جلسه با تذکری دربارهٔ تفاوت قرآن خواندن با کاری که در این جلسهها میشود آغاز میشود. سپس معنای معنوی باروری و بارداری، رابطهٔ آن با علم و القای کلمه مطرح میشود. بعد از آن تمثل روح در خیال مریم نزد ابن عربی و شارحانش بررسی میشود و در پایان یحیی و عیسی مقایسه میشوند.
تذکر دربارهٔ نحوهٔ قرآنخواندن
او میگوید قرآن خواندن لزوماً به شکل کاری نیست که در این جلسهها میکنند و از تکرار این تذکر خسته نمیشود. اگر کسی عادت کند قرآن را مثل پازل بخواند، ذهنش مشغول شود و از تأثیرهای عاطفی غافل شود، اتفاق خوبی نیست. به گمان او طبیعیترین راه این است که یکی دو بار خودمان را آزاد بگذاریم تا ببینیم چه تأثیری میگذارد، و بار دوم و سوم یادداشت برداریم.
هر وقت دربارهٔ آیههایی حرف میزند که به آنها احساس خاصی دارد، احساس میکند چیزی را خراب میکند. سالها آیههای مریم را دوست داشته و خوانده بود بیآنکه به معنای تمثیلیشان دقت کند؛ دو آیهٔ نخست احساس شدیدی از خلوت کردن با خدا دارند. در آنها مریم از آدمها دور میشود، به مکانی شرقی میرود و میان خود و دیگران پرده میاندازد. فکر میکند این آیهها مشاهدهٔ مستقیم عبادت مریم نیستند، ولی شور عبادت و دور شدن از آدمها را در آنها میبینید.
مثال اغراقآمیزی میزند: نظم عددی قرآن، مثل ۳۶۵ بار آمدن «یوم». او اصلاً نمیگوید اینها بیمعناست و با این فرض صحبت میکند که وجود دارد و جالب است؛ ولی فکر میکند آدمی که قرآن میخواند دستکم ۹۰ درصد مواقع باید آن را بهعنوان کتاب خدا با حضور قلب بخواند. اگر هر روز کاغذ و قلم برداریم، حتماً چیزی را خراب کردهایم؛ هرچند شاید این کمی اغراقآمیز باشد.
غیرعلمی و ضدعلمی
هدف او در جلسهٔ قبل دور شدن از تعبیرهای بهاصطلاح علمی بود که همهچیز را در صورت ظاهر خلاصه میکنند؛ و تأکید میکند حتی اگر حرفهایش خیلی به حقیقت نزدیک نباشد، از توصیف زیستی و بیولوژیکی بارداری خیلی به حقیقت نزدیکتر است. به گفتهٔ او اگر چیزی بگوید که علم نمیگوید، معنایش این نیست که خلاف علم میگوید؛ و اگر باروری جنبههای روانی هم دارد، حرفی مخالف علم نزده است.
علم، به گفتهٔ او، ادعا نمیکند که همهٔ روالهای جسمانی باروری را میداند؛ ترکیب کروموزومها فعلاً رندوم به نظر میآید ولی کسی ثابت نکرده رندوم است. گزارههای علمی همیشه جنبهٔ تئوریک دارند، پس چه رسد به اینکه بگوییم جنبههای روانی وجود ندارد.
او میگوید جلوتر سعی میکند با فکتهای روشن نشان دهد که مسائل روانی در باروری و بارداری مؤثرند و دانش موجود این را تأیید میکند. حرفهایش به این معنا غیرعلمی است که فعلاً در کتابهای زیستشناسی تئوریای دربارهٔ آنها نیست، نه اینکه هیچوقت نتواند وارد علم شود. این با گزارههای فلسفی مثل «هر معلولی علتی دارد» فرق دارد که قابل آزمایش نیستند و به تعبیر پوپر ابطالپذیر تجربی نیستند.
مثال میزند: سایکونوروایمونولوژی، دانشی جدید دربارهٔ تأثیر حالتهای روانی و عصبی بر سیستم ایمنی، ۲۰ سال پیش قطعاً غیرعلمی بود؛ و میگوید چیزهای قدیمی نقدشده ممکن است دوباره سر دربیاورند، این بار با کتوشلوار.
خلق اثر هنری و باروری
او میگوید بارها باروری در زنها را به شعر گفتن در مردها مرتبط کرده است. هنرمند معمولاً ایدهٔ برقآسا میگیرد، حس یا تصویری ناخودآگاه که خودش جزئیاتش را خیلی نمیفهمد، و آن ایدهٔ اولیه در همهٔ مراحل راهنمای اوست. به گفتهٔ او این تشبیه خوبی است تا بفهمیم باروری غیر از جنبهٔ جسمانی جنبهای معنوی دارد: انگار چیزی از ناخودآگاه یا روح مرد به زن منتقل شده است. میگوید ممکن است بعداً کشفیات علمی خیلی منطبق با این حرف نباشد، ولی قطعاً شباهتهایی دارد.
وقتی حالتی روانی به آدم دست میدهد، همزمان تعادل هورمونی تازهای در بدن پدید میآید؛ میشود تصور کرد حالت معنوی همراه باروری مثل تعادلی هورمونی است که جسم زن مدام به آن برمیگردد. پس از به وجود آمدن ژنوم هم پدیدهٔ بیان ژن هست و در خوانده شدن ژنها ممکن است اختلال پیش بیاید که به وضعیت هورمونی مادر بستگی دارد؛ و به گفتهٔ او قطعاً فکتی علمی است که مادرانی که دورهٔ بارداری را در استرس سر میکنند با شانس خیلی بالایی بچههایی عقبافتاده یا با نقص عضو به دنیا میآورند.
این جنبهٔ معنوی همان است که در قرآن بهعنوان «القای کلمه» از آن یاد میشود. او سعی میکند توضیح دهد که باروری مریم تافتهٔ جدابافته نیست؛ القای کلمه به یک معنا در رابطهٔ هر مرد و زنی هست، ولی نه آن کلمهای که به مریم القا شد: کلمه یک بار از کانال مرد میگذرد و ممکن است آنجا آسیب ببیند، بعد در انتقال، و بعد در کانال زن. دربارهٔ عیسی کلمه کاملاً درست منتقل میشود، چون کانال اولیه خود جبرئیل است و مریم هم هیچ ایرادی ندارد.
به گفتهٔ او حس روانی در مرد بیشتر جنبهٔ ذهنی دارد و در تماس با زن جنبهٔ جسمانیتر مییابد، مثل نقشی که از رویش قالی میبافید. هنر زن این است که ایدهای را به موجودی جسمانی تبدیل کند، همانطور که شاعر آن را مینویسد؛ و این به تجسد مسیح نزد مسیحیان شبیه است.
انزال و تنزیل و ظرفیت کانال
دربارهٔ نزول قرآن دو مرتبهٔ انزال و تنزیل را مطرح میکند: در شب قدر همهٔ قرآن، مثل حس کلی و ایدهٔ کلی، در قلب پیغمبر القا شده و ۲۳ سال دوران رسالت مثل دوران بارداری مریم است که کلمهٔ اولیه در حال تجسد است. مسیحیان میگویند خود خدا تجسد پیدا کرده و عبارت آغاز انجیل یوحنا را میآورند؛ او میگوید کلمه خدا نبود، کلمه بود.
پاسخ او به پرسشی دربارهٔ ژنتیک و کانال این است که اینطور نیست که زن در القای حالت اولیه دخیل نباشد: مرد در پرتو ارتباط با زن و عشق به تعادل روانی میرسد و کانالش خوب کار میکند؛ مردی جنگجو که هیچ عشقی در او نیست بچهدار میشود ولی بچهاش هم آدمی جنگی میشود که دنبال انتقام میرود. زن بعد کار اصلی را میکند، مشابه کاری که پیغمبر با قرآن میکند.
اگر پیغمبر را فقط کانالی امن بدانیم، باید آیهای را به یاد بیاوریم که از نازلشدن قرآن بر کوه میگوید؛ پیامبر ثقل آن را تحمل میکرد، هرچند راحت نه. دربارهٔ مریم هم هنگام زایمان به حالت مرگ رسیده بود، چون به گفتهٔ او زاییدن حسی از مرگ دارد و روح عیسی از خود مریم بزرگتر است. او میگوید دنیا منتظر مسیح نبود، بلکه مسیح انگار آماده بود و جهان منتظر زنی بود که او را منتقل کند؛ شاید برای همین نام سوره مریم است. ظرفیت کانال باید کافی باشد؛ قرآن از کانال پیامبر رد شد.
افلاطون، یونگ، فروید و پژوهشها
به گفتهٔ او افلاطون هم دربارهٔ تولد همین را دارد، به نظر او جایی در آثارش، که مرد ایده است و زن «کورا»، یعنی مکان. حرف او سابقهٔ طولانی دارد و مفصلترین حرفهای اینچنینی را در عرفان هندی میداند. همه میدانند زنها در بارداری احتیاج دارند مرد کنارشان باشد؛ او میخواهد تئوریزه کند که شاید حضور مرد برگشتن به آن الگویی را که مستقر شده تقویت و تسهیل کند.
یونگ روابط عاشقانه را با آنیما و آنیموس توضیح میدهد و به گفتهٔ او زن آنیمای مرد را تقویت میکند و مرد آنیمای زن را، و هر کدام در وجود خودشان متعادل میشوند. به نظر او کشف هورمونهای زنانه در بدن مرد و مردانه در بدن زن با آنیما و آنیموس میخواند. فکر میکند در یونگ و فروید چیزی از حقیقت هست.
فروید به اعتقاد مردسالارانه دارد که زن همیشه احساس فقدان میکند و کودک نقش چیز از دست رفته را بازی میکند، پس بارداری او را به تعادل میرساند. او میگوید توضیحهای فرویدی آناتومیکاند و همین را سادهتر میشود گفت: بارداری زن را به تعادل میرساند چون این بار خلاقیت و بیرون بردن چیزی از درون رخ میدهد.
از تأییدهای علمی میگوید استرس و مسائل روانی دورهٔ بارداری ریسک عقبافتادگی و اختلال ژنتیک را بالا میبرد. دربارهٔ نازایی روانی هم تحقیقات هست: مردها و زنهایی که در هیچ آزمایشی اختلالی نشان نمیدهند ولی باروری برایشان صورت نمیگیرد.
بارداری بهمثابهٔ عروج
احساس او این است که دورهٔ بارداری برای زنها باید مثل عروج عرفانی باشد؛ تجربه نکرده، ولی از قرائن اینطور برمیآید. این نه در علم مطالعه شده و نه در فرهنگ ما، چون عرفان ما مردانه است. با اطمینان میگوید راحتترین راه برای رسیدن زن به حالتهای عرفانی احتمالاً همین دورهٔ بارداری است. برای مرد پس از بلوغ تقریباً اتفاق مهمی نمانده جز مردن، ولی برای زن نقطهٔ عطف بزرگ ورود به مادری است.
آیهای در سورهٔ اعراف، به گمان او، باروری را توصیف میکند: مرد زن را فرو پوشید و زن بار سبکی برداشت و با آن سیر کرد. او میگوید فرو پوشیدن اتفاقی جسمانی نیست و چیزی میان روح مرد و زن میافتد. اشاره میکند که دربارهٔ مریم میشود معتقد بود بارداری فقط و صرفاً با القای کلمه بوده و هیچ جنبهٔ جسمانیای نداشته.
بکرزایی مریم
میان ابن عربی و بعضی شارحانش اختلاف است. ابن عربی در فصوص میگوید روح خدا در خیال مریم به صورت بشر تمثل پیدا کرد و عالم خیال برای او مرتبهای از وجود است؛ نفخهٔ الهی در خیال به حالتی بینابین جسم و معنا شد، مثل چیزی بخارمانند، که واسطهٔ تشکیل جسم عیسی است. شارحان او را ملزم نمیدانند این را بپذیرند؛ دستکم یکی دو نفر معتقدند به دلیل تأکید بر «کن فیکون» واسطهای نیست.
یکی از شارحان معروف که واسطهای نمیپذیرد قیصری است؛ او گفته لزومی ندارد فرض کنیم باروری بهگونهٔ دیگری نمیتواند اتفاق بیفتد. او میگوید اکنون میدانیم بکرزایی از نظر علمی ممکن است؛ هرچند جملهٔ دقیق قیصری را پیدا نکرد و فقط میگوید به نظر میآید اشاره کرده در مریم ممکن است چیزی از لقاح بوده باشد.
فکر میکند بارداری مریم کاملاً معنوی بوده و فقط القای کلمه جنبههای جسمانی را هم آورده است؛ در هرم هستی هم از پایین به بالا و هم از بالا به پایین اثر هست، و اینکه جسم عیسی شکل بگیرد به واسطه نیازی نیست. بکرزایی وقتی عجیب است که همهٔ ماجرا را جسمانی ببینیم؛ در حالی که از نظر علمی میدانیم سهم زن در آغاز بیشتر یا کمتر نیست و در بارداری همهٔ کار را زن میکند. چون فرشته به صورت مردی تمثل مییابد، فکر میکند ماجرا صرفاً گفتن «کن فیکون» نبود و چیزی شبیه بارداری معمولی اتفاق افتاد.
یحیی و عیسی
آیهٔ سلام دربارهٔ یحیی سومشخص است و دربارهٔ عیسی خودِ عیسی بر خودش سلام میفرستد. او میگوید به همین دلیل از فصوص استفاده میکند: تفاسیر بیشتر به پرسشهای ادبی جواب میدهند و کمتر کسی میپرسد چرا یکی سومشخص و دیگری اولشخص است، در حالی که عرفا جنبههای تمثیلی داستانها را بررسی میکنند؛ ضعف عرفا این است که بحث واژگانی ندارند. ممکن است این ایدهها غلط باشد، ولی نشانهٔ فکر عمیق است.
صدرالدین قونوی در «فکوک» فصوص را باز میکند. به نظر او نباید آن را شرح حساب کرد، چون قونوی حرف خودش را میزند و بعضی جاها از فصوص جالبتر است. در فصوص هر پیامبر به یکی از اسمای الهی منتسب است و یحیی منسوب به جلال است؛ او میگوید فصوص از این نکته استفاده نمیکند ولی از نظر حالات یحیی تناسب دارد.
هرچه دربارهٔ یحیی در منابع هست این است که انسانی ریاضتکش است که در خوف به سر میبرد، لباس پشمی میپوشد، ملخ میخورد و مردم را از گناه میترساند؛ و این با حکمت جلالی مناسب است. عیسی نقطهٔ مقابل اوست: انگار بسیار سهل و ساده است، همهچیز مایهٔ خیر است و مردم را نمیترساند. در روایتی که در پایان فصل آمده یحیی به عیسی میگوید گویا از مکر الهی ایمن و خاطرجمعی و عیسی میگوید گویا تو از فضل و رحمتش مأیوسی؛ و به هر دو وحی شد که دوستدارترین نزد خدا کسی است که ظن نیکوتری به او دارد. قرآن هم عیسی را بر یحیی برتر میداند.
سخن او ناقص میماند: آنچه میخواست بگوید در فصوص و آن کتاب نیست، یعنی اینکه چون یحیی انگار از یک مرد متولد میشود و عیسی از یک زن، باید یکی به قطب جلال و دیگری به قطب جمال نزدیک باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه