جلسه با افزودن نکاتی به استدلالی آغاز میشود که جلسهٔ قبل از سورهٔ مریم به نفع تصور شیعه دربارهٔ جانشینی پیامبر آورده شده بود. سپس به تولد و نقش پدر و مادر در دو داستان آغاز سوره برمیگردد و از آنجا به رابطهٔ فرزند و والدین و جای خالیای میرود که هر فرزند پر میکند. بعد ماجرای ابراهیم را آغاز سلسلهٔ انبیای ابراهیمی و آغاز رسالتی جهانی میداند و در پایان به این پرسش میرسد که چرا اسماعیل در این سلسله نیست.
جانشینی در سورهٔ مریم
از ابتدای سوره مسئلهٔ جانشینی مطرح است: زکریا جانشین ندارد، از آنچه پس از او میشود میترسد و فرزندی میخواهد که جانشینش شود. به گفتهٔ او اگر دعای زکریا را فقط میل پیری به بچهدارشدن بدانیم، ظلم به زکریا و سلسلهٔ انبیاست؛ مسئله جانشینی و میراث یعقوب است و دستکم ثابت میشود چیزی برای به ارث رسیدن هست که مطمئناً اشیا و اموال نیست. پایان سلسلهٔ آل یعقوب را خروج مسیح به آسمانها میداند، چیزی شبیه آنچه غیبت میگوییم.
او از طرف اهل سنت چنین پاسخ داده بود: چون قرآن نازل شده و هدف انبیا نزول این کتاب جاودان بود، سلسله با نزول آن قطع میشود. در جواب گفته بود که تورات پس از مرگ موسی تحریف نشده بود و باز مسئلهٔ جانشینی موسی مطرح بود؛ موسی حتی برای رفتنی سیروزه جانشین گذاشت. به نظر او قرآن انبیا را فقط مدیوم نمیداند؛ همراه نبوت واژههایی مثل امامت و در همین سوره ولایت هم هست.
او میگوید حتی اگر تصور اهل سنت پذیرفته شود، شباهت سلسلهٔ انبیا در قرآن قاطعانه امکان آنچه شیعه میگوید را ثابت میکند. پس نه اهل سنت و نه اهل کتاب میتوانند به پدر و پسر بودن امامها یا به غیبت طولانی ایراد بگیرند: مسیحیها به غیبت مسیح معتقدند و در تورات هم از به آسمان رفتن ادریس سخن است، هرچند یهودیها شاید به این معنا به غیبت اعتقاد نداشته باشند.
توپ در زمین اهل سنت
به نظر او سورهٔ مریم سلسلهٔ انبیا را با این دید مرور میکند که چگونه شروع میشود، به ارث میرسد و تمام میشود؛ پس هر نبی طبعاً در یک سلسله است و باید پرسید نبوت را از چه کسی گرفته و به چه کسی داده. این را «دیفالت» مینامد و میگوید به اصطلاح سیاسی توپ در زمین اهل سنت است. اگر هم بتوانند آن را برطرف کنند، تازه امکان درستی حرفشان را ثابت کردهاند، نه درستیاش را.
او میگوید مسیح در قرآن به نوعی با آخرالزمان مربوط میشود، هرچند فهم آن آیه سخت است؛ مسیحیها به بازگشت او معتقدند و شیعه معتقد است عیسی همراه امام زمان برمیگردد. دربارهٔ ارتباط با امام زمان نمیخواهد از قرائتی خاص دفاع کند و فکر میکند به روایتها و چیزهای تاریخی این ماجرا به اندازهٔ کافی تسلط ندارد؛ از مطمئنترین چیزها مکتوب آخری است که میگویند امام زمان به آخرین نایب خود داده و در آن هر مدعی ارتباط دروغگو شمرده شده. به گمان او علامه طباطبایی ملاقات با امام زمان را ممکن میدانست، ولی نه به شکلی که طرف بداند او امام زمان است؛ فکر میکند این مسئله در استدلالش چندان مهم نیست.
به گفتهٔ او مهم این است که قرآن نمونهای از سلسلهٔ انبیا دارد و موضوع این سوره همین است که انبیا از کجا شروع میشوند و چگونه نبوت را به هم میدهند؛ اسحاق و یعقوب جانشینهای بلافصل ابراهیماند. پس اهل سنت باید توضیح دهند چرا پیامبری «سینگولار» ظاهر شده، بیآنکه قبل و بعدش کسی یا شاگردی باشد؛ و اگر جانشین لازم نبود و کتاب کافی بود، باید از عملکرد جانشینان پیامبر دفاع کنند. شیعه میگوید جانشین را نپذیرفتند و از همان روز اول انحراف پدید آمد.
تولد؛ سهم مرد و زن
او به دو داستان آغاز سوره برمیگردد و میگوید در آنها بیش از سلسلهٔ انبیا مسئلهٔ تولد انسان مطرح است و نقش پدر و مادر مقایسه میشود: در یکی پدری نیست و زنی مسئول مستقیم است، در دیگری مردی انگار یحیی را متولد میکند. زکریا دعا میکند و انگار با کلام خودش انسانی را جذب میکند؛ کار مریم پذیرفتن ایدهای است که انگار روحالقدس برایش میآورد. به گمان او افلاطون هم گفته پدر ایده است و مادر «کورا»، یعنی محیط پرورش.
او میگوید مسیح معادل قرآن در عالم تکوین است که مریم آن را به وجود آورده؛ انگار نطفهٔ قرآن هم در شب قدر شکل گرفته و پیامبر آن را بسط میدهد، پس پیامبر مدیوم نیست. جبرئیل در آخر کلمات را میبرد و کلمات از خود پیامبر نیست، ولی آنچه بسط مییابد در روان او رخ داده؛ اینکه بعضی قرآن را تولید خود پیامبر و متأثر از فرهنگ عربی بدانند، به نظر او نه با متن قرآن سازگار است و نه با عقل.
به گفتهٔ او سورهٔ مریم تم واحدی ندارد: تم تولد انسان در آغاز است و با داستان ابراهیم تم دیگری پررنگ میشود، یعنی اینکه میراث نبوت چگونه از پدر به پسر رسیده. این دو به هم ربط دارند و سوره را نمیشود سه قسمت و سه سوره کرد. سلسلهٔ آل یعقوب با مسیح تمام میشود، که به معنای متعارف نمیمیرد؛ ذکر ابراهیم برای این است که نقطهٔ شروع سلسله دیده شود.
ترتیب تولد و نیاز خانواده
برای مقدمه میگوید در دانش روز پذیرفته شده که ویژگیهای فرزندان به والدین مربوط است، نه به معنای ارث ژنتیکی. نمونهٔ سادهاش دیدگاه آدلر دربارهٔ ترتیب تولد است: فرزند بیارتباط با نیازهای کل خانواده نیست و انگار در خانوادهها جاهای خالیای هست که فرزندان پر میکنند. از یکی از مراجع نقل میکند که معمولاً فرزند اول به پدر میرسد و دوم به مادر و سوم متعادلکننده است، ولی همیشه اینطور نیست و جاها میتواند عوض شود؛ و این را برای خانوادهٔ ایدهآلی میداند که پدر و مادر در آن حضور دارند.
نگاه دینی را او بسیار عمیقتر میداند: هیچ چیز رندومی نیست و از نظر دینی چیزی مثل نیاز یا دعایی ناکرده در کار است. زکریا نیازش را میداند و به زبان میآورد و همان را به او میدهند، اما مرد معمولی چنین چیزی را به زبان نمیآورد و ممکن است خودش هم نداند؛ ایدهٔ واقعی ممکن است در کانالی که میگذرد دچار «نویز» شود، چون این مرد زکریا و آن زن مریم نیست. بد بودن رابطهٔ پدر و فرزند را هم نقض این ایده نمیداند: اختلال پیش میآید و خودآگاه پدر ممکن است با ناخودآگاهش در تضاد باشد.
جای خالی، خانواده و مسئولیت
به گمان او همه این ایدهٔ دینی را دارند که هر انسانی جای خالیای را در دنیا پر میکند و بخشی از آن همیشه به خانواده مربوط است؛ اولویت با خانواده و نزدیکان است، چنانکه در قوانین ارث و انفاق به ذوالقربی دیده میشود. این ایده شاید در حرفهای آدلر ضعیف باشد و در ایدههای مذهبی و عرفانی عمیقتر، مثلاً در عبارت «پسر سرّ پدر است» که در «فصوصالحکم» میبیند؛ البته همهٔ اینها بر این فرض است که تولد تا حد زیادی سالم انجام شود.
به گفتهٔ او در تصور دینی هر چه به آدم دادهاند باید ببیند با آن چه میکند؛ مؤمن مردم را در مال خود سهیم میداند، چنانکه آیهای دربارهٔ متقین از حق محروم در اموالشان میگوید. هشدار میدهد که امروز تصور خیلی از مردم از خودشان «اینترناسیونال» است؛ تا وقتی آن مقدار از استعداد را که مال خانواده است صرف نکردهاند، خیلی دنبال این نباشند که موجوداتی بینالمللی شوند. به گمان او دیدگاه دینی برای نیازهای نزدیک اولویت قائل است.
ابراهیم و رسالت جهانی
از این مقدمات میخواهد نتیجهای بگیرد که با آغاز سوره هماهنگ است: چگونه چیزی از پدر به پسر میرسد و چطور ابراهیم موجودی شد که انگار فقط متعلق به خداست. به گفتهٔ او ابراهیم هم آمده بود جاهای خالی خانواده را پر کند، ولی اخراج شد؛ نه پدرش او را میخواست و نه جامعهاش. ابراهیم با مهربانی با پدر حرف میزند و پدر اول او را به قتل تهدید میکند، و او این را شاهد میداند که ابراهیم هیچ تقصیری نداشت. آیه میگوید وقتی خانواده و بتپرستی آنان را ترک کرد، اسحاق و یعقوب به او داده شد.
او میگوید آدم در آغاز پدر و مادر نداشت و به جایی وابسته نبود؛ برای دیگران باید روندی پیش بیاید که همهٔ تعلقاتشان بیآنکه مقصر باشند بریده شود. ابراهیم چنین کسی است: واژهٔ «ناس» کنار او میآید، خانهای که در عربستان میسازد مال ناس است و به نظر میآید هیچکس پیش از او شأن رسالت جهانی نداشته است. پدر تهدید به سنگسار کرد، ولی قومش قصد کردند او را در آتش بیندازند.
به گفتهٔ او پیامبرانی مثل لوط و شعیب هر کدام در قوم خود کار میکنند و از آنچه پس از نابودی قومشان کردند چیزی نمیشنویم، اما ابراهیم قومی ندارد، قومش عذاب نمیشود و او در سراسر خاورمیانه حرکت میکند. قوم بنیاسرائیل را هم دارای رسالتی جهانی میداند، یعنی بنیانگذاری جامعهٔ یکتاپرستی؛ اینکه چقدر خوب انجامش داده بحث جداگانهای است. دربارهٔ «ناس» یادش نمیآید که برای کسی جز ابراهیم آمده باشد و میگوید میشود این را دقیق بررسی کرد.
او میگوید همین تم در دو قسمت اول هم هست: دربارهٔ یحیی و عیسی تأکید میشود که جبار و عصی نبودند، چون به دلیل نوع تولدشان خانوادهٔ نرمال ندارند. به گفتهٔ او در شاخههای انبیا پیشفرض پدر و پسر است؛ اگر پدر رسالت جهانی ندارد، پسر باید نیازهای پدر و قوم را هم برطرف کند. موسی خانوادهای ندارد و شعیب پسر ندارد و انگار موسی آن جای خالی را پر میکند؛ پیامبر اسلام را هم سرسلسله میداند که مادرش را در کودکی از دست داد و پدرش را ندید.
اسماعیل و کعبه
او میپرسد چرا اسماعیل، فرزند اول ابراهیم، در این آیات ذکر نشده و آیه میگوید اسحاق و یعقوب را به او دادیم. به گمان او شکی نیست که اسماعیل بهعنوان فرزند ارشد جانشین ابراهیم بود: با او کعبه را برای ناس ساخت. میپرسد آیا دستور کشتن اسماعیل به این مربوط نیست، یعنی آنچه بریده شد تعلقات تکمیلی میان ابراهیم و اسماعیل بود و رسالت به اسحاق رسید. آیهای دربارهٔ اسماعیل میگوید «کان صادق الوعد»؛ او رسول و نبی بود و اهل خود را به نماز و زکات دعوت میکرد، یعنی به گفتهٔ او محدود به خانوادهٔ خودش.
یهودیها معتقدند ابراهیم اسماعیل را طرد کرد و اسحاق اصل بود، و در روایت یهودی و مسیحی کسی که باید ذبح شود اسحاق است؛ بعضی مفسران قرآن و عرفا هم اسحاق میگویند. به نظر او قرآن با صراحت میگوید اسماعیل است: در سورهٔ صافات بشارت «غلام حلیم» پس از بیرون آمدن ابراهیم از قومش میآید، یعنی نخستین فرزند، و آیات طوری نقل میکنند که انگار بشارت اسحاق بعد از ماجرا آمده است. ابن عربی میگوید اسحاق بود و میگوید در مشاهدات عرفانی خود با روح اینها ملاقات کرده؛ ولی او میگوید قرآن صراحت دارد و نمیشود توجیهش کرد، و به نظر او از نظر منطق هم معنا ندارد کسی را که واقعاً جانشینت شده اینطور بکشی.
→ متنِ کاملِ این جلسه