جلسه ادامهٔ بحث اسماعیل است و با این پرسش شروع میشود که اسماعیلی که در این سوره از او یاد میشود همان اسماعیلِ خودمان است یا اسماعیل دیگری. سخنران نخست استدلالها و روایتهایی را بررسی میکند که او را کس دیگری میدانند، بعد متن تورات و برداشت یهودیان و مسیحیان را میخواند. سپس نظریهای را که خودش بیشتر حدس مینامد پیش میکشد تا نشان دهد چرا ابراهیم و اسحاق و یعقوب، موسی و هارون، اسماعیل و ادریس به این ترتیب ذکر شدهاند. جلسه با ادریس و رفتن او به آسمان پایان مییابد.
آیا این اسماعیل پسر ابراهیم است؟
جلسه با متنی تفسیری شروع میشود که میگوید مفسران اختلاف کردهاند؛ بیشتر آنها او را فرزند ابراهیم میدانند و بعضی او را پسر حزقیل، از انبیای بنیاسرائیل. استدلال گروه دوم این است که اگر فرزند ابراهیم بود، باید اسحاق و یعقوب را هم نام میبرد. او در پاسخ میگوید اگر انبیا به ترتیب زمانی ذکر شوند، ادریس که آخرین نام است باید از انبیای بعد از این اسماعیل باشد؛ و به نظر میآید با وجود ادریس در آخر و اینکه هارون به موسی داده شده، نه مسئلهٔ زمان در میان است و نه مسئلهٔ فرزند.
او سپس روایتی از عللالشرایع از امام صادق میخواند که میگوید اسماعیلِ کتاب خدا فرزند ابراهیم نیست و پیامبر دیگری بوده که مردمش پوست سر و رویش را کندند، و روایتی از امام رضا که صادقالوعد بودن را انتظار یکسالهٔ اسماعیل پسر حزقیل برای دوستش میداند. به گفتهٔ او عللالشرایع کتابی نسبتاً معتبر است، ولی جایی خوانده که در کافی روایتی هست که این اسماعیل همان اسماعیل است؛ و اگر درست به یاد داشته باشد، کافی را از نظر سند معتبرتر میداند.
نظر خودش این است که دستکم اکثر مفسران او را پسر ابراهیم میدانند و اگر او را کس دیگری بگیریم، فکر میکند سوره بیمعنا میشود. به نظر او در هیچ جای قرآن چنین نیست که واژهٔ اسماعیل بدون هیچ نشانهای مراد کس دیگری باشد، و قرآن بارها از سلسلهٔ انبیا یاد میکند و لزومی ندارد ترتیب زمانی رعایت شود. اگر آن روایت و بحثها نبود، فکر نمیکند کسی احساس مشکل میکرد، چون اسماعیل در سلسلهٔ جانشینان ابراهیم نیست و این طبیعی است.
اسماعیل و هاجر در تورات
او برای نشان دادن برداشت یهودیان و مسیحیان از تورات میخواند که ساره بچهدار نمیشد و کنیز مصری خود، هاجر، را به ابراهیم داد؛ هاجر که باردار شد، ساره را تحقیر کرد و فرشته نزد او آمد و گفت نام پسرش را اسماعیل، یعنی خدا میشنود، بگذارد. به گفتهٔ او در تورات با صراحت آمده که نسل اسماعیل برکت داده میشود و بیشمار است، پس اسماعیل در تورات آدمی بیهویت نیست.
تعبیری که در متون یهودی و مسیحی میشود دید، به گفتهٔ او این است که ابراهیم از بیصبری و بیایمانی پیشنهاد زنش را پذیرفت و این مورد رضایت خدا نبود؛ بعد از وعدهٔ اسحاق، هاجر و اسماعیل را از خود دور کرد. اسماعیل در این نگاه ثمرهٔ آن بیایمانی و فرزند زنی غیرآزاد است، و ساره به ابراهیم میگوید این کنیز و پسرش را بیرون کن، چون اسماعیل با اسحاق وارث نخواهد بود.
او میگوید یهودیان و به تبع آنها مسیحیان میل دارند اسماعیل را حذف کنند: اگر اسماعیل و اسحاق هر دو فرزند ابراهیم باشند، اعراب هم مشمول وعدهٔ الهی میشوند که گفته است تا فرات مال شما میشود. در تورات هم عبارتهایی هست که برای هاجر و اسماعیل مقام قائل است و هم عبارت «پسرت وحشی خواهد بود»، که یهودیان به آن استناد میکنند. به گفتهٔ او شیعه هم به عبارت دوازده رئیس در نسل اسماعیل در تورات استناد میکند.
سخنران ماجرای رها شدن هاجر و اسماعیل در بیابان را در تورات و قرآن مقایسه میکند: در تورات هاجر احساس میکند بچه از تشنگی میمیرد و دور میایستد تا مرگ او را نبیند؛ در قرآن ابراهیم مطمئن است که زنده میمانند و دعا میکند از میان آنها پیامبر بزرگی ظاهر شود.
اسماعیل در قرآن و نگاه تورات به پیامبران
به گفتهٔ او در قرآن اسماعیل به وضوح شخصیت برجستهتری از اسحاق است: اسحاق ماجرایی ندارد، ولی اسماعیل ساختن کعبه با ابراهیم و قربانی شدن را دارد که یهودیان آن را برای اسحاق نقل میکنند. او میگوید یهودیان هویت کعبهٔ ابراهیمی را نمیپذیرند، چون اگر بپذیرند نسل اسماعیل جدی میشود و مسئله ارث ابراهیمی است؛ آنها پیامبری را منحصر در نسل اسحاق و یعقوب میدانند.
دربارهٔ ترتیب، به نظر او ساختن کعبه و مناسک پیش از دستور قربانی است و عبارت «فلما بلغ» به همین اشاره دارد؛ یعنی اول به بیابان میآیند و کعبه را میسازند، بعد ماجرای قربانی پیش میآید.
او میگوید قداستی که ما برای پیامبران قائلیم در تورات نیست: به فریب دادن یعقوب و ماجرای داوود اشاره میکند و میگوید داوود را در تورات لزوماً نباید پیامبر دید، پادشاه است. به گفتهٔ او نگاه تورات همیشه نگاه مردم است، یعنی بیرون چادر، در حالی که در قرآن دیدگاه، دیدگاه خداوند است و مرتب از غیب سخن میرود.
دربارهٔ نسبت تورات کنونی با تورات قرآن، او معتقد است بخش زیادی از آن را مردم گفتهاند؛ منظور یهودیان از تورات پنج فصل اول است و در سفر پیدایش آثار وحی را به وضوح میبیند، ولی بارها بازنویسی شده است. یهودیان خللی را نمیپذیرند و میگویند خداوند حمایت کرده و متن سینه به سینه مانده است.
نخستزاده و جانشینی ابراهیم
سخنران میگوید برای خودش تعبیری از مفهوم پدر و پسر کرده و دلش میخواهد از آن استفاده کند: فرضش این است که فرزندان بر اساس نیازهای واقعی به وجود میآیند. زکریا آدمی است که خواست و کلامش با نیازش منطبق است و تحقق پیدا میکند؛ نهایتاً نیاز واقعی است که فرزندان را شکل میدهد و جاهای خالی جهان و قوم را آدمهایی با استعدادهای خاص پر میکنند. اگر کسی این سازوکار را بپذیرد، باید بیشتر احتمال بدهد که نبوت نسل اندر نسل از پدر به پسر برسد و نخستزاده نقش مهمتری داشته باشد.
به نظرش میآید که اسماعیل، بهعنوان فرزند اول، جانشین واقعی ابراهیم است، هرچند میگوید نمیخواهد روی آن تأکید کند. در ساختن کعبه همهچیز طوری پیش میرود که اسماعیل همراه ابراهیم همهٔ کارها را میکند تا امر به کشتن؛ در آن لحظه تصور ابراهیم این است که وارثش اسحاق است و انتقال ارث رسالت به نوعی انجام شد. به گفتهٔ او رسالت به اسحاق نه ذاتی، بلکه تبعی رسید.
از اینجا او توجیه میکند که چرا در قرآن گاه چنین سخن میرود که یعقوب هم فرزند ابراهیم است: به نظر میآید اسحاق بهطور قراردادی جانشین شده و ویژگیهای تکمیلیای را که اسماعیل دارد ندارد تا رسالت را خودش به فرزندش منتقل کند. کسی که واقعاً جانشین ابراهیم است همان نخستزاده است و برایش عیب نیست که فرزند کنیز باشد؛ در قرآن هم اشارهای به ضعف بودن هاجر نیست و منزلت اسماعیل بالاتر از اسحاق است.
او در پاسخ به این اشکال که اسحاق پیش از ماجرای قربانی به دنیا آمده بود، میگوید حالت طبیعی ماندن رسالت در نسل و رسیدن از پدر به پسر است، ولی در خیلی موارد به نخستزاده نرسید و موسی نمونهای است. به گفتهٔ او این سوره همین کار را میکند: دو بخش اول این ذهنیت را میسازند که انسان چگونه از آسمان به زمین میآید؛ یحیی با دعای زکریا متولد میشود، ولی مریم نه دعایی میکند و نه کار دیگری.
خودش تأکید میکند که بسیاری از حرفهایش برای خودش حالت حدس دارد، شاید کاملاً یا بخشی از آن غلط باشد؛ ولی از تئوری نداشتن بهتر است، چون میشود دید با آیهها سازگار هست یا نه.
اسحاق، آل یعقوب و دو شاخه شدن رسالت
به گفتهٔ او اسحاق را در قرآن در صحنهای نمیبینیم و از او با بهترین واژهها میشنویم؛ تولدش معجزهآسا و او از پیامبران خیلی خالص است، ولی آل یعقوب و بنیاسرائیل به اسحاق نسبت داده نمیشوند. یعقوب را در داستان یوسف و در وصیت به فرزندانش میبینیم. او تأکید میکند که مقصودش توهین به اسحاق نیست و پتانسیل رسالت جهانی را نباید به معنای برتری نسبت به دیگران گرفت.
تعبیری که خودش نظامی مینامد این است که کار در بنیاسرائیل به جایی رسید که ختم شد بیآنکه قرآن نازل شده باشد، و نسل اسماعیل نیروی ذخیره بود که کنار کعبه گذاشته شد. او میگوید دو شاخه شدن رسالت از اول و عمداً بوده و اینکه در شاخهٔ اسماعیل بعداً پیامبری میآید بدیهیات است؛ ولی اینکه ماجرای اسماعیل به این انتقال مربوط باشد جزو نتایج تئوری است و میشود قبول نکرد. ابراهیم و اسماعیل هنگام ساختن کعبه دعا میکنند که رسول بزرگی در این خاندان بیاید.
او میگوید اگر قرآن در آل یعقوب میآمد، خدا میداند چه اتفاقی میافتاد: علمایی برای خودشان سنت دینی ساخته بودند و مسیح را میخواستند بکشند. قرآن به جایی میآید که فرهنگ خاصی وجود ندارد. با این حال میگوید بنیاسرائیل رسالتی داشتند و فرهنگ بشر را ارتقا دادند، و دعاهای زبور داوود را مثل دعاهای نقلشده از ائمه و فوقالعاده میخواند.
موسی، هارون و شعیب
او ترتیب ذکرها را چنین میخواند: دو بخش اول پایان دوران آل یعقوب است، بعد جهشی به آغاز این شاخه و لحظهای که ابراهیم از پدرش و قومش رانده میشود و «وهبنا له اسحاق و یعقوب». به گفتهٔ او چهار موردی که ذکر میشود — ابراهیم و اسحاق و یعقوب، موسی و هارون، اسماعیل، ادریس — هر کدام از نظر وراثت الهی ویژگیای دارند، و هیچکدام صرفاً به دلیل مهم بودن ذکر نشدهاند.
موسی نمونهٔ کسی است که رسالت را از پدرش نگرفته: پدرش در قرآن ظاهر نمیشود، مادر او را به امر خدا از خود جدا میکند، در دربار فرعون بزرگ میشود و پیش شعیب بیریشه و بیقوم است. به گفتهٔ او موسی رسالت را به نظر میرسد از شعیب میگیرد، و چون خودش در آن سلسله نیست، رسالت به برادرش هارون میرسد نه به پسرش. ابراهیم و اسحاق و یعقوب روال طبیعی را نشان میدهند و موسی روال غیرطبیعی را.
هارون در اثر نیاز و دعای موسی صاحب رسالت میشود و همزمان با او رسول است. به گفتهٔ او وقتی به موسی و هارون گفته میشود پیش فرعون بروید، قاعدهٔ عربی ایجاب میکند بگویند ما فرستادگانیم، ولی میگوید بگویید «انا رسول رب العالمین» که از نظر گرامری غلط است؛ انگار رسالت برای موسی سنگین بوده و دو نفری رسالت را حمل میکنند. دربارهٔ اینکه چرا بعضیها بدون وارث میمانند یا چرا شعیب پسر نداشت، میگوید هیچ ایدهای ندارد.
او به مسئلهای فرقهای اشاره میکند: شیعه به چیزی مشابه سلسلهٔ انبیای قرآن اعتقاد دارد و اهل سنت اصلاً چنین چیزی را اعتقاد ندارند. از کسی نقل میکند که اصطلاح ریاضی «سینگولار» را برای دیدگاه اهل سنت به کار برد، یعنی پیغمبری که نه قبلی دارد و نه بعدی. او میگوید این با فضای کلی قرآن خیلی سازگار نیست، و توضیحی هم از طرف اهل سنت میآورد: چون قرآن به وجود آمده، رسالت تمام شده است. به نظر او قرآن موردی را نشان میدهد که کسی پسر نداشت و رسالت را به داماد داد، و این به آنچه شیعه دربارهٔ علی و اهل بیت میگوید شباهت دارد.
رسالتِ محدودِ اسماعیل و صادقالوعد
او آیهٔ «انه کان صادق الوعد» را شاهدی میداند بر اینکه این اسماعیل همان اسماعیل پسر ابراهیم است: رسولی که فقط اهل خود را امر میکرد، یعنی رسالتش محدود شده بود، قومی جز زن و بچهاش نداشت. میپرسد مگر پیامبری برای فقط زن و بچهاش میشناسید، و این خالی بودن اطراف را با اسماعیلِ بیابان جور میداند، نه با اسماعیل پسر حزقیل.
صادقالوعد را او به وعدهٔ صبر اسماعیل در آن لحظه که تصور میکرد کشته میشود مربوط میکند: تا آخر عمر صبر کرد. تصورش از اسماعیل این است که مرد بزرگی بود، احتمالاً با بلاغتی فوقالعاده، و همهٔ این توانش صرف این شد که در بیابان به دو سه نفر بگوید نماز بخوانید و زکات بدهید؛ و «کان عند ربه مرضیا» یعنی با اینکه هیچکس او را در دنیا نشناخت، نزد خدا مقام خاصی دارد.
به عنوان حدس، او میگوید رسالتی که اسماعیل از آن گذشت از میان نمیرود، بلکه چیزی در آسمان میماند و با گذشت زمان بزرگتر میشود و هزاران سال بعد به پیامبر میرسد. میگوید این نتیجهٔ تئوری است و شاید کسی توجیه بهتری داشته باشد. به نظر او استعدادهایی که تحقق نمییابند به نوعی در دنیا میمانند و نسل مهم است. دربارهٔ نسل اسماعیل تا پیامبر، به گفتهٔ او در قرآن اشارهای نیست و فکر نمیکند رسالت نسل اندر نسل منتقل شده باشد؛ داستانهایی هست که هر نسل فرزندی برگزیده داشت، ولی نمیداند درست است یا نه.
دربارهٔ این اشکال که اسماعیل فقط با خانواده بود و زکات معنا ندارد، میگوید زکات قرآنی این است که بخشی از مال را ببخشی تا پاک شود و به حکومت نیاز ندارد. اسماعیل ازدواج کرده و احتمالاً فرزندان زیادی داشته، کمکم قومی قوی پدید آمده، و چون به ابراهیم گفته شد «اذن فی الناس بالحج»، مردم از اطراف میآمدند و میشد به آنها غذا و آب داد. او میگوید وقتی صلات و زکات میآید، واقعاً زکات مال مراد است، مگر کسی دلیل دیگری بیاورد، و مراتب معنوی هم دارد.
ادریس، آخرین نمونه
آخرین مورد را او استثنایی میخواند: پیامبری که به نظر میرسد وارثی ندارد، کسی نمیآید و دعایی نمیکند، و زنده به آسمان رفته و رسالتش را هم با خود برده است. نمونهٔ این در قرآن ادریس است با «و رفعناه مکانا علیا» و مسیح با واژهٔ «رفعنا»؛ دربارهٔ اینکه کجا رفت، میگوید از این چیزها هیچ بلد نیست.
او میگوید هیچکس، نه اهل سنت و نه یهود و مسیحیان، نمیتواند اعتقاد به غیبت را برای شیعه عجیب بداند، چون یهودیان و مسیحیان هم به نوعی غیبت معتقدند. دربارهٔ الیاس هم اشارههایی هست؛ ابن عربی در «فتوحات مکیه» به گفتهٔ او چهار نفر از جمله ادریس و الیاس را نام میبرد که حفظ شدهاند. مناسبت ذکر ادریس در پایان را او این میداند که او هم از نظر تحویل گرفتن و تحویل دادن رسالت ویژگی دارد، و موسی و اسماعیل و ادریس هر کدام به این دلیل ذکر شدهاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه