این جلسه با توصیفی کلی و به تعبیر خودش بیدقت از ایدههای ابن عربی در فصوص الحکم دربارهٔ آغاز جهان و اسماء الهی شروع میشود. سپس با مثالهایی نشان میدهد چرا برگرداندن هر چیز به اسماء در عرفان اسلامی مرکزیت دارد و آن را به انبیا ربط میدهد. در میانه به نمادین بودن جهان و جامعیت انسان میرسد و پس از آن مسئلهٔ شر را در برابر مسیحیت میگیرد. جلسه با وراثت انبیا و اولیا پایان مییابد.
ابن عربی و آغاز جهان
او میگوید بهکاربردن واژهٔ «تئوری» برای ایدههای ابن عربی کمی مسامحهآمیز است؛ این ایدهها از فصوص الحکم آغاز شدند و بسیار تأثیرگذار بودهاند، ولی نمیداند چقدر از حرفهای فصوص از آنِ خود ابن عربی است. ابن عربی میکوشد مدلی شهودی بدهد از اینکه پیش از خلق جهان چه بود و جهان در چه مراتبی خلق شد؛ این، اگر مسامحهآمیز نباشد، شبیه بحث فیزیکدانها دربارهٔ لحظههای اول بیگبنگ است.
در آغاز ذات خداوند است، مقام احدیت: چیزی بسیط و بیمثل. واحدیت وقتی است که دستکم چیزی غیر از آن مقام خلق شده باشد. به گفتهٔ او ابن عربی میگوید، و تقریباً همهٔ عرفا پیروی میکنند، که هیچ راهی به مقام احدیت نداریم؛ آن مقام بسط پیدا میکند، اسماء الهی ظاهر میشوند و جهان اینگونه شروع میشود.
اسماء الهی در عرض یکدیگر نیستند و در خود اسماء سلسلهمراتبی وجود دارد: بعضی در مراتب بالاترند، بعضی در مراتب پایینتر، بعضی همارز یکدیگرند و بعضی شامل اسمهای دیگرند. به گفتهٔ او ساختار جهان از همینجا میآید، ولی اینجا اختلاف وجود دارد و فکر نمیکند بتوان وارد این بحث شد که تقدم و تأخر این اسماء دقیقاً چگونه است؛ فکر میکند در قرآن اشارههایی هست و توجه زیادی به اسماء.
الله، رحمان و رحیم
فکر میکند از قرآن برمیآید که اسم «الله» در رأس هرم است و تقریباً همهٔ عرفا هم بر این توافق دارند: الله اسم جامع است و در مقابلش اسم دیگری نیست، در حالی که رحمان یا عزیز به صفتی ویژه اشاره میکنند. باید دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ الله احتیاط کرد و همه اتفاق نظر ندارند. به نظر میرسد دو اسمی که به الله نزدیکاند و انگار هممرتبهٔ یکدیگرند رحمان و رحیم باشند؛ همنشینی مداوم اسم رحمان و رحیم با الله به آنها شأن خاصی میدهد.
او میپرسد چرا دو اسم تقریباً مترادف در «بسم الله الرحمن الرحیم» میآیند؛ «بخشنده» ترجمهٔ رحمان نیست و هر دو از ریشهٔ «رحم»اند. فکر نمیکند عرب پیش از قرآن فرق دقیقی بداند؛ در فرهنگ قرآنی شاید این دو اشاره به تفاوت تکوین و تشریع باشند. روایتی که مطمئن است هست، ولی قوی بودنش را نمیداند، رحمانیت را مهر عام خداوند به همهٔ مخلوقات و رحیمیت را مخصوص مؤمنان میگوید.
رحمانیت در عالم تکوین است: خلق کردن، غذا دادن و مهربانیای که بدون توجه به کار مردم است؛ رحیمیت به عالم تشریع مربوط است، مثل بخشیدن گناهکار یا پاداش به کسانی که کارها را خوب انجام دادهاند. او میگوید نمیخواهد وارد این بحث شود، چون توافقی نیست و مقدار زیادی ذوقی است. دربارهٔ اینکه ابن عربی «حق» را نزدیک الله به کار میبرد میگوید واقعاً نمیداند؛ شاید سند و مدرک قرآنیاش چیزی مثل «ان الله حق هو الحق» باشد.
ظهور اسماء در جهان
او مدام تکرار میکند که فهم دینی جهان یعنی برگرداندن هر چیز به اسماء الهی؛ هر ویژگی جهان باید به ویژگیای در خداوند برگردد. به گفتهٔ او ویژگی عرفان اسلامی این است که اسماء در آغاز جهان به وجود آمدهاند و ساختار دارند، و فهمیدن جهان یعنی ربط دادن آن به این اسماء؛ هرچند میگوید موضوع به این سادگی نیست.
قاعدهای کلی در عرفان را یادآوری میکند: در سلسلهمراتب وجود، چیزهایی که اول به وجود میآیند در مقام ظهور دیرتر ظاهر میشوند. مثالش این است که از نظر وجودی انسان مقدم بر حیوانات است، ولی از نظر ظهور حیوانات زودتر ظاهر میشوند. به گفتهٔ او تمام فصوص الحکم مستند به اسماء الهی، تقدم و تأخرشان و نحوهٔ ظهورشان در عالم است؛ ابن عربی در طول تاریخ دورههایی میبیند که در هر دوره اسمی ظهور بیشتری دارد و آن را به سلسلهٔ انبیا ربط میدهد.
اسماء الهی در قرآن بینهایت دقیق به کار میروند. اسماء بسیط میتوانند با هم ترکیب شوند، پس هر پدیده ظهور ترکیبی از اسماء است نه یک اسم خالص؛ خورشید مظهر اسم نور است ولی نه فقط مظهر خالص آن. به گمان او برای فهم این تجلیها باید همهٔ قرآن را خواند؛ مثلاً غفور و رحیم، یا عزیز و حکیم، کنار هم میآیند، و اسماء را میشود مثل حروف دید که پدیدهها ترکیب مشخصی از اسماءاند.
تأویل یعنی برگرداندن آنچه میبینید به اولش، و اول اسماء الهی است. با زبان ریاضی، جهان ترکیب وزندار اسماء است: در یک پیامبر ظهور یک اسم شدت بیشتری دارد، نه اینکه همهٔ اسماء همهجا یکسان حاضر باشند.
پیامبران مظهر اسماء
بالای هرم انتظار پیامبران را داریم؛ به گفتهٔ او ابن عربی در فصوص پیامبران بزرگ را به ترتیب میچیند و هر کدام را مظهر خاص اسمی میداند و همهٔ داستانهایی را که پیرامون انبیا رخ میدهد به همان اسم برمیگرداند. پرسیده میشود چرا پیامبران لزوماً تجلی یک اسماند؛ او پاسخ میدهد که ابن عربی از غلبهٔ یک اسم حرف میزند و اینکه آن پیامبر بهرهای از بقیه ندارد شاید مسامحه باشد.
یکی میگوید شنیده که انبیا و ائمه پایه یا بافت دنیا بودهاند؛ او میگوید این حرفها بیشتر از ابن عربی شروع شده و مسلمانان نخستین مخلوق را نور محمدی و مسیحیان عیسی میدانند.
به گفتهٔ او از این حرفها باید انتظار داشت که مسیح تجلی رحمان باشد: در او تشریع کمتر دیده میشود، و آیهٔ «مبارکا اینما کنت» میگوید هر جا باشد با خودش برکت میآورد. در عرفان اسلامی توافقی کلی هست که پیامبر ما تجلی اسم الله است، عیسی تجلی رحمان و موسی که کاملاً در قطب تشریع است شاید تجلی رحیم؛ دربارهٔ اینکه این حرف زده شده یا نه تردید دارد. ویژگی پیامبر ما جامعیت و انتهای سلسلهٔ انبیا بودن است.
او میگوید تصوری که مسیحیان از خدا دارند همان تصوری است که ما از رحمان داریم و تشریع تا حدود زیادی حذف شده؛ لغو شریعت را به این نسبت میدهد و فکر میکند این نقص کلی مسیحیت است، در حالی که دین یهود بیش از اندازه تشریعی است. اینکه کدام اول است و کدام دوم را مقایسهٔ مشکلداری میداند؛ تصور عمومی مسلمانان جامعیت پیامبر است.
ابلیس، عزت و زن و مرد
او میگوید اساس نگاه عرفانی این است که هر چیز در دنیا به ویژگیای در خداوند برگردد، و مثال ابلیس را میآورد: اسمی که پشت این ماجراست عزیز است. خداوند مثل پادشاهی است که بارگاه خیلی تمیزی دارد و هر موجودی را راه نمیدهد، و ابلیس دربان این درگاه است: آنهایی را که مخلصاند تشخیص میدهد و نمیتواند کاری با آنها داشته باشد، و به آنهایی که ناخالصی دارند، به دلیل همان ناخالصی، گیر میدهد. این اذن که به ابلیس داده شد نتیجهٔ اسم عزیز است.
حکمت یعنی هر چیز را در جای خودش قرار دادن، و عزیز و حکیم به همین دلیل بهراحتی با هم میآیند؛ ابلیس به گفتهٔ او «دست غیب» است که نامحرم را دور میکند. عرفا عزت را برخاسته از زیبایی بینهایت خداوند میدانند، چون زیبایی خودش حریم میسازد. او میگوید جایی از همین حرف دربارهٔ حجاب استفاده کرده: اگر زن جلوهٔ جمال الهی باشد، حجاب با او همان کاری میکند که عزت با جمال الهی؛ مرد تجلی جمال نیست و نگهبان لازم ندارد.
این تحلیل ابلیس در متون عرفانی مشهور است و در قرآن به آن اشاره شده، جایی که ابلیس میگوید قسم به عزت تو همه را گمراه میکنم؛ بعضی عرفا آن را قسم نمیدانند و میگویند با توسل به اسم عزیز این کار را میکند. نمونهٔ روشن دیگر رابطهٔ زن و مرد است: اسم جامع به جمال و جلال یا تکوین و تشریع تقسیم شده؛ اسمهایی که در مرد کم است در زن زیاد است، و اگر رابطهای مثبت و طولانیمدت باشد، هر دو به تعادل و کمال میرسند.
انسان کامل در برابر هر اسم حالت درست دارد؛ مثلاً در برابر عظمت رهبت و در برابر جلال خشوع، و از موجود ضعیفی که کمی زور بازو دارد نمیترسد. به گفتهٔ او گناه این ویژگی را از دست میدهد و توبه یعنی برگشتن به حالات واقعی. پرسیده میشود مثالی قرآنی بدهید؛ میگوید قرآن در هیچ زمینهای چنین توضیح نمیدهد. نمونهٔ روشن را احساس مرد به زن میداند که بسته به گناه میتواند متعالی یا پوچ و جسمانی باشد.
جهان نمادین و جامعیت انسان
او میپرسد چرا در رویاها همهٔ انسانها نمادهای مشابه دارند؛ روانکاوان قائل به نمادهای ثابت جهانیاند و یونگ آن را به ناخودآگاه جمعی دوران باستان میرساند. به گفتهٔ او دیدگاه دینی این است که نظام عالم سمبولیک است و خود حیوان یا خورشید در ساختار عالم تجلی ویژگیهایی است؛ در دیدگاه غیردینی معنا ساختهٔ انسان است. هرچه به عالم اجسام نزدیکتر شوید، این معنادار بودن ضعیفتر و هرچه به بالای هرم نزدیکتر، روشنتر است.
از اینجا میگوید باید انتظار داشت که پدیدههای طبیعی در قرآن معنای سمبولیک داشته باشند و عرفا برای آیات معناهای سمبولیک بیاورند. کار ابن سیرین، که از روی آیات معنای نمادها را میفهمد، کار عجیبی نیست، هرچند فکر میکند او گاهی آیهای را که مناسب مییابد پیدا میکند و کارش خیلی دقیق نیست.
علت خلق انسان به گفتهٔ او جامعیت است: انسان میتواند همهٔ اسماء را درک کند و مطابقشان عمل کند، و بقیهٔ موجودات چنین نیستند. یک مرحله انعکاس جهان و خداوند در درون است، و مرحلهای دیگر عمل کردن همسان خداوند، یعنی مقام خلیفةالله. یوسف را مثال میزند که با وجود بلاهایی که به سرش آمد احساس انتقام ندارد و همان را میخواهد که خدا میخواهد. انسان کامل مثل موجودی شفاف است و «آیتالله» دربارهٔ او به معنای واقعی کلمه به کار میرود.
مسئلهٔ شر
او میگوید اگر خداوند حکیم و قادر مطلق و مهربان است، چرا انسانها رنج میکشند، و پرسیده میشود اگر همهچیز به اسماء برمیگردد منشأ شر کجاست. به گفتهٔ او قرآن صورت مسئله را پاک نمیکند: بعضی حکمای اسلامی میکوشند بگویند شر وجود ندارد، ولی ملائکه از اول میگویند خونریزی خواهد شد و جواب خدا انکار آن نیست؛ نخستین واقعه پس از هبوط کشته شدن یکی از پسران آدم بود و سورهٔ بقره تاریخ نافرمانی است.
جواب دینی باید به چیزی در خداوند برگردد. او میگوید در جلسات قبل توضیح داده که خلق موجودی که خلیفه باشد خودبهخود با شر همراه است؛ انسان میتواند اسماء را یاد بگیرد و برای ملائکه نبوت کند، ولی در زبان انسان کذب هم هست و ابلیس همینطور بشر را گمراه میکند. دربارهٔ اینکه آیا خدا میتواند سنگی بسازد که نتواند بردارد، میگوید خدا هر چیز را در حدی که میتواند وجود داشته باشد خلق میکند، مثل مربع سهگوش که فقط وجود لفظی دارد؛ ولی موجودی که نافرمانی کند خلق شده است. شر را به اسم خالق برمیگرداند.
به گفتهٔ او مسئلهٔ شر در مسیحیت بسیار اساسیتر از فرهنگ اسلامی است: اگر ذات خداوند را عین مهربانی بگیرید، مسئله جواب ندارد، ولی در اسلام تنوعی از اسماء هست و خلاقیت خداوند همارز مهربانی است و ممکن است عین رحمانیت نباشد. فکر میکند منشأ اصلی شر کفر است، یعنی پنهان شدن خداوند از دید یک نفر؛ و دربارهٔ اینکه شر به کدام اسم قابل برگشت است خیلی فکر نکرده است.
او تأکید میکند که نگفته همهچیز خوب است؛ شر وجود دارد و در قرآن صراحتاً مطرح شده، ولی انسان کامل از هیچ چیزی که تحقق پیدا میکند منزجر نیست و انسانها به دلیل محدودیت دید خودشان ممکن است بیش از اندازه در دنیا شر ببینند. در آیهٔ امانت به گفتهٔ او اگر در آغاز خلقت بپرسند همهٔ اسماء را میخواهی با احتمال چنین بلایی، همه قبول میکنیم؛ دیوانگی در ذات انسان است. او شخصاً میگوید دوباره حاضر است همهٔ این بدبختیها را بکشد.
وراثت انبیا و اولیا
او میگوید منطق کلی نگاه ابن عربی به سلسلهٔ انبیا را آورده و میخواهد مسئلهٔ وراثت انبیا را اضافه کند: چرا اصرار دارند که عالم از اوتاد خالی نمیشود. اساس این منطق این است که معانی هرچه بالاتر باشند ثابتترند؛ پس اگر دورهای باشد که اسم رحمان در حال تجلی است، منطقاً نمیشود پیامبرِ حامل تجلی کامل آن بمیرد و تجلی از بین برود.
به گفتهٔ او ابن عربی اصرار دارد که چهار نفرند که به نحوی ماندگار شدهاند و ارکان عالماند. کار نبی انذار و تبشیر است و ممکن است نبوت تمام شود، چون آنچه باید همیشه باشد در قرآن مانده؛ ولی اولیا کار دیگری میکنند: باری را به دوش میگیرند و نمیشود یکی از آنها محو شود و جانشینی نباشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه