او نخست مضمون تولد در یکسوم اول سوره را پیش میکشد، بعد از توحید متوسط و نگاه از بالا و عقل میگوید، و میکوشد ویژگیهای داستان مریم را کلی کند. زکریا و مریم را مقایسه میکند، سپس مکان شرقی و جدایی از اهل و حالات روانی بارداری را شرح میدهد، و در پایان به تنهٔ نخل و معنای مخاض میرسد.
تولد انسان در یکسوم اول سوره
او میگوید در یکسوم اول سوره، یعنی داستان زکریا و تولد یحیی و بعد مریم و تولد مسیح، خود مسئلهٔ تولد انسان موضوعیت دارد، و آن را مضمونی فرعی ولی مهم میداند. دلیلش این است که جزئیات تولد در این دو قسمت بیشتر از آن است که فقط به تولد اشخاص خاص مربوط باشد؛ مثلاً حالات مریم یا ذکر و مناجات اولیهٔ زکریا برای بحث دربارهٔ تولد مسیح ضروری به نظر نمیآید.
به گفتهٔ او هر دو کودک مقدساند و به نظر میآید تعمدی هست که تولد اول به طور خالص به زکریا نسبت داده شود و تولد دوم به مریم: مادر یحیی از داستان حذف شده و کنار مریم هم شخص دیگری نیست. اگر بپذیریم اشارهای کلی به نقش پدر و مادر در تولد هست، میشود موقتاً مقدسبودن کودکان را از ذهن دور کرد؛ ولی مطمئناً تولد مسیح مسئلهای خاص و با اهمیت تاریخی است و از لایهٔ کلی داستان هم نمیشود صرفنظر کرد.
دو داستان گاهی شباهت لفظی دارند و گاهی تفاوتهای واضح: هر دو با الفاظ مشابه میپرسند چنین کاری چطور اتفاق میافتد و پاسخها تقریباً یکسان است، و در هر دو تکلم قطع میشود، هرچند به نظر میرسد عامل آن متفاوت است. پس به گفتهٔ او حتی اگر به مضمون تولد کاری نداشته باشیم، مقایسهٔ این دو قطعه نهتنها مجاز بلکه ضروری است.
توحید متوسط و نگاه از بالا
او میگوید دیدگاه دینی وقایع را معنادار میبیند، البته نه اینکه دقیقاً با سازوکار رویا بشود به وقایع جهان نگاه کرد. پرسشی هم مطرح کرده بود: رویاها خصوصیاند، ولی وقتی واقعهای چندین آدم را درگیر میکند، دیگر چه کسی برای چه کسی چه معنای نمادینی دارد؟ قصد نداشت اکنون جواب بدهد، ولی آنچه میگوید به آن مربوط است.
او از تعبیری متوسط از توحید میگوید که باید اصلاح شود: اینکه در هر اتفاقی که برای آدم میافتد سروکار آدم فقط با خداوند است، دیگران کارگزاران خدا هستند و اگر خوبی برسد از خداست و اگر بدی برسد از خود آدم است. اگر اسمی برایش بگذاریم، توحید سولیپسیستی است، چون به سولیپسیسم شباهت دارد. نمیگوید درست نیست، میگوید متوسط است: در آن «من و خدا» هست و آن «خود» هنوز از بین نرفته است.
توحید واقعی به گفتهٔ او این است که همهچیز را از دید خدا ببینی، انگار از بالا، و گاهی فراموش کنی که تو کدام یکی از آنها هستی؛ پاسخ پرسش فرق رویا و واقعیت هم همین است، چون اگر از خود جدا شویم، وقایع جهان از دید خود ما و از دید دیگری فرقی ندارد. به عبارت ابوسعید علاقه دارد که عرفان در دو چیز است، یکسان نگریستن و یک سو نگریستن؛ یکسان نگریستن یعنی میان خودت و دیگران، و به قول ابوسعید میان هیچچیز، فرقی نگذاری.
تجربهٔ مشترک و عقل جهانی
او میگوید جهان چیزی مثل نظریهٔ نسبیت است و از دید همهٔ موجودات یکی است. بنابراین تجربهٔ بارداری مریم با تجربهٔ دیگران فرقی ندارد، و او میخواهد ویژگیهای داستان مریم را کلی کند: همهٔ زنها، بسته به سطحشان و اینکه بفهمند یا نفهمند، همان چیزی را تجربه میکنند که مریم تجربه کرد، و روحی الهی در آنها دمیده میشود.
به گفتهٔ او عقل عنصری است که هیچ ربطی به این حرفها ندارد که تو کیستی: اینکه در موقعیتی چه کاری باید کرد، جوابش به اینکه چه کسی میپرسد بستگی ندارد. اگر داستانی برایت تعریف کنند و بپرسند شخصیت ایکس چه کار باید بکند جواب میدهی؛ اگر بگویند ایکس خود توست، جوابت نباید عوض شود. پس «من و خدا» نداریم.
وقتی گفته میشود ما همیشه در خودمان هستیم، پاسخ میدهد آنچه میگویند آمیزهای از منطق و گزارههایی است که ممکن است غلط باشند، در حالی که عقل عنصری همگانی است؛ ما صورت مسئله را به دلیل منافع شخصی تحریف میکنیم. تسلیمشدن به خدا، مثل ابراهیم، یعنی تسلیم عقل شدن، و عقل در قرآن آمیزهای از احساس درست داشتن و منطقی فکرکردن است.
مقایسهٔ زکریا و مریم
به گفتهٔ او اینجا یک مرد تنها و یک زن تنها نشان داده شده و تولد جریان خالص و سطحبالای تولد است، چنانکه فرشتهها اسم را میگویند. شباهت واضح این است که هر دو داستان تولد یک کودک است که کودک مقدسی هم هست و طرف مقابل ملک بوده، و تفاوت عمده این است که در یکی مرد مسئول به دنیا آمدن کودک است.
طرف مقابل زکریا فرشتگان هستند، ولی طرف مقابل مریم، اگر فرشته است، عالیمقامترین فرشته است. مرد در داستان اول پیر است و معجزه به دیرهنگام بودن است؛ در دومی زن جوان است و معجزه به زودهنگام بودن. از نظر او تفاوت بسیار مهم این است که زکریا درخواست میکند ولی از مریم درخواست میشود؛ ابزار زکریا کلام است و تولد عیسی را نمیشود به کوچکترین خواستی از مریم نسبت داد.
او این را به تفاوتی ربط میدهد که قبلاً گفته بود: مرد نیازهایی دارد، آنها را به خواست تبدیل میکند و خواستش را به کلام؛ زن در حد نیاز میماند. در این دو داستان مرد را فعال میبینیم و زن را منفعل؛ در فرهنگ مردسالار انفعال واژهٔ بدی است، ولی به نظر او ما قرار است در شرایطی منفعل باشیم و در شرایطی فعال، و هنر عرفا منفعلبودن در برابر حالاتی است که به آنها دست میدهد. داستان مریم در ادبیات عرفانی بیشتر از هر چیزی تمثیل القای حالات عرفانی است.
زکریا نشانه میخواهد ولی مریم نمیخواهد، چون انگار مرد قرار است کاری انجام بدهد. مقدمات مرد طولانی است و مؤخرات زن، یعنی بارداری. در هر دو کلام قطع میشود، در زکریا تکوینی و در مریم تشریعی؛ و دربارهٔ زکریا مسئلهٔ وراثت هم هست که بهشدت موقعیتی مردانه است.
مکان شرقی و جدایی از اهل
او میگوید تولد مسیح از مریم را چند بار معادل القای قرآن به پیغمبر دانسته، و «شرقی» را در آیه به معنایی رمزی میخواند که با روال داستان، یعنی عبادت در قسمت شرقی و اشراق و طلوع خورشید، منافات ندارد؛ تعبیرهای نمادین باید با روال داستان هماهنگ باشند.
به گفتهٔ او زن وقتی عاشق میشود و ازدواج میکند انگار به مکانی شرقی منتقل میشود و مرد به غرب معنوی؛ رسیدن به وحی در مرد و بارداری در زن به نوعی رسیدن به تعادل، همان «لاشرقی و لاغربی» سورهٔ نور است. به نظر او حالتهای بارداری هم به نوعی حالتهای عرفانی هستند. مریم بدون شوهر در مکان شرقی است، یعنی تقریباً همهٔ راهی را که زن بهطور نرمال با عشق یک مرد میرود خودش طی کرده است.
زن بهطور نرمال نمیتواند به حالت مریم برسد، چون مریم موجودی خیلی خاص است. نشانهای که تعبیر نمادین را تقویت میکند «من اهلها» است: عشق و ازدواج در زندگی زن جداشدن از اهل است و مریم اهلش را ترک کرده و وارد معبد شده. میزان آمادگی زن برای بارداری هم به نوعی به این جدایی بستگی دارد.
آمادگی روانی بارداری
به گفتهٔ او تعبیر علمی از بارداری کاملاً مکانیکی است و آمادگی را مقدمهٔ بارداری نمیداند، ولی تحقیقات روزبهروز پیچیدهتر میشود: حالتهای روانی زن در باردار شدن یا نشدن مؤثر است، تخمک سیگنالهایی برای هدایت سلولهای جنسی نر پخش میکند که به ترشح هورمونهای صمیمیت بستگی دارد، و «ناباروری روانی» موضوع تحقیق است. میگوید اول همه را مسخره میکنند و صد دویست سال بعد همان حرفها را میزنند.
به نظر او هر عنصری که در داستان مریم بر آن تأکید شده، در همهٔ زنها در حالتی ناخالصتر هست، و جداشدن از اهل بخشی از تکامل زن است. اتخاذ حجاب و حس تنهایی حالتهایی است که زنها بهطور طبیعی انگار تجربه میکنند. مریم را با حضرت فاطمه هم مقایسه میکند و میگوید ظهور رسول خداوند برای مریم، به یک معنا، برای هر زنی، مثلاً فاطمه، واقعاً اتفاق میافتد.
حالات روانی بارداری و تنهٔ خشک
او میگوید شگفتانگیز است که با این همه داده در روانشناسی، دربارهٔ حالات روانی زنها در بارداری خیلی کم داده هست؛ جستهوگریخته تقریباً هیچوقت کتاب یا مقالهٔ خوبی ندیده که به مراحل مختلف آن اختصاص داشته باشد.
به نظر او دورافتادن از ویژگیهای بارداری است: مریم بعد از جداشدن «من اهلها» به جای دوری میرود، و بارداری زن را از جای خودش میکَند. زن احساس تنهایی میکند، حتی مرد نمیتواند همراهیاش کند، و جسمش انگار تسخیر نیروهایی مافوق شده چون بچه از اموال جسمی مادر برمیدارد. رفتن مریم به گفتهٔ او با حالتهای روانی خودش منطبق است، هرچند رفتن به جای دور توضیح داستانی دیگری هم دارد.
او میگوید یادش نمیآید در چه متنی دیده که وضع حمل برای زن با نوعی تجربهٔ ترس از مرگ همراه است، و احساسش این است که وضع حمل به یک معنا خارجشدن روح از بدن است. دربارهٔ مریم، که روحی بزرگتر از روح خودش از او جدا میشود، قطعی نمیگوید، ولی شاید حرفی که مریم دربارهٔ مردن میزند به معنای احساس مردن باشد؛ نمیخواهد بگوید معنای آن جمله لزوماً همین است، و یادآوری میکند که بخشی از داستان اختصاصی است، چون کودک عیسی است.
دربارهٔ تنهٔ نخل خشک میگوید کتاب «مادر کلمه» آن را تمثیل خشکشدن جریان انبیا در بنیاسرائیل میگیرد و باردارشدن را اشاره به اینکه با عیسی درخت نبوت دوباره میوه میدهد. ولی او فکر میکند معنادارتر است که آن را به حالات درونی خود مریم نسبت داد: تنهٔ خشک تمثیل وجود خود مریم است که منابع حیاتیاش کمکم مصرف شده، و تجدید حیات بعد از بارداری برای همهٔ زنها هست.
معنای مخاض و پایان
به پرسشی دربارهٔ «مخاض» میگوید همه آن را درد زایمان میگیرند ولی به نظر میآید لزوماً اینطور نیست: در «خوض» و «نخوض» و «خائضین» در قرآن عنصر مشترک غرقشدن در یک کار است و از حالت طبیعی خارج شدن و دچار غفلت شدن، نه درد. فکر میکند در بارداری و وضع حمل هم حالت غفلت و از خود بیخود شدن هست، نه لزوماً به دلیل درد، ولی میگوید در ترجمهها نگاه نکرده است.
دربارهٔ «فریا» فقط میگوید لفظی خیلی خاص است و معنای نوظهور بودن دارد، مثل «نوبرش را آوردیم». در پایان میگوید فکر میکند این سوره جای خوبی برای بحث دربارهٔ مسیحیت است، چون سورهٔ دیگری نیست که اینقدر مستقیم با مسیحیها دربارهٔ عقایدشان مرتبط باشد، و شناختن مسیح را جزو وظایف حاضران میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه