او میگوید چند جلسه است بیشتر به این فکر میکند که حرفهایی با جنبهٔ متدولوژی بزند و یاد بدهد چه کاری میشود کرد تا خودمان چیزهایی را از قرآن بفهمیم. در این جلسه میخواهد قطعههایی از علاءالدوله سمنانی و لاهیجی بخواند. جلسه با این نکته آغاز میشود که متون عرفانی منبع الهاماند، به ایدهٔ توازی میان تاریخ انبیا و رشد انسان میرسد و به توصیهٔ احتیاط ختم میشود.
الهام از متون عرفانی، نه علوم عصر
به گمان او در جلسات سورهٔ مریم روشن شده که متون عرفانی منبع الهام خوبیاند. اگر پذیرفته شود که درک متن، مثل فهم مطالب علمی دربارهٔ طبیعت، بخشی الهامی دارد، کسی نمیپرسد ایده از کجا آمده؛ ولی ایده باید با متن سازگار باشد و بشود با متن از آن دفاع کرد. هرچه ایدهٔ اصلی برای فهم نکتههای دیگر قرآن الهامبخشتر باشد، نشان میدهد که شاید ایدهٔ خوب و درستی است.
او تصور میکند، برخلاف ایدهای که الان متداول است و مثلاً دکتر سروش از آن سخن میگوید، علوم عصر برای فهم متنی مثل قرآن چیز خیلی کمی در اختیار میگذارد؛ این را به تجربهٔ شخصی خودش میگوید. شاید تنها استثنا روانکاوی باشد، چون موضوعش مستقیماً انسان است. دربارهٔ هنر میگوید اگر آن را هم جزو علوم عصر بگیریم، موافق است که از تکنیکهای جدید الهام بگیریم؛ نمونهاش انحراف از گرامر است که در قرآن هست و هنوز متداول نشده.
اعتماد نکردن به عرفا و نمونهٔ ابن عربی
سورهٔ مریم به جنبهٔ خصوصی و معنوی زندگی پیامبران اشاره میکند، و به گمان او برای فهم آن منابع خوب همان متون عرفانیