جلسه میخواهد ایدههای ابن عربی و عرفا دربارهٔ داستان انبیا را معقول نشان دهد، با توضیح کلی آغاز خلقت و جلوهٔ اسما. سپس معنای سمبولیک وقایع، رابطهٔ رحمان و رحیم با تکوین و تشریع و رشد جنین میآید. بخش بعد ایدهٔ تاریخی فصوص و تناظر رشد فرد با تاریخ انبیا را، از نوح و ابراهیم تا عیسی و پیامبر، با هشدار دربارهٔ افراط در تعبیر دنبال میکند و در پایان به پرسشی دربارهٔ اسماعیل و اسحاق میرسد.
کلیات ابن عربی و معنای سمبولیک وقایع
او میگوید ابن عربی و پیروانش کوشیدهاند توضیحی از آغاز خلقت بدهند. اگر بشود از پیش از خلق سخن گفت، همهٔ صفات و اسما در ذات خداوند است و با خلق، خداوند «جلوه میکند»؛ جهان آینهای است که جلوهٔ اسما را در آن میبینیم. او حدیث قدسی «کنز مخفی» را یادآوری میکند، ولی میگوید جزئیات گفتههای ابن عربی را آنقدر خوب نمیداند و برایش قانعکننده هم نیست که با لحن موافق بیان کند، و کتاب ایزوتسو را برای کلیات توصیه میکند.
به گفتهٔ او دیدگاه دینی این است که هر واقعهای در جهان معنای سمبولیک دارد و نشانهای از خداست؛ برگرداندن آن به ریشهاش، یعنی به اسمای الهی، تأویل نام دارد. در قرآن هم هر چیز معمولاً با اشارهای به اسمای الهی همراه است، و اینها کلیدهاییاند؛ واقعهای تجلی یک اسم خالص نیست و همهٔ اسما در آن دخالت دارند، ولی باید اسمهای کلیدی را بهتر درک کرد.
او فکر میکند شاید مهمترین چیز برای فهم عمیق قرآن توان چنین تعبیرهایی باشد که کار خودش نیست. میگوید وقتی وقایع عالم را سمبولیک تعبیر میکنند جای رشد خرافات است: همانطور که رویا را نمیشود با یک متد تعبیر کرد، هر بیماری معنای سمبولیک دارد ولی نمیشود گفت یک بیماری همیشه یک معنا دارد. وقایع ثابتتر مثل خورشید و ماه معناهای کلیتری دارند و وقایع روزمره کاملاً جای اوهام هست؛ او اصرار دارد که داستانهای قرآن طوری انتخاب شدهاند که معناهای سمبولیک در آنها برجستهتر است، و برگرداندن به اسما بیشتر به هنر میماند.
رحمان و رحیم، انسان و جنین
او میگوید در «بسم الله الرحمن الرحیم» رحمان و رحیم شاید بشود گفت نزدیکترین اسما به «الله» هستند، اسم جامعی که به همهٔ ویژگیهای خداوند اشاره میکند؛ این دو به دوگانگی عالم تکوین و تشریع، یا خلق و امر، اشاره دارند. در عالم تکوین رحمان و در عالم تشریع رحیم است، و او میکوشد نشان دهد این با روایاتی جور درمیآید که رحمان را رحمت عامه و رحیم را رحمت مؤمنانه میدانند؛ در تشریع انسان میتواند کاری را که نباید بکند، مثل درختی که از آن نهی شد.
به گفتهٔ او انسان بازتابدهندهٔ همهٔ اسماست، اسما را تعلیم میبیند و خلیفهٔ خداست، ولی برای این باید اشتباه کند: هیچ موجود دیگری حس استقلال ندارد و انسان آن را در اثر گناه درک میکند، که احساسی غلط و توهم است. او عبارت تورات «انسان مانند ما شد» را یادآوری میکند و این را به حرفهایی ربط میدهد که دربارهٔ رابطهٔ تعلیم اسما و مراحل رشد جنین گفته است: نخستین چیزی که جنین درک میکند وجود خودش است، و همهٔ موجودات هر حالتی را انعکاس چیزی بیرون از خودشان میبینند، ولی ما تنها موجودی هستیم که این را به رسمیت نمیشناسیم.
او میگوید فرض کنید، و احتمالاً این فرض درست نیست، که در برابر هر صفت خالص خداوند مادهای شیمیایی در بدن باشد؛ آنوقت میشد گفت پیش از تولد بخشهایی از سیر خلقت را طی میکنیم. درخت همیشه با کلمه ارتباط سمبولیک دارد و گردش آدم در جنت پر از درخت را تمثیلی از گردش انسان میان اسما میداند. به قول لکان، جنین غرق در «غیر بزرگ» است و بعد «غیر کوچک» بیرون میآید و وحدت میشکند؛ اگر این تناظر با داستان آدم و حوا درست باشد، جنین در مرحلهای دچار خودبینی و گناه اولیه میشود.
انسان کامل، بعد تاریخی و روش ابن عربی
انسان کامل چنین است که هر پدیده بدون نیاز به آگاهی خودش حس درستش را در او پدید میآورد؛ در ما این به هم ریخته، چون کاری کردیم که نباید. او میگوید به باور خودش عیسی روح خداست و چون هبوط نکرده، انگار نسخهٔ کوچکی از خداست. او یادآوری میکند که این بخش با تعبیرهای جنینشناسی از خودش است و مفصلش در کتابها هست.
به گفتهٔ او شاید ایدهٔ مرکزی فصوص الحکم این باشد که ابن عربی به جلوهٔ اسما بُعد تاریخی میدهد: تقدم و تأخر منطقی میان اسما در تاریخ به تقدم و تأخر زمانی تبدیل میشود، اسمهایی در دورهای جلوه میکنند و جای خود را به اسمی دیگر میدهند، تا جهان دوباره به تجلی «الله» برگردد. از نظر ابن عربی تاریخ مهم جهان تاریخ انبیاست؛ در هر نبی یک اسم غلبه دارد، بیآنکه اسمای دیگر در او نباشد، و بیشتر نبی است که با ظهورش دوری را آغاز میکند.
او میگوید تشخیص اینکه کجا سمبولی معنا دارد به شهود قوی نیاز دارد، و ابن عربی ترتیب زمانی انبیا را هم دقیق رعایت نمیکند؛ زمان خطی شاید نکتهٔ اصلی او نباشد. معمولاً آیه یا واقعهای برجسته را شهودی ملاک میگیرد و داستان را بر آن تحمیل میکند. به نظر او ابن عربی مقید به متن نیست و بیشتر چنین مینماید که حقیقتی را درک کرده و در قرآن دنبال بیان آن میگردد و گاهی اشتباه میکند، مثل عرفایی که داستان یوسف و زلیخا را برای عشق آوردهاند، که به نظرش بدیهی است به این مطلب نمیخورد، بیآنکه حرفشان غلط باشد.
تناظر رشد فرد و تاریخ انبیا
او میگوید شهود ابن عربی به تناظر میان مراحل رشد فرد و مراحل رشد تاریخی انسان، یعنی تاریخ انبیا، برمیگردد. اشارهاش به ایدهٔ ارنست هکل دربارهٔ «توازی جنین» است، که به گفتهٔ او هر موجود در دوران جنینی مراحل تکاملش را طی میکند؛ میگوید این مثالها را از خودش میآورد و «یقهٔ مرا نگیرید». ایدهٔ مولانا هم همین است، از «جمادی مردم و نامی شدم»، و او میگوید عرفا شهوداً به شباهت سیر جنین با مراحل تکامل اشاره کردهاند.
به نظر او ابن عربی از درون خودش مراحل رشد را در انبیا میبیند، ولی ممکن است در نسبت دادن ویژگی به نبی یا در شاهد آوردن آیه اشتباه کرده باشد. احساس او این است که بعضی از ابن عربی طوری استفاده میکنند که گویی معصوم است، چون گفته پیامبر در رویا فصوص را به او داد. با طنز میگوید ابن عربی ادامهٔ نظریهٔ هکل را پیشتر گفته است، و جدی نگرفتنش را میخواهد، چون نمیداند نظریات هکل درست است یا نه.
او میگوید در علم چیزی را به جای دیگری میبرند و تناظر برقرار میکنند، مثل بردن هندسه به جبر، و گاهی دو طرف بر یکدیگر نور میبتابانند. بقیهٔ عرفا شجاعت ابن عربی را نداشتند که همهچیز را به اسما برگردانند و معانی داستانها را غالباً با ارجاع به درون انسان میگفتند: درون شما موسی هست، فرعون هست. او میگوید زمان ابن عربی دستکم در فصوص زمان خطی نیست.
عیسی، سورهٔ مریم و هگل
او میگوید سورهٔ مریم بیشتر از هر چیز سورهٔ عیسی است و در آن رحمان بیش از اندازه میآید؛ مریم هنگام آمدن فرشته میگوید «انی اعوذ بالرحمن». به گفتهٔ او عیسی بیشتر به اسم رحمان تعلق دارد و موسی، با تردید میگوید، به رحیم؛ ابن عربی در فصوص میگوید ترس مریم برای این بود که در اوج اتحاد با رحمان قرار بگیرد.
به ادعای او میشود بر اساس قرآن تصور کرد که عیسی هبوط نکرده و وارد عالم تشریع نشده است. اگر گناه واقعاً آگاهیای به انسان میدهد که عرفا «سهم بعد از محو» میگویند، عیسی در حالت محو میماند و نسبت به انبیای دیگر ناقصتر میشود. او دربارهٔ اینکه از عیسی خواسته شد مصلوبشدن را بپذیرد، میگوید اگر راست باشد شاید حکمتی داشته که او بدون گناه با خشونت جهان شرع آشنا شود؛ اینجا بیشتر پرسش مطرح میکند تا چیزی بگوید.
برای تناظر میان تاریخ بشر و رشد فرد، او میگوید این از خودش نیست و هگل به چنین چیزی اشاره میکند: کودک در ناخودآگاهی است و تاریخ هم از آگاهی کم و رفتار نزدیک به حیوان آغاز میشود، تا فرهنگ و آزادی پدید میآید. هگل را کنار بگذاریم، به گفتهٔ او خودآگاهی به زبان و فرهنگ مربوط است، و اسطورههای باستانی مثل تفکر کودکانه جاندارپندارند.
آدم، قوم نوح و طوفان
او میگوید بالغان دوران باستان با اسطورهها زندگی میکردند و ذهنیت باستانی ذهنیتی کودکانه است. لازم نیست خوشبینانه به تاریخ نگاه کرد؛ فرهنگ رشد میکند و اگر فرهنگ را به خودآگاهی مربوط بدانیم، میشود رابطهای میان مراحل خودآگاهشدن فرد و بشر فرض کرد، که از دید دینی ظهور انبیاست. اما خطر این است که شباهت را بیش از اندازه جدی بگیریم، و افراط در تعبیر سمبولیک داستان انبیا باعث شده بُعد اجتماعی آنها دیده نشود؛ استقلال واقعیت تاریخی و واقعیت فردی را باید حفظ کرد.
اگر بخواهد چیزی پارالل پیدا کند، حضرت آدم باید معادل دوران نوزادی بشر باشد: قابیل نمیداند با جسد چه کند و کلاغ به او یاد میدهد. به گفتهٔ او تا زبان تکامل پیدا نکند نمیشود شریعت نهایی آورد، و جوادی آملی نقل میکند که قرآن قوم نوح را شبیه انسان نخستین و بدوی تصویر میکند، برخلاف فرعون که بلبلزبانی میکند؛ او میگوید البته غارنشین نبودند ولی عقبافتاده بودند.
او طوفان نوح را با این مقایسه میکند که سالهای اولیهٔ زندگی خودمان را فراموش میکنیم: انگار زمین از فرهنگهای انحرافی پاک میشود و تاریخ بشر دوباره آغاز میشود. او میگوید شکی نیست که معنای آب علم است، و شاید علت پاکشدن جهشی در خودآگاهی باشد که آگاهیهای ضعیف را در کنار نور قوی محو میکند. اما میگوید ادعایی نمیکند و ایدههای خام میگوید که از هیچ بهتر است، به شرطی که جدی گرفته نشود.
