او تصمیم گرفته بحث دربارهٔ مسیحیت و مسیح را گسترش بدهد و از قید سورهٔ مریم بیرون بیاید. برای این کار از اهمیت شناخت مسیحیت، از خدای شخصی و از تاریخچهٔ جلسات حرف میزند. در پایان میگوید میخواهند دربارهٔ ادیان صحبت کنند و دوباره دربارهٔ قرآن بحث کنند.
چرا مسیحیت را گسترش میدهد
او تصمیم گرفته بحث دربارهٔ مسیحیت و مسیح را گسترش بدهد. تا وقتی اسم بحث «سورهٔ مریم» است، آدم به نوعی توازن مقید میشود، و از اول قصد نداشته این بخشها را به جلساتی تخصصی تبدیل کند، ولی دربارهٔ مسیحیت دارد چنین میشود. ترجیح میدهد این جلسات را موقت فرض کند و فعلاً کاری به مسیحشناسی از دیدگاه قرآن نداشته باشد؛ به احترام مسیحیت هم که شده، اول ببیند آنها که دو هزار سال دربارهٔ مسیحشناسی کار کردهاند به چه رسیدهاند.
به گفتهٔ او هیچ دینی به اندازهٔ مسیحیت به پیامبر خودش وابسته نیست: یهودیت دین یک قوم است و حول عهد خدا با بنیاسرائیل میگردد، ولی در مسیحیت همهچیز حول شناختی از مسیح میگردد. حتی اگر فقط بخواهیم ببینیم قرآن دربارهٔ مسیح چه گفته، خوب است کارهای کلاسیک خود مسیحیان را ببینیم؛ ممکن است عقاید تحریفشده هم داشته باشند، ولی حقیقتی در میانشان بوده، و اگر به نسخ ادیان پیشین معتقد باشیم، دستکم شش قرن دین مسیحیان دین اصلی و آخر بوده است.
احساس و تجربهٔ شخصیاش این است که صرفاً با خواندن قرآن آسان نیست به درکی عمیق از شخصیت مسیح برسیم، و مسیحیان معتقدند جهان به پیش و پس از مسیح تقسیم میشود. فکر میکند اگر از دیدگاه آنها شروع کنیم و بعد قرآن را دقیق بخوانیم، به چیز خوبی میرسیم و میشود سنجید کدام آیههای انجیلهای موجود با قرآن مخالفاند. از کشفیات باستانشناسی هم کتابخانهٔ نجع حمادی و انجیل توماس را مثال میزند.
آزادی عمل و قالب تازهٔ جلسات
او میخواهد خودش را آزاد بگذارد: پیشنهاد کرده مکان عوض شود و آدمهای سکولار هم بیایند، و درسی فشرده دربارهٔ مسیحیت بدهد که لازم نیست مبنای قرآنی داشته باشد. احتمالاً در جلسهٔ اول قالب کار را میگوید: دستکم چند جلسه، مثلاً لااقل دو جلسه، کاملاً از طرف مسیحیان حرف میزند و مطلقاً میکوشد از مسیحیت دفاع کند، در این نقش و به تعبیر خودش حتی اگر به قیمت مسیحی شدن شنوندگان تمام شود. جداً فکر میکند آدم هنگام صحبت دربارهٔ یک مکتب لازم است کمی از این حالت بیرون بیاید که مدام از دید خودش بسنجد آنها راست میگویند یا نه.
قصد اصلیاش فعلاً و موقتاً این است که مسیحیت را تا جای ممکن خوب تشریح کند، با اشاره به تفاوتهای عمیقش با اسلام. بعد قرار است کمی نقادانه نگاه شود، یعنی نشان داده شود حتی با پذیرش مبانی خودشان اشکالهایی پدید میآید، و نهایتاً دوباره به اینجا برگردند و دربارهٔ مسیحشناسی قرآنی بحث کنند. بیآنکه بخواهد تبلیغ کرده باشد، فکر میکند این آشنایی مهمتر از آن است که تصور میکنیم، چون به گمان او کتابهای تاریخ ادیان همیشه میگویند هیچکس نمیتواند دین خودش را خوب بشناسد مگر با ادیان دیگر آشنا شود.
عقاید مسیحی و انتظار از دین
او مرکز عقاید مسیحی را چنین نقل میکند: چون آدم گناه اولیه را مرتکب شد، همهٔ انسانها موروثی گناهکارند و راه نجاتی نبود جز اینکه خدا پسر خود را، که با خودش برابر است، بفرستد تا کشته شود و گناه مردم بخشیده شود. اگر غیرمسیحی تصور کند مسیح خدا بوده، به نظر میرسد کشتن او بزرگترین گناه تاریخ بشر است، ولی در عقاید مسیحی مصلوب شدن او تاوان گناه بشر است. این حرف لبخندی برمیانگیزد، ولی اعتقادی جدی است که چند میلیارد نفر به آن معتقدند، و او سعی میکند آن را تا جای ممکن به معنایی معقول جلوه دهد.
چند هزار دانشمند و فیلسوف و متفکر مسیحی همین را قبول دارند و به نظر میرسد شاید نکته این است که ما نمیفهمیم. در مثالی میآورد که کسی با انتظاری که از دین دارد مسیحیت را دینی چرند مییابد و مسیحیان هم برعکس نسبت به اسلام همین احساس را دارند؛ پس اختلافی ریشهای در انتظار از دین هست. فکر میکند اگر آدم عمیق بفهمد مسیحیت چیست، شاید روشن شود چرا آنها به اسلام علاقه ابراز نمیکنند.
خدای شخصی
او میگوید شناخت مسیحیت کمک میکند بفهمیم «خدای شخصی» در ادیان ابراهیمی یعنی چه؛ تا کسی با خدای غیرشخصی مواجه نشود، متوجه دیدگاه خاص این ادیان نمیشود. بودایی دعا نمیکند و با خدا حرف نمیزند، چون خدا برایش مثل یک نیرو یا قانون طبیعت است. در مسیحیت شاید شخصیترین خدا وجود دارد، چون خدا به انسان تبدیل شده؛ به نظر او این دیدگاه در مسیحیت به انحراف کشیده شده، و مسیحی چنان با مسیح صحبت میکند که انگار جلوی او ایستاده، چون به حیات او معتقد است. هیچ مذهبی به اندازهٔ مسیحیت بر شخصوار بودن خدا تأکید ندارد.
تاریخچهٔ جلسات تا سورهٔ مریم
او میگوید قرار بود جلسات دینی باشد و دربارهٔ اشکالهای ذهن مردم بحث شود؛ یکی دو جلسهٔ اول به نظرش اصلاً جالب نبود. جدیترین پرسش این بود که قرآن به چه درد میخورد. بعد تصمیم گرفت جلسه به خواست افراد به این سمت و آن سمت کشیده نشود و رفع اشکال خصوصی را بهتر میداند، چون مشکل یک نفر ممکن است برای دیگران معنادار نباشد. تجربهٔ شخصیاش این است که آدمها بر حسب احساسات شخصیشان نسبت به جاهایی از دین کمپلکس پیدا میکنند؛ مثلاً کسی که از جنگ متنفر است میپرسد چرا اسلام اجازهٔ جنگ داده. بعد جلسات مدتی به دیدگاههای خاص دربارهٔ ارزش علم میگذشت و سپس مقدماتی دربارهٔ علوم قرآنی، تا جایی که احساس کرد جلسه آنقدر تخصصی شده که دارد علاقهٔ شخصیاش را تحمیل میکند.
سپس دربارهٔ داستان یوسف صحبت کرد و استقبال زیاد بود، و به نظر او همچنان بهترین جلسات همانها بوده است. بعد از داستان آفرینش آدم، که آن را برای بحث دربارهٔ حج میخواست، سراغ سورهٔ نور رفت تا نشان دهد سوره واحدی مستقل است. بحث دربارهٔ سورهٔ احزاب را به دلیل چگالی بالای خطوط قرمز کنار گذاشت و سورهٔ مریم را، بهعنوان سورهای راحت، انتخاب کرد. از نظر او عرفان همان دین است و هیچ فرقی ندارد.
ادیان بهطور کلی و بازگشت به قرآن
او میگوید دربارهٔ سورهٔ مریم از ابتدا احساس میکرد بعضی قسمتها صد جلسه و بعضی هزار جلسه طول میکشد و قرار است گزینشی عمل کند، ولی حالا دارد تصمیم میگیرد دربارهٔ همان قسمتها صحبت کند، و شاید دربارهٔ کل داستانهای پیامبران در قرآن. در سورهٔ تین واژهٔ «زیتون» آمده و بدون ماجرای سورهٔ نور نمیشود از آن چیزی فهمید، و با «تور سینی» تمام ماجرای موسی باید به ذهن بیاید؛ به نظر او سورهای که ظاهراً سه چهار خط است به نصف قرآن اشاره میکند. در سورهٔ مریم هم دربارهٔ موسی چند جمله هست و برای اینکه این جملهها معنا پیدا کنند باید دربارهٔ موسی و شخصیت کاملاً کلیدی او در قرآن صحبت کرد.
این محدودیت را خودش به خودش تحمیل کرده بود و به این نتیجه رسیده که آن را بردارد. احساسش این است که کمی دربارهٔ ادیان صحبت کنند، از مسیحیت شروع کنند و ببینند به کجا میرسند، و در عین حال سورهٔ مریم را برای خودشان نگه دارند. فکر میکند میشود دربارهٔ بقره و آلعمران هم بحث کرد، چون به اهل کتاب مربوطاند، و بحث تقریباً به نبوت و مفهوم دین و تاریخ ادیان در قرآن تبدیل میشود. به نظر او آشنایی با مسیحیت یا یهودیت آیههای مربوط به اهل کتاب را روشنتر میکند و معنای اسلام را، بهعنوان ادامهٔ منطقی جریانی تاریخی و جایگاه قرآن، بهعنوان آنچه نبوت با آن ختم شده.
قالب فقط دربارهٔ آیات سورهٔ مریم را کنار میگذارند، مرتب به سورهٔ مریم برمیگردند و مقید نیستند پنج یا ده جلسهٔ دیگر تمام شود؛ از ۱۱۴ سوره سورههای کوچک و متوسط را برمیدارند. خلاصهٔ حرفش این است که موقتاً، احتمالاً، به جای دیگری میروند و دربارهٔ مسیحیت صحبت میکنند، که به نظرش خیلی مهم است، نه به این دلیل که مسیحیان رقیب ما هستند، بلکه به دلیل اهمیت شناختی که باید از آن داشته باشیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه