او نخست برنامهٔ باقیماندهٔ سوره و جلسههای بعد را اعلام میکند و بعد، بهعنوان آخرین بحث دربارهٔ تاریخ انبیا، دو ایدهٔ عرفانی را نقد میکند. در نیمهٔ دوم به قسمت سوم سورهٔ مریم میرسد و میپرسد چرا سوره با قیامت ختم میشود.
اعلام برنامه و پایان قسمت انبیا
او میگوید تصمیم گرفته دیگر دربارهٔ قسمت انبیا بحث نکند و سورهٔ مریم را حتماً تمام کند، حتی اگر دو جلسه تعطیلی بخورد. دربارهٔ قسمت آخر سوره، که به قیامت میپردازد، هم تصمیم گرفته خیلی وارد جزئیات نشود؛ فکر میکند شاید جاهای دیگر برای بحث قیامت مناسبتر باشد، چون باید مقدمات زیادی چید و حس خوبی ندارد که الان این کار را بکند. میگوید از اول قصد نداشت وارد بحث قیامت شود.
او پیشنهاد میکند سخنرانیهایی مثل سخنرانی دربارهٔ سورهٔ روم را از اول قرآن، به ترتیب، یکی دو ماه یک بار ادامه بدهند، با این فرض که علاقهمندان پیش از جلسه سوره را خوانده باشند؛ به حساب او در حدود سه چهار سال میشود همهٔ سورهها را انجام داد. این تصمیم را نشانهٔ آن میداند که میل ندارد جلسهها به شیوهٔ بحث دربارهٔ سورهها ادامه یابد، و ایدهای دارد برای جبران نقص صحبت دربارهٔ یک سوره: آخر هر جلسه به پرسشها و ابهامهایی اشاره کند که دربارهٔ آنها صحبت نشده، تا دیگران خودشان فکر کنند.
او میگوید ادامهٔ سورهٔ مریم ممکن است بیش از سه، چهار، پنج جلسه نشود، چون احساس چیز عمدهای که بخواهد بگوید را از دست داده است. شاید در آخر بحثهای یهودیت به داستان موسی در قرآن، موسی و فرعون، برگردند. برای سورهٔ حمد فعلاً جلسهٔ جداگانه نمیگذارند؛ او از سورههای خیلی کوچک میترسد، چون فکر میکند بحث دربارهٔ آنها خیلی سخت است.
او میگوید دو سال است قرار است دربارهٔ آمریکا سخنرانی کند و این بار میخواهد آن را عمومی اعلام کند تا فشاری بر شما و بر او باشد. ایده از خواندن کتاب «آمریکا»ی بودریار آمد که آن را خیلی خوب و چیزی شبیه سفرنامه میداند. برنامه از اول این بود که یک جلسه کاملاً بهعنوان یک آمریکایی و با تمام وجود از آمریکا دفاع کند و جلسهٔ دیگر آن حرفها را نقد کند؛ و با شوخی میگوید شاید آقای اوباما یک دفعه آمریکا را خوب کرد و سخنرانی دوم لازم نباشد.
خواندن انتقادی متن
او یادآوری میکند که در دو جلسهٔ آخر دربارهٔ شباهت داستانهای انبیا و دورهٔ رشد انسان بحث کرده و به ایدهٔ لاهیجی دربارهٔ تطبیق ولایت و نبوت اشاره کرده است: در قوس نزول انبیا ظهور میکنند، در قوس صعود امامان، و هر امام در مقابل یکی از انبیا. شیطنتی که نگفته بود این بود که در بحث مسیحیت گفته بود گاهی وسوسه دارد کسی از قبل اعلام کند که چند حرف کاملاً غلط میزند تا مردم کتاب را مثل کتاب درسی نخوانند.
او میگوید خوب است آدم متن را با این احساس بخواند که حرفهای غلطی در آن هست، چون خودش هم حتماً درصدی از حرفهایش غلط است؛ حتی در ریاضیات اینکه اصول موضوع خوب ترتیب داده شده یا نه جای فکر دارد. معادلات ماکسول را مثال میآورد که پتانسیلی در آن بود و بعداً حذف شد؛ کسی که حذفش کرد به این مضمون نوشت: «این آشغالها را دور ریختم»؛ و هفتاد هشتاد سال گذشت تا فیزیکدانها شک کردند که آن پتانسیل معنای فیزیکی دارد. به گفتهٔ او این سادهسازیها در کتابهای درسی ممکن است ایدهٔ شهودی جالبی را گم کند.
به نظر او حتی کتابهای درسی ریاضی و فیزیک را باید طوری خواند که شاید چیز بهتری هم بوده است. از آن شیطنت صرفنظر کرده، چون شاید زیادهروی باشد که کسی غیر از آنچه عقیده دارد صحبت کند مگر از قبل اعلام کند؛ جلسهٔ قبل دو ایده را کنار هم گفته و نقدی نگفته و ایدهٔ توازی تاریخ انبیا و رشد انسان را جانبدارانه مطرح کرده بود. حالا میخواهد شاید ۲۰ دقیقه آن دو را مقایسه کند و میگوید حرفهای عرفا قشنگ و تا حدود زیادی درست است، ولی در نسبتدادن آنها به قرآن باید خیلی احتیاط کرد.
ایدهٔ لاهیجی دربارهٔ ولایت و نبوت
لاهیجی ولایت را باطن نبوت میگیرد و میگوید انبیا هم نبیاند هم ولی. عرفا برای کل هستی قوس نزول و صعود قائلاند: خلقت تا جایی انگار منبسط میشود و بعد مخلوقات به سوی خداوند برمیگردند و نقطهٔ عطف این سیر قیامت است. او میگوید اینکه دنیا و آخرتی هست و آخرت جای آشکارشدن باطنهاست از بدیهیات قرآنی است، ولی اینکه قوس نزول تا کجا ادامه دارد را شاید نتوان صریحاً از قرآن درآورد؛ عرفا ظهور پیامبر اسلام را انتهای قوس نزول میدانند.
به گفتهٔ او لاهیجی و ابن عربی بر ایناند که تا جایی که انبیا ظهور میکنند جهان هنوز به مرحلهٔ نهایی خلقتش میرسد؛ ابن عربی میگوید تا مسیح نیاید خلقت به معنای تکمیلی کامل نشده است. یکی از ایدههای جالب عرفا این است که ترتیب ظهور برعکس ترتیب ایدههاست، مثلاً انسان از نظر ایده مقدم بر حیوان است ولی آخرین موجودی است که ظاهر میشود. به پرسشی دربارهٔ اینکه از کجا معلوم حوا بعد از آدم خلق شده، او فکر میکند دربارهٔ نوع انسان نمیشود چنین حرفی زد، و حرفهای عرفا را دربارهٔ نوع درست میداند.
او میگوید استفاده از ایدههای عرفانی مثل قاعدهٔ کلی کمی خطرناک است و در تعبیرهای سمبولیک زیادی جلورفتن مسئله را لوس میکند؛ اگر بنشینند خیلی راحت میشود از قرآن ایدههای خندهدار درآورد. بعد میپرسد اگر در قوس صعود اولیا متناظر هر پیامبرند، کدام انبیا؟ ۱۲۴ هزار پیغمبر و ۱۲۴ هزار ولی؟ یا دوازده امام در مقابل دوازده نبی خاص، که آن انبیا را از کجا بیاورند؟
برای ایدهٔ سمنانی دلایل بیرون از قرآن و دین آورده بود، مثل اشارهٔ هگل و فلاسفهٔ تاریخ به شباهت رشد انسان و تاریخ بشر. ایدهٔ لاهیجی را به آن خوبی نمیفهمد؛ میگوید چیزی را نتیجه گرفتن با ساختن مقدمات خطر دارد، ولی لاهیجی آدم معتبری است و شاید ایده درست باشد و ما نمیفهمیم. ولایت ادامه پیدا میکند و همهٔ عرفا آن را قبول دارند؛ نقدش به تناظر اولیای بعد از ختم نبوت با انبیاست، و میگوید هیچ ایدهٔ قانعکنندهای ندارد که دوازده نفر را از کجا بیاورند.
تناظر دوازده پیامبر مریم با دوازده امام
او میگوید اگر این ایده را بپذیرید، فکر میکند از همه بیشتر زیدیه خوشحال میشوند: پنج پیامبر اولوالعزم دارند و پنج امام، و میگویند این پنجتا در مقابل آن پنجتا؛ اگر آدم را هم اضافه کنند جور میشود. اسماعیلیه هم شاید هفتتایشان را جور کنند. فکر میکند وقتی ایدهٔ دقیقی ندارد و میخواهد تناظری برقرار کند، کار کمی به چنین چیزی میکشد.
بعد شیطنتی را که نکرده بود با لحنی شیطنتآمیز میگوید: در سورهٔ مریم نام دوازده نبی و مریم آمده و میشود آنها را مقابل دوازده امام و فاطمه گذاشت و پیامبر وسط بماند؛ «ببینید چقدر خوب با هم جور میشوند!» و چهارده معصوم درمیآید. او اینجور ایدهها را کمی خطرناک میداند، چون کسی عقیدهٔ خودش را میگیرد و میرود پیغمبر پیدا میکند. وقتی تناظر را مینویسند، عیسی مقابل علی میافتد و مریم مقابل فاطمه که خوب است، ولی یحیی مقابل امام حسن و زکریا مقابل امام حسین میشود و او میگوید «باید برعکس باشد!».
او میگوید ابن عربی دربارهٔ بعضی چیزها میگوید انبیا را در خواب دیده، مثلاً اینکه قربانی اسحاق بوده، ولی در مشاهدات عرفانی هم احتمال خطا هست؛ او خودش سورهٔ صافات را جز بر اسماعیل نمیخواند. فقط در انبیاست که ابزارهای مشاهده از خطا پاکاند. ظاهراً لاهیجی برای دوازده پیغمبر از سورهٔ مریم ایدهای نداشته و این را خودش دارد اضافه میکند؛ برای اسماعیلیه و زیدیه هم همین کار را میشود کرد و «کار سختی نیست».
سمنانی و حد احتیاط
او میگوید خطر اینکه چون دوست دارد به چیزی برسد عجله کند وجود دارد، و فکر میکند بزرگترین مشکل کار با قرآن در تاریخ این بوده که اکثر آن آدمها به فرقههایی وابسته بودند که دوست داشتند عقایدشان را در قرآن ببینند. دربارهٔ لاهیجی نمیگوید تئوری ساختگی است، ولی تئوری باید در ادامه تأیید شود. دربارهٔ سمنانی نیز هفتتا بودن را نمیفهمد و نمیداند داوود آن وسط چه میکند، و آن را دلبخواهی به نظر میآورد؛ ممکن است شهودی عمیق باشد.
او میگوید حدود نیم ساعت صرف نقد دو ایده کرد. ایدهٔ لاهیجی را ایدهای نمیداند که بشود رویش حساب کرد، چون از تناظرش چیزی نمیفهمد؛ در حالی که از تناظر آدم و نوح با کودکی انسان چیزی میفهمد. ایدهٔ سمنانی را در حد تناظر قشنگ میداند، نه تعدادشان. تا شواهد شهودی یا متنی کافی نداشته باشد اینها تئوریاند، و میگوید آیهٔ «لا تقف ما لیس لک به علم» را همیشه رعایت کنید.
ساختار سهقسمتی سورهٔ مریم
او میگوید سورهٔ مریم را از اول سه قسمت میکرده: دو داستان تولد یحیی و عیسی، سلسلهٔ انبیا، و احوال قیامت؛ طول قسمتها نسبتاً متعادل است. دو قسمت اول به سلسلهٔ انبیا اشاره دارند و هر دو با اشاره به قیامت ختم میشوند: قسمت اول پس از اینکه عدهای عیسی را فرزند خدا دانستند، و قسمت دوم با «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة و اتبعوا الشهوات» و بعد بهشت.
میان قسمت دوم و سوم دو آیه آمده که به گفتهٔ او فرشتهها همین حالا در حین وحیکردن به پیامبر میگویند؛ او آن را مثل لحظهای میداند که وقتی چراغها را روشن میکنند میبینید سالن سینماست. فکر میکند «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة» بیش از هرکسی به مسیحیها اشاره میکند. جواب پرسشی است که چرا ۶۰۰ سال دنیا از نبوت خالی ماند: «و ما نتنزل الا بامر ربک» و خدا فراموش نکرده بود؛ او این را بشارت اتصال دوبارهٔ زمین و آسمان میداند.
پس از آن فضای سوره از مرور تاریخ به زمان حال تغییر میکند: حرفها حرفهای کفار مکه است و «و اذا تتلی علیهم آیاتنا» نشان میدهد ارتباطی که قطع شده بود دوباره برقرار شده است. او میگوید شاید مناسب باشد این دو آیه را به هیچکدام از دو قسمت نگیرند، یا اگر میخواهند به یکی الحاقشان کنند، اول قسمت سوم بگیرند.
چرا سوره با قیامت ختم میشود
او میگوید در قرآن نباید پرسید چرا دربارهٔ قیامت حرف زده میشود، چون پیشفرض این است که همیشه به هر طریق به قیامت اشاره میشود؛ قیامت مثل توحید جزو اهداف اصلی قرآن است. پس آنچه باید پرسید مناسبت خاص این سوره است.
او سورهٔ یوسف را مثال میزند که وسط داستانش جملههایی دربارهٔ توحید میآید و کسی نمیپرسد چرا. داستان را میخوانند تا رابطهٔ خاص یوسف با خدا را ببینند. این جملهها را به میاننویسهای سینمای صامت تشبیه میکند که ریتم را کنترل میکنند و در قرآن زائد نیستند.
نکتهٔ اول او حشر است: قیامت روزی است که همهٔ آدمهایی که پیاپی در زمان ظاهر شدهاند با هم جمع میشوند، و این سوره به توالی آدمها توجه دارد. با شوخی میگوید اگر از قدیمیای بپرسند شغلش چه بود و از رونالدینیو، شغلها با هم قاطی میشود؛ شخصاً فکر میکند علوم امروز، بیشتر پزشکی و کمتر فیزیک، در آن روز خندهدار به نظر میرسد. جریان تولد آدمها مثل رودخانه است و روز حشر دریایی که به آن میریزند.
قیامت به مثابه تولد مجدد
نکتهٔ دوم او عبارت آغاز قسمت سوم است: «و یقول الانسان…» و «اولا یذکر الانسان انا خلقناه من قبل و لم یک شیئا»، که عین عبارتی است که در پرسش و پاسخ زکریا دربارهٔ یحیی آمده بود. تم اصلی سوره تولد است و قیامت چیزی نیست جز تولد دوباره، پس بحث قیامت در انتهای این سوره مناسب است.
او میگوید دربارهٔ قیامت در قرآن مدام ابهامزدایی و استدلال میبینید. استدلال این است که انسان از هیچ ساخته شده و بازسازی خیلی راحتتر از ساختن است؛ اینکه تا حالا تولد مجدد ندیدهایم برای عدهای ناباوری ایجاد میکند.
او میگوید مشکل اصلی برای باورکردن قیامت این است که بیش از اندازه به حس اعتماد کنیم؛ این حسگرایی را نوعی بیماری و گیرکردن در پایینترین مراحل شناختی میداند. به پرسشی دربارهٔ احتمال وجود چیزی غیرمادی میگوید نمیفهمد سؤال مادی و غیرمادی چه ربطی دارد: اعتقاد به قیامت یعنی حشر، حالتی جسمانی، و مجازات و پاداش، نه فقط باقیماندن روح. به این گفته که شاید انکاری نیست و فقط کیفیتش عجیب است، پاسخ میدهد که آنها حالت انکار دارند. در پایان میگوید ورود به بحث قیامت توجیه نمیخواهد، ولی اینکه چطور به محتوای سوره وصل میشود کمی دقت میخواهد، از راه تولد مجدد و حشر.
→ متنِ کاملِ این جلسه