ابراهیم، بلوغ و هشدار دربارهٔ افراط
او میگوید قرآن دربارهٔ انبیا اصطلاح «فلما بلغ اشده» را به کار میبرد و منظور نوجوانی است، چنانکه یوسف در جوانی دانش تعبیر رویا دارد؛ فکر میکند ابراهیم، که صحف دارد و حکم، مثل رسیدن بشر به دوران بلوغ است، و نوح شروع شرع است. اگر تناظر برقرار شود، خیلی جدی نگیرید؛ تابعی ریاضی نیست که هر نبی را بر سنی منطبق کند.
او به شکل پرسش میگوید آیا ابراهیم به دوران بلوغ شباهت ندارد، با این شوخی که «نداشته باشد!»، و اینکه در روانکاوی دورهای نزدیک بلوغ هست که گرایش به همجنس دارد، و ابراهیم همزمان با قوم لوط است. وقتی کسی میپرسد چرا اسحاق درست در زمان عذاب قوم لوط داده میشود، میگوید نمیداند و بلد نیست این تناظرها را برقرار کند، فقط ممکن است ایدههایی باشد.
رویا را هم نمیشود مبنای تصمیم گرفت، ولی میتواند ایده بدهد و او خودش از آن استفادههای خوبی کرده است. همین رفتار را برای تناظر پیشنهاد میکند: از هر طرف ایده بگیرید، شاید کار کند شاید نکند. میگوید وقایع مریم برای هر زنی اتفاق میافتد، ولی نه به این وضوح، و زکریا پدر به معنای کلی است.
به نظر او اگر تناظر درست باشد میشود چیزهایی کشف کرد، به شرط افراط نکردن؛ مشکل کسانی است که شهود ندارند و هر آیه را روانی تعبیر میکنند. او میگوید عرفای قدیم هم کمی افراط کردند و داستانی را روانی تعبیر کردند که بُعد اجتماعیاش قویتر بود. از ابراهیم به بعد مراحل رشد انسان دیگر رشد طبیعی ما نیست و عرفا آن را با حالات درونی عرفانی خودشان تطبیق میدهند.
عیسی و پیامبر، شریعت و اسماعیل و اسحاق
عرفا عیسی را متناظر با مقام «محو» و پیامبر ما را با «سهم بعد از محو» میدانند. او فکر میکند معنای آیهٔ «فلما احس عیسی منهم الکفر» این است که عیسی انگار کفر را نمیشناخت. پیامبر ما در مقام جمع است؛ عیسی چندان استغفار نمیکرد و در قرآن و نزد مسیحیان چنین چیزی نیست، ولی پیامبر ما میگفت در روز هفتاد بار توبه میکند.
او به نقشهای اشاره میکند که عرفا در آن دستکم هفت پیغمبر را با هفت مرحله و رنگ متناظر میگیرند، و کتابی از هانری کربن را برای شرحش یاد میکند. اینها از مشاهدات عرفانی میآید نه از قرآن، و چون نمیداند چیست زیاد توضیح نمیدهد.
دربارهٔ شریعت میگوید شریعت از جایی به بعد است و برای بچهٔ دو سه ساله شریعتی نداریم؛ فکر میکند معمولاً اعتقاد داشتهاند که شریعت موسی سختگیرانه است و شاید اول راه لازم باشد آدم به خودش سخت بگیرد. شریعت مثل قانون اجتماعی باید حالت یونیفورم داشته باشد، و او با بیمبالاتی بعضی عرفا نسبت به واجبات موافق نیست؛ ولی احساسش این است که برای کسی که میخواهد رشد کند در شرایطی کاری واجب میشود که از شریعت نیست، مثل علامه طباطبایی که درس فلسفه را برای سیر و سلوک خود لازم میدانست.
سرانجام میپرسد: هر آدم برای حکمی خلق شده، ولی شرایط اجتماعی معمولاً مناسب نیست و حکمی ثانوی میگیرد؛ آیا این شبیه تغییر حکم از اسماعیل به اسحاق نیست؟ فرزند در رویا نماد استعدادهاست، و او میگوید این آخرین جایی است که داستانهای انبیا با آدمهای معمولی تطبیق میشود، پس از آن به ما ربطی ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه