جلسه ادامهٔ بحث دربارهٔ دکتر سروش است؛ به گفتهٔ گوینده، سروش از دو راه اصلاح آن را انتخاب میکند که هر کسی انگار قرائت خودش را داشته باشد. سپس دربارهٔ معنای وحی، روایات و متد قرائت متن سخن میگوید و اینکه باید حس رسیدن به آخر را در حالت تعلیق نگه داشت. در پایان به تأکید عرفان اسلامی بر اسماء الهی میرسد.
انگیزهٔ دفاعی سروش و تمایزهایش
او در آغاز میگوید شخصاً میل ندارد وارد این بحث ملتهب شود، چون معمولاً کار به فحش میکشد. خلاصهٔ آنچه پیشتر گفته این است که انگیزهٔ اصلی سروش سدکردن راه انتقادهایی است که به مسائل دینی میشود؛ به قول خودشان، بلایی که در اروپا سر مسیحیت آمد ممکن است سر اسلام بیاید. روحانیت از قرائت رسمی دفاع میکند و ایرادها هم به همان قرائت وارد میشود؛ ولی سروش، مثل بسیاری از روشنفکران دینی، نمیخواهد از هر چیزی که به نام دین گفته میشود دفاع کند و میخواهد محدودهٔ دفاع را کمینه کند.
تمایزهایی که سروش مدام میگذارد از همین جنس است: دین و معرفت دینی، که به استناد او تاریخ نشان میدهد قرائت رسمی قرنبهقرن تغییر کرده؛ احوال ذاتی و عرضی دین؛ برداشت حداقلی و حداکثری. او دربارهٔ اینکه دین گوهری دارد و صدفی میگوید فکر میکند از سروش نیست. همهٔ اینها در یک جهتاند: معرفت دینی میتواند تغییر کند و حاشیههایی داشته باشد که عین هستهٔ دین نیستند.
کسی به او گفته بود انگیزهٔ اصلی سروش، به قرائت خود آن شخص، جلوگیری از قرائتهای فاشیستی از دین است. او فکر میکند شاید خود سروش با چنین حرفی دربارهٔ خودش موافق نباشد و لازم نمیداند این ایده را سیاسی کند. سروش واقعاً خیلی اهل سیاست نبوده؛ کارش ایستادن در برابر قرائتهایی است که خودشان را عین دین میدانند، و اعتقادش این است که کلیسا و مسیحیت هم از همینجا ضربه خوردند.
به گفتهٔ او مسیحیت از آنجا ضربه خورد که کلیسا خودش را عین مسیحیت میدانست و دستگاه کلیسا چنان فاسد شده بود که کسانی مثل لوتر گفتند باید به متون اصلی برگردیم. چنین تحریفی دربارهٔ هر ایدئولوژی و فرهنگی در طول زمان طبیعی است، و مارکسیسم را مثال میزند که در کمتر از یک قرن مسخ شد. او از جهاتی فکر میکند حرفهایش با حرف سروش شباهت دارد، چون معتقد نیست همهٔ احکام اسلام رسمی لزوماً عین دین باشند؛ مثلاً بانکداری اسلامی پیشتر وجود نداشت.
دو راه اصلاح و پلورالیسم قرائتها
نکتهٔ اساسی از نظر او این است که خودش شدیداً طرفدار برگشتن به متن است و سروش اینطور به موضوع نگاه نمیکند. به احساس او، ایدهٔ سروش این است که متنهای رسمی را هم باید کنار بگذاریم و بیشتر به شهود و عقل خودمان رجوع کنیم، و قرائتهای فلسفی، عرفانی، روایی و فقهی همه در عرض هماند و به یک اندازه معتبرند. در برابر، راهحلی اصلاحطلبانه میگوید متون سالمیاند و شیوههای قرائت مشکل داشتهاند، و با اصلاحکردن و دقیقکردن شیوههای قرائت میشود گوهر دین را در همین متون کشف کرد.
او میگوید مشکلش با بعضی احکام معمولاً نبود سند است، نه ناسازگاری با عقل خودش؛ اگر چیزی را صرفاً چون با عقل یا با علوم عصر جور درنمیآید کنار بگذارد، فلسفهٔ دین زیر سؤال میرود. قرائتهای تاریخی به اندازهٔ کافی دقیق نبودهاند، ولی امروز با ابزارهای دیجیتال، هرمنوتیک و زبانشناسی میشود قرائتهای دقیقتری داشت. پس به نظر او مشکل این است که چیز خوبی در متون هست و در سایهٔ تحریفها و بعضی از دگمهایی که آمده، کمی مشکل پیدا کرده است؛ این یک دیدگاه است و دیدگاه سروش اینطور نیست.
دیدگاه سروش، به گفتهٔ او، دفاع از پلورالیسم است: بگذاریم همهٔ قرائتها کنار هم باشند و ملاک نگذاریم. او فکر میکند سروش در تشخیص اینکه مشکلی هست و اصلاحی باید بشود درست میگوید، ولی از دو راه اصلاح دقیقاً آن راه دیگر را انتخاب میکند. خودش میگوید با زور جلوی قرائتها را نباید گرفت، ولی قرائت خوب و بد ملاک دارد؛ قرائتهای فلسفی را از نظر خودش افتضاح میداند، چون جوهر و عَرَض در قرآن نیست و قرآن جور دیگری از حقیقت سخن میگوید، و استنادهایی را که عرفا به قرآن میکنند گاهی کاملاً ضعیف. نتیجه میگیرد سروش در بد وقتی این حرفها را میزند.
خطر رها کردن ملاکها
به نظر او این موقعیتی تاریخی است که دارد از دست میرود: به جای اینکه مسلمانها تفاسیر ضعیف را تقویت کنند، بگوییم ول کنید تا هر کس هر قرائتی، مثلاً پستمدرن یا مارکسیستی، ارائه دهد. نمونهاش گروه فرقان است که پس از انقلاب ترور کردند و تفسیر قرآنِ گروه فرقان در کتاب مرحوم مطهری آمده است: «الذین یؤمنون بالغیب» را دوران پنهانی انقلاب معنا میکنند. او میپرسد آیا باید راه را برای چنین خواندنی هم باز گذاشت، و این را ذهنیتی سخت میداند که قرآن را با خودش تطبیق میدهد و میگوید یکجور فاشیستبودن است.
لوتر را مثال میزند که به متون برگشتن و انکار مرجعیت کلیسا را خواست؛ به گفتهٔ او از دل آن پروتستانتیسم و سرمایهداری به وجود آمد و بسیاری از چیزهای دین مسیح انکار شد، و آنچه از کاتولیک زاییده شد بهتر از خود کاتولیسیسم نبود. اگر دنبال اصلاحی باشیم که سروش میگوید، به نظرش چیزی از دین باقی نمیماند، هرچند میگوید نمیداند؛ چون سروش قرآن را کلام محمد میداند و تعیین نمیکند تا چه حد، و مرزی نمیماند.
او پلورالیسم به این معنا که حقیقتی وجود ندارد را رد میکند و میگوید برداشت فاشیستی آن است که کسی فکر کند حرفش عین حقیقت است و هر که غیر از این بگوید آدم بدی است. خودش هم میگوید همین الان درصدی از قرائتی که ارائه میدهد اشتباه است. به نظر او سروش راه قضاوت میان قرائتها را میبندد، چون قرائت فلسفی را به اندازهٔ عرفانی معتبر میداند؛ ولی به نظر او همهٔ تفاسیر تاریخی، جز یکی دو تا، مشکل دارند، چون شیوهٔ کلی ندارند. امام فخر رازی را بد نمیداند و میگوید امروز میشود تفسیرهای بهتری نوشت.
به نظر او در لایههایی از روحانیت ایران مقاومتی در برابر ابزارهای مدرن نیست: مؤسسهٔ کامپیوتری قم، نرمافزارهایشان که هزاران جلد حدیث را در یک سیدی دارند، و نسخهشناسی که میتواند نسخهٔ جعلی را تشخیص دهد. فکر میکند حساسیت روحانیت به این است که روش اصلاحات معلوم نیست؛ بعضیشان آدمهای خیلی دگمیاند و از هر جور تغییری میترسند، و او با شوخی میگوید چنین آدمی ممکن است فکر کند کامپیوتر را هم خفاش ساخته باشد.
پلورالیسم با ملاک و محبوبیت سروش
پلورالیسم به این معنا که ملاکهایی برای مقایسهٔ قرائتها وجود ندارد، به گفتهٔ او کاملاً افراطی است. همانطور که در علم برای دوری و نزدیکی مدلها به حقیقت آزمون داریم، در تفسیر هم متن فکتهایی دارد که میشود حرفها را با آن سنجید؛ فکر نمیکند کسی که تفسیر عرفانی دلبخواه ارائه میدهد بتواند ملاکی نشان دهد که چرا عصا را عصیان معنا میکند. او خودش از بسیاری تفسیرهای عرفانی خوشش میآید، ولی فکر میکند ملاکهایی هست که نشان میدهد این حرف ضعیف است و آن قوی.
فاشیسم، به گفتهٔ او، اجازه ندادن به حرف دیگران است و افراطِ مقابلش اجازه ندادن به بحث، به این دلیل که ممکن است دعوا شود؛ او فکر میکند آنچه الان در دنیا هست افراطی است و نتیجهٔ جنگهای قرن بیستم. احساسش این است که در مسائل دینی تأکید مهم بر دقیقکردن شیوهها و اعتماد به متن است و سروش این راه را به سوی همگرایی نمیرود. قطعاً هیچوقت نباید انتظار داشت کسی بگوید همهچیز را فهمیدهام؛ این پروسهای دینامیک است، مثل فیزیک که از مکانیک نیوتونی به مدل بهتری رسیده. همین در نقد ادبی هم هست.
فکر میکند راز تأثیرگذاری حرفهای سروش روشن است: خیلی از آدمهای دانشگاهی از اقتدار علوم عصر میترسند و موضع دفاعی سروش به دلشان مینشیند؛ و کسانی هم با اقتدارگرایی و قرائتِ «این است و جز این نیست» مشکل دارند.
از دوران دبیرستان میگوید که معلم دینیشان، یک روحانی، گفت کفار را باید کشت و به قرآن استناد کرد؛ او پاسخ داد که «قُتِلَ الإنسانُ ما أکفَرَ» یعنی مرگ بر انسان، نه دستور کشتن. معلم هر بار میگفت اسلام این را میگوید، تو چه میگویی؟ به گمان او بخشی از محبوبیت سروش از این است که عدهای احساس میکنند جسارت داشته جلوی اینگونه برخورد را بگیرد و از جدایی معرفت دینی و دین حرف بزند.
وحی؛ لفظ یا الهام
او پیشتر ادعا کرده بود که حرف سروش، یعنی اینکه کلمات از پیغمبر است و وحی چیزی مثل الهام بالاست که پیغمبر بعداً به الفاظ عربی ترجمه میکند، با شواهد داخلی قرآن سازگار نیست. حالا میگوید شاید بشود شواهدی از قرآن به نفع آن آورد؛ نمیداند خود سروش این استدلال را مطرح کرده یا دیگران. اختلاف سر معنای وحی است. وحی به زنبور عسل را هیچکس اینطور نمیفهمد که فرشتهای با زنبورها حرف زده؛ بعضی آن را تعبیر قرآنی غریزه میدانند.
دربارهٔ «و اوحینا الی ام موسی» هم فکر میکند اکثر مفسران نمیگویند جبرئیل آمده، بلکه به دل مادر موسی افتاد. پس مواردی از کاربرد وحی هست که اجازه میدهد آن را الهام تعبیر کنیم. ولی این استدلال حرف سروش را اثبات نمیکند؛ حداکثر امکان درست بودنش را نشان میدهد و به نظر میآید چیزی در آن به نفع سروش هست.
استدلالهای قویتر، به گفتهٔ او، از جای دیگری میآیند: آیهای که به پیغمبر میگوید «لا تحرک به لسانک» به نظر او نشان میدهد الفاظ در همان لحظه در کار است؛ به نظر میآید در حروف مقطعه نوعی غرابت هست که از فرهنگ عرب نیامده؛ و به استدلال عبدالعلی بازریان، به همین ضبط، نظمهای عددی در الفاظ قرآن را نمیشود لحظهای ابداع پیغمبر دانست. صحنهٔ تکلم خداوند با موسی را هم میآورد که الفاظ در آن ردوبدل میشود.
او میگوید سروش باید اینها را توجیه کند. ناسازگاری با متن معمولاً یعنی میزان تطبیق، نه آیهای که صددرصد رد کند. فکر میکند سروش متن را انکار نمیکند و معتقد است دربارهٔ حقایق عالم و وحی و نبوت نوعی مصونیت از خطا هست و خطا در حواشی ممکن است باشد، مثلاً دربارهٔ طبیعت؛ و به شوخی میگوید یادش نیست چه کسی گفته اگر قرآن در قطب جنوب نازل شده بود به جای شتر پنگوئن میگفتند.
روایات، روش و ابطالپذیری
بعد از جلسهٔ قبل پرسیده شد که پس روایات چه؟ او میگوید معمولاً در این جلسات به روایات خیلی اتکا نمیکند، همانطور که فکر میکند علامه طباطبایی میکرد. روایات مثل دفترچهٔ دومیاند که دربارهٔ دفترچهٔ اول است و مخدوشتر؛ ولی بعضی جاهایش واضح مانده و از آن استفاده میشود. اعتماد به روایت خیلی کمتر از قرآن است. هر حرفی که دربارهٔ متن میزنیم باید در متن قابل دفاع باشد، و روایتی که مخالف قرآن باشد باید زده شود به دیوار.
او میگوید گاهگداری بحث دربارهٔ متد لازم است، هرچند جلسات اول، حدود جلسات بیست، داشت خفهکننده میشد و جلسات سورهٔ یوسف جبران آن همه بحث تئوریک است. در علم کسی شک ندارد که آزمایشی در سرن میتواند مدل استاندارد را رد کند؛ دربارهٔ متن هم تا جای ممکن باید به این حالت نزدیک شد. اگر کسی آیهای بیاورد که با همان متد خلاف حرفهای او دربارهٔ سورهٔ مریم باشد، باید بپذیرد که حرفش رد شد.
به اصطلاح پوپر، آزمونپذیری و ابطالپذیری نشانهٔ اینفورمیشن است. میگوید حرفهایی مثل اینکه سورهٔ مریم دربارهٔ توحید و تقواست ابطالناپذیرند، چون همهٔ سورهها اینطورند؛ مثل اینکه کسی بگوید در لندن باران خواهد بارید، نه اینکه دوشنبهها. متد گذاشتن یعنی تفسیر را طوری ارائه کنیم که کسی بتواند با همان متد حرف ما را رد کند؛ و حتی ادعای معنای عصیان برای عصا را باید بسنجیم.
تعلیق فهم و صداقت با متن
به گفتهٔ او هنر خواندن متن این است که حس رسیدن به آخر را تا جای ممکن در حالت تعلیق نگه داریم، همانطور که فیزیکدانها امروز احساس نمیکنند همهچیز را فهمیدهاند. برای آدمی که به قرآن ایمان دارد این راحت است: آنچه گفته چیز کوچکی است و آرزو دارد کسی چیزی اضافه کند یا قسمتی را عوض کند. با اینکه بارها قرآن را خوانده، گاهی آیهای میبیند که با فهم کلیاش سازگار نیست، و فکر میکند تحمل این ناسازگاری نشانهٔ قوت است و آدمهای ضعیفاند که میخواهند حقیقت را در جعبهای به دستشان بدهند.
به گفتهٔ او در متنخواندن مهم است که آدم با خودش و متن روراست باشد: ذهنیتش در دانشآموزی فلسفی بود و نخستین بار که قرآن را خواند شوک خورد که هیچ شباهتی به فلسفه ندارد. باید به متن اجازه داد ذهنیتهایش را درهم بریزد. به نظر او هم گرایش سنتی، مثل بعضی تفسیرهای شیعی که همهٔ قرآن را دربارهٔ حضرت علی میدانند و شمس را پیغمبر و قمر را علی، و هم گرایش روشنفکرانه، مثل سید احمدخان که هواشناسی درمیآورد، به قرآن اجازهٔ حرفزدن نمیدهند. بدترین مانع فهم را همین میداند که آدم ذهنیت خودش را کنار نگذارد؛ و احساسش این است که اگر کسی کلاً به حرفهای سروش گوش دهد، از چالهٔ سنت در چاه علوم عصر میافتد، که برای فهم قرآن از سنت هم بدتر است.
کسی پرسیده بود فهمیدن ربطی به اخلاق ندارد؟ او پاسخ میدهد که متد این است: آزادید حدس بزنید و مدل بسازید و با متن تطبیق بدهید؛ آدمی که طهارت باطنی دارد شاید آنلاین بفهمد، ولی کسی که ذهنیتش توحیدی نیست باید هزار بار بخواند. به نظر او در داستان یوسف کلید این است که مثل خود این آدمها به دنیا نگاه کنیم: از دید پیغمبر مسئلهٔ اصلی گناه برادران است نه ناراحتی دنیایی پدر. میگوید برای فهم قرآن باید شبیه پیغمبرها بود، و قرآن تمرین این است که خدا دنیا را چگونه میبیند.
او روایتی را از «دفترچهٔ دوم» میآورد که هیچکس قرآن را نمیفهمد مگر «من خوطب به»؛ پس هیچ آدمی، هرچند پاک، کامل نمیفهمد و باید متدی برای عرضهٔ فهمش به متن داشته باشد. اگر آدم با طهارت مستقیم حقیقت را بفهمد، متن چهکاره است؟ به نظر او متن ریسمانی است که میشود از آن بالا رفت. ابن عربی را مثال میزند و به نظر او در مشاهداتش خطا شده، چون گمان کرده اسماعیل نبوده و اسحاق بوده است؛ مشاهدات عرفا خطاپذیر است. باور اینکه واژهها دستخوردهاند و با فرهنگ عرب آلوده شدهاند را نکتهای خیلی وحشتناک میداند.
اسماء الهی در قرآن و عرفان
دو جلسه قبل بحثی ناتمام ماند: اساس فصوص الحکم توجیه تاریخ انبیا با تحول در جلوهٔ اسماء الهی است، و فردید اسم «علمالاسماء تاریخی» را روی ایدههایی گذاشته که از تلفیق ایدههای ابن عربی با ایدههای هایدگر به وجود آمده. او میگوید فردید و سروش دشمن خونی هم بودند و سروش هر چیز بدی را به شاگردان فردید نسبت میدهد؛ خودش دربارهٔ فردید خیلی اطلاع ندارد.
به گفتهٔ او همهٔ تحلیلهای اسلامی بر مبنای قرآن باید به تحویل همهچیز به اسماء الهی برگردد. از تفسیرهای عرفانی بیش از فلسفی استفاده میکند، و بعضی تفسیرهای روایی، مثل المیزان، را خوب میداند. فکر میکند عرفان اسلامی بیش از بخشهای دیگر فرهنگ اسلامی از قرآن اثر پذیرفته: بیش از نود درصد فلسفهٔ اسلامی ادامهٔ فلسفهٔ یونان است. شاهدش تأکید عرفان اسلامی بر اسماء الهی است، که در هیچ فرقهٔ عرفانی و هیچ متن مقدس دیگری نیست؛ مثل «فله الاسماء الحسنی».
از نوجوانی به علامه طباطبایی ارادت داشته و اگر اشتباه نکند در کتاب «مهر تابان» خوانده که از او پرسیدند ویژگی معارف قرآنی چیست و قاطعانه گفت در قرآن اسماء داریم و هیچجا اینطور نیست. قرآن سرشار از تکرار نامهای خداست و میگوید «عَلَّمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا». دربارهٔ عرفان هندی نمیداند. کتاب ایزوتسو دربارهٔ صوفیسم و تائوئیسم را فوقالعاده میداند و میگوید در تطبیق عرفان اسلامی با تائوئیسم خیلی جاها موفق میشود، به شرط اینکه موضوع اسماء حسنی را کنار بگذارید، چون معادلی ندارد. انگیزهٔ ابن عربی در نوشتن فصوص را تطبیق سیر تاریخی انبیا با سیر ظهور اسماء الهی میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه