهٔ فرزند با پدر و مادر، مسیحشناسی بهعنوان لایهٔ پررنگ، و قرارگرفتن مسیح در سلسلهٔ انبیا که از همینجا با نام آل یعقوب شنیده میشود.
از حاضران میخواهد فکر کنند زکریا چه میخواهد و میراث آل یعقوب چیست؛ میپرسد آیا دکان نجاریاش از ارث آل یعقوب است. به نظر او با لفظ «ولی» جز آنچه شیعه ولایت میگوید تعبیری نمیشود کرد: میراثی که باید به کسی سپرده شود. میگوید اگر چیز دیگری یافتند بگویند، و این را از واضحترین اشارههای قرآن به مسائل فرقهای میشمارد؛ ولی کاری ندارد که آن را لزوماً به مسائل پیرامون پیامبر ربط دهد.
در پایان میگوید باید تصمیم بگیرد چقدر دربارهٔ مسیحیت حرف بزند، چون سخن زیاد بحث سورهٔ مریم را تحتالشعاع قرار میدهد؛ ولی بحث دربارهٔ مسیحشناسی از دید قرآن الزامی است. به کتاب یک مبلغ مسیحی اشاره میکند که میگوید مسیحیان آنطور که قرآن میگوید معتقد نبودند؛ ولی او میگوید تاریخ مسیحیت روشن است و غیر از آن فرقهها هم چیزی بهتر از این نمیگفتند. تمایل دارد دلایل خوبی بیاورد که اشکالی ندارد در میانهٔ بحث کمی دربارهٔ مسیحیت و شاید یهودیت حرف بزنند، چون شناخت اهل کتاب برای فهم قرآن لازم است.
→ متنِ کاملِ این جلسه