او میگوید حرفهایی را که از جلسات اول سورهٔ مریم زده به جمعبندی احتیاج دارد و میخواهد مجموعهٔ ایدهها را کنار هم بگذارد و بگوید خودش چگونه به آنها رسیده و منشأشان چه بوده؛ بعضیشان از قرآن است و بعضی ممکن است از جای دیگری آمده باشد. به گمان او بعضی چیزها مستقیماً از واقعیتها میآید و بعضی جنبهٔ نظریهسازی دارد و ممکن است درست نباشد. ایدهٔ کلی او دربارهٔ فهم متن این است که باید کاری شبیه کار علمی انجام شود، و همین ناخواسته به بحث قبض و بسط و شریعت صامت در ایران ربط پیدا میکند.
قبض و بسط و شریعت صامت
او میگوید بحث با قبض و بسط شریعت شروع شد و دکتر سروش اصطلاح «شریعت صامت» را باب کرد؛ نمیخواهد وارد آن بحثها شود، چون ماجرا کمی داغ شده است. به گفتهٔ او حس این ایدهها این است که متن را با پیشفرضهایی میفهمیم که از جای دیگر آوردهایم: آنچه در قرآن هست صامت است و ما آن را به حرف درمیآوریم. سروش از این نتیجه میگیرد که فهم شریعت، چه بخواهیم چه نخواهیم، عصری است، و فلاسفه و عرفا هر کدام تفسیر خودشان را مجاز میدانند.
به نظر میآید از دیدگاه سروش یک «باید» هم درمیآید: اینکه هر کس بنا به دیدگاه خودش، فلسفی یا عرفانی، تفسیر بنویسد را مجاز بدانیم، چون کس دیگری هم کار دیگری نمیکند. با این حال او تفکیک سروش میان دین و فهم دین را خیلی خوب و درست میداند و میگوید جزو محاسن بحثهای ایشان بود که تقریباً همه پذیرفتهاند دین با معرفت دینی فرق دارد؛ فهم ما در زمان متحول میشود، ولی متن قرآن حقیقتی ثابت است.
استقلال متن و واکسیناسیون
او میگوید فکر میکند از جهاتی همهٔ دیدگاههایش نقطهٔ مقابل سروش است: متن تا حدود زیادی مستقل است و ساز خودش را میزند، و باید کوشید جلوی دیدگاههایی را که از خارج میآوریم بگیریم، ولو بدانیم کاملاً نمیشود. میپذیرد که کسی که دنیا را ندیده از متن هم هیچ نمیفهمد، ولی این جواز نمیشود که خودمان را آزاد بگذاریم. به نظر او ایرادی که کمتر به آن توجه میکنند این است که انگار معارف ذهن ما مستقلاً به وجود آمدهاند و بعد سراغ متن میرویم، و استقلال متن از بین میرود.
او میگوید سروش در بیست سال اخیر یک هدف را دنبال میکند: واکسینهکردن قرآن نسبت به هر شبهه، مثلاً هفت آسمان که در دانش امروز نیست؛ آنچه در ذهن سروش است بلایی است که سر مسیحیت آمد. سخنران تصریح میکند که دارد آنچه از سروش میفهمد نقل میکند و فکر نمیکند هیچکدامش درست باشد. طبق این ایده اگر علوم عصر پیشفرض باشد، محال است گزارهای بگیریم که با آن درافتد؛ هفت آسمان تمثیل میشود و هر چیز غیرعلمی استعاره.
به گفتهٔ او ایدهٔ جدید سروش این است که آنچه در قرآن آمده کلام پیامبر است، نه عین چیزی که به او گفته شده: خداوند حقیقت را به صورت حسی کلی عرضه میکند، پیامبر آن را به عربی زمان خودش، پر از فرهنگ دوران، بیان میکند و بعد ما آن را به فهم خودمان تبدیل میکنیم. پس به جای یک باکس دو باکس داریم و خطا ممکن است در باکس پیامبر هم پیش آمده باشد.
خرما، زنبور و زبان مقدس
به گفتهٔ او از دید سروش ممکن است در قرآن چیزی مطابق فرهنگ عرب باشد و لازم نیست همه گزارهها را درست بدانیم؛ مثالی که به گمان او از خود سروش است: اگر پیامبر دربارهٔ درخت خرما حرفی زده باشد، حجیت دینی ندارد، چون دین دربارهٔ خرما نیست. عصمت پیامبر باید در حدی باشد که به پیام اصلی خدشه نخورد؛ نماز و حج را دقیق بیان کرده، ولی شاید عبارت دربارهٔ زنبور عسل مطابق واقع نباشد، هرچند نتیجه که همهٔ موجودات تابعاند درست است.
او میگوید از همان اولین بار که آن مقالهها را نزدیک بیست سال پیش خواند احساس بدی داشت، و به نظرش خیلی بدیهی است که این ایدههای جدید مخالف خود قرآن است، چون متن بیان میکند که انگار الفاظ نازل میشوند. فکر میکند در ذهن سروش این ایده نیست که زبانی مقدس و مستقل از فرهنگ وجود داشته باشد که قرآن به آن باشد.
او میگوید اگر چنین زبانی را فرض کنیم، از نظر دینی بدیهی است که زبان را بشر برای بقای نسلش اختراع نکرده؛ خداوند جهان را با اسماء و کلمات آفریده و بشر برای حمل این زبان و جامعیت اسماء خلق شده. به نظر او در قرآن به صراحت میبینید که قرآن از نظر خلقت بر انسان مقدم است: «الرحمان، علّم القرآن، خلق الانسان». عربیبودن قرآن را اینقدر یادآوری میکنند چون این زبان با زبان روزمره بسیار فرق داشت.
زبان قرآن و بلاغت
به گفتهٔ او زبان قرآن، از واژگان تا گرامر، با زبان روزمرهٔ اعراب فرق داشت؛ ایزوتسو نشان داده که واژگان اخلاقی و دینی قرآن تقریباً صددرصد با واژگان مشابه عربی فرق دارد. در اولین دورهٔ تفسیر بیشتر سؤالها دربارهٔ مفردات بود؛ میگویند خلیفهٔ دوم بالای منبر پرسید کسی هست بفهمد «ابّ» در آیهٔ «و فاکهة و ابّا» یعنی چه. به همین دلیل عدهای میگفتند پیامبر شاعر است یا میگفتند عدهای عجمی پیش پیامبر میآیند و یادش میدهند، چون زبان قرآن برای آن مردم مثل زبان آدمی خارجی بود.
عربی مبین به گفتهٔ او زبانی است که میشود با آن جهان را تبیین کرد؛ زبانی که به نوعی پالایش پیدا کرده و میشود مقدس گفت، منطبق با زبانی که انگار جهان بر اساس آن ساخته شده، هرچند نباید این را به این معنا گرفت که واژگان عیناً در عالم خارج وجود دارند. در برابر این اشکال که اعراب بخشی از قرآن را نمیفهمیدند، میگوید بلاغت یعنی آنچه باید گفته شود به خوبی بیان شود، نه اینکه افرادی که شنوندهاند خوب بفهمند؛ برای مفاهیمی مثل سدرة المنتهی نمیتوان انتظار داشت واژهای در عربی وضع شده باشد.
او میگوید اگر واژگان کم است تقصیر سخنگو نیست که واژههای جدید ابداع میکند؛ اگر ذهن حقیقتیاب باشد از فحوای کلام میفهمد واژه به چه اشاره میکند، و در قرآن واژگان به نحوی پویا ساخته میشود. ایزوتسو، به گفتهٔ او، مثال میزند که تقوا در عربی زمان نزول بار منفی ترس داشته و «مسلم» توهینآمیز بوده، ولی قرآن آنقدر این واژهها را به کار برده که ما احتمالاً بهتر میفهمیم.
برای فهم سیستماتیک واژگان قرآن، به گفتهٔ او در درجهٔ اول باید به خود واژه نگاه کرد و در درجهٔ سوم به کاربرد اعراب. مثلاً اگر عرب «ان اکرمکم عند الله اتقاکم» را با واژگان زمان خودش میفهمید، کرامت اصل و نسب بود و تقوا مراقبت از جان، که بیمعناست. قرآن مثل هر کتاب خوبی واژه ساخته، همانطور که حافظ دستکم صد، دویست واژه خلق کرده؛ او فکر میکند قرآن رکورد خلق واژه را دارد.
زبان، علوم عصر و ملاک ارجحیت
او میگوید نمیشود متن را تابع دیدگاههای خود دانست و طوری برخورد کرد که حرفی برای گفتن ندارد؛ فهم متن وابسته به زبان است، ولی زبان هم تابع متن میشود، چنانکه شاعران واژه و الگوی گرامری تازه ابداع میکنند. اگر زبان حائل است، علوم عصر هم حائلاند، چون به گفتهٔ او نود و نه درصد آن را از متن، یعنی کتابهای درسی و حرف دیگران، میگیریم؛ پس علوم عصر مقدم بر فهم متن نیستند.
به گفتهٔ او هر گوینده زبان را تغییر میدهد، چه رسد به خداوند که با قرآن انگار زبان جدیدی ایجاد کرده؛ زبانی که بنا به دیدگاه دینی بهتدریج توسط انبیا ایجاد شده و مدام فراموش شده. اینکه عربی و عبری به پیامبران وصلاند از اعتقادات متدینان مسلمان و یهودی است، و به نظر او حداکثر یک رابطهٔ متقابل میان متن و علوم عصر هست؛ هر فهمی از قرآن، مثل علوم عصر، درصدی خطا دارد.
او میگوید معنایی ندارد که علوم عصر را بر آنچه از متن درمیآید ارجحیت دهد یا برعکس؛ ملاک این است که کدام برایش مطمئنتر است. اگر چیزی را از قرآن با احتمال نود و نه درصد بفهمد و با چیزی از علوم عصر که شاید هفتاد، هشتاد درصد درست است کانفلیکت پیدا کند، باید به قرآن ارجحیت بدهد؛ و برعکس، مثلاً گردبودن زمین برایش قطعی است. اگر در متنی نوشته باشد زمین مسطح است و نود و نه درصد احتمال دهد درست فهمیده، تعارض واقعی است و واکسیناسیون کار نمیکند.
او میگوید اگر عبارتی را استعاره بداند باید چیزهای مشابه را هم استعاره بداند و نمیشود مشکل را موردی حل کرد. سروش را نمونهٔ آدمی میداند که نمیخواهد چنین کند، و میگوید اگر گزارههای علمی قرآن را آلوده به فرهنگ عرب میداند، حق ندارد از جنبهٔ اعجاز علمی حرف بزند.
مدلسازی در فهم متن و سوره
به نظر او آنچه در فهم متن اتفاق میافتد مشابه درک جهان و علم است: چیزهایی را بهعنوان فکت از متن درمیآورد، که از هیچکدام مطمئن نیست، و مدل و تئوریای میسازد که آنها را جمع و توجیه کند؛ هرچه با فکتها هماهنگتر باشد بهتر است. کسی که سورهٔ مریم را دربارهٔ پایان بنیاسرائیل بداند باید بپرسد ابراهیم، ادریس و دو صفحهٔ آخر دربارهٔ قیامت چه میکنند؛ به گفتهٔ او متن صامت نیست و یقهتان را میگیرد. سوره را وقتی فهمیدهاید که همهٔ آیهها تحت یک نظم به محتوای اصلی مربوط باشند.
خطری که به گفتهٔ او کسانی که دربارهٔ محتوای سورهها نوشتهاند گرفتارش شدهاند این است که برای پوشش همهٔ سوره بیش از اندازه کلی میشوند. کتاب «نظم قرآن» آقای عبدالعلی بازرگان را کتاب خوبی میداند و فکر میکند همهٔ نوشتههای سروش به اندازهٔ یک جلد آن ارزش ندارد؛ از دید او سروش به متدولوژی پرداخته و بیشتر نهی دارد، در حالی که باید مثالی بزند که با آن چه تکهای را خوب فهمیده.
از نظر او اگر بگوییم سورهٔ مریم دربارهٔ توحید است، با هیچ فکتی کانفلیکت پیدا نمیکند و همهچیز را میشود توجیه کرد، ولی چیزی به فهم ما اضافه نمیکند؛ مدل خوب تا جای ممکن از کلیات پایین آمده است. پوپر میگفت هرچه مدل قدرت پیشگویی بیشتری داشته باشد اطلاعات بیشتری میدهد؛ تئوریای که با هیچ چیز کانفلیکت پیدا نمیکند از اطلاعات تهی است. شعر و فیلم را هم همینطور میفهمیم.
او دربارهٔ ایدههایش دربارهٔ داستان آفرینش میگوید فکر میکند ایدهٔ تمثیل دوران جنینی واقعاً با متن، از مقایسهٔ سورهٔ بقره و اعراف، به ذهنش رسید، و آن موقع پیوندی با ماجرای مسیح در ذهنش نبود. اینکه تئوری بتواند مشکلی در جای دیگر قرآن را حل کند مثل آزمون پسدادن آن است، و به گفتهٔ او درک متن آزمونپذیر است: کسی که نیمهٔ اول قرآن را خوانده دربارهٔ آیهای موضع دارد. قرآن به علومی در سینهٔ اهل علم اشاره میکند، و لازم نیست کسی با خواندن متن با حقیقت آشنا شده باشد.
ارث و تولد در سورهٔ مریم
او میگوید پیش از خواندن دقیق سورهٔ مریم این ایده را شنیده بود که «فرزند سرّ پدر است»، که در فصوص الحکم آمده و شاید روایتی هم باشد؛ حس میکرد واقعیتی را بیان میکند، چنانکه دربارهٔ دانشجویی که پدرش میل ریاضیدانشدن داشت. میگوید این از علوم عصر یا ماقبل عصر بود و هیچکس حق ندارد به او بگوید مدل را از کجا میآورد؛ مهم این است که مدل با متن سازگار و با واقعیتها ناسازگار نباشد و قواعد خواندن متن رعایت شود. به آدلر هم اشاره میکند که بچهها انگار جاهای خالی خانواده را پر میکنند.
به گفتهٔ او وقتی سورهٔ مریم را باز میکنید، سلسلهٔ انبیا بیشتر از این جهت هست که از هم ارث میبرند؛ ارث آل یعقوب قرار است به یحیی برسد. دو داستان اول دو تولدند، در یکی فقط پدر و در دیگری فقط مادر دیده میشود، مثل علم که پارامترها را ثابت میکند و یکی را تغییر میدهد. دربارهٔ زکریا اشارهای به همسرش نیست و به گفتهٔ او همهچیز با دعای زکریا تمام میشود.
او میگوید این تقابل در خود متن است؛ اگر کسی بگوید سوره دربارهٔ پایان بنیاسرائیل است، بخش زیادی از دو صفحهٔ اول، مثل قطعشدن کلام زکریا و حالتهای هنگام وضع حمل، توجیه نمیشود و میشود پنج، شش جمله را بیرون کشید و بقیه را حذف کرد. شخصاً احساس میکند بار محتوای تولد در دو سه صفحهٔ اول از ماجرای انبیا بیشتر است، ولی ماجرای انبیا از ابتدا هست، چون زکریا میگوید «یرثنی و یرث من آل یعقوب».
پرسش این است که چرا سلسلهٔ انبیا خانوادگی است، و به گفتهٔ او آیهٔ صریحی هست که نبوت و حکمت را در ذریه قرار داد. به نظر میآید، و آن را ایدهٔ خودش میداند، که دو قسمت اول زمینه میسازد تا نقش پدر و مادر در تولد را بفهمیم و سلسلهٔ انبیا را بهتر درک کنیم. میپذیرد که هر چیز را در سایهٔ سؤال میفهمیم، ولی نکتهٔ اساسی این است که خود متن چقدر سؤال ایجاد کرده؛ هنر متنخواندن طرح سؤال خوب با استفاده از خود متن است، نه با سؤال آمادهای از زندگی، مثل تفأل.
اسماء الهی و تاریخ
او میگوید میخواهد از دیدگاهی صحبت کند که از قبل در ذهنش بوده و این متن او را به آن نینداخته: فهمیدن همهچیز در سایهٔ اسماء الهی، که به گفتهٔ او در عرفان اسلامی و ابن عربی پررنگ است. به نظر او تأکید ابن عربی از اول تا آخر روی اسماء است و اگر بخش اسماء از فصوص الحکم برداشته شود چیزی نمیماند. در این دید همهٔ عالم برای تجلی اسماء خلق شده و انسان جامع همهٔ اسماء است، و به نظر میآید قرآن هم به نوعی شهادت میدهد انسان به این دلیل خلق شده.
به گفتهٔ او در ابن عربی تجلی اسماء روند تاریخی دارد؛ هر دوره غلبهٔ یک اسم است و هر نبی تجلی یک اسم، چنانکه فصل نوح در فصوص الحکم «حکمت نوحی» است. ترتیب فصلها تاریخی نیست، بلکه به ترتیبی است که ابن عربی از شناخت عرفانیاش از سیر اسماء میفهمد. شاید صراحتاً حرف ابن عربی نباشد که تاریخ با شدت و ضعف ظهور اسماء ساخته میشود؛ شبصری آن را با صراحت بیشتری در گلشن راز گفته: «حقیقت را به هر دوری ظهوری است».
او میگوید این ایده به اسم فردید شناخته میشود ولی مال ابن عربی و شبصری است و فردید برایش اسم گذاشته و از آن استفاده کرده؛ فردید را متهم میکنند که عرفان اسلامی را مصنوعی با هایدگر و گادامر مخلوط کرده. او اخیراً بخشهایی از آثار فردید را خوانده و به نظرش بد نیست، هرچند آنقدر نخوانده که قضاوت کند. میگوید خودش جایی ندیده ولی شهرت دارد که ضدیهودی بوده و بیست سال پیش جزو پیشگامان تکفیر سروش بوده، ولی تا جایی که خوانده تلفیقش انسجام دارد، ولو نه حرف ابن عربی باشد نه هایدگر.
به گفتهٔ او نام این نظریه «علمالاسماء تاریخی» شده و فکر میکند خود فردید آن را گذاشته؛ فردید فقط سخنرانی میکرد و آثارش را شاگردانش نوشتهاند. ایده این است که برای تحلیل جهان باید دید چه اسمی بروز کرده؛ مثلاً، به گفتهٔ او، چون از جایی شنیده و شاید خود فردید نگفته باشد، نظام غرب تجلی اسم «جبار» است. او میگوید تاریخ اصلی در قرآن تاریخ انبیاست و بنا به فصوص الحکم تاریخ ظهور اسماء؛ این حرفها ته ذهنش است و نگاه درستی میآید که جهان و تاریخ را بر اساس اسماء تحلیل کنیم، و شاید حتی بیآنکه متوجه باشد در حرفهایش از آن استفاده کرده باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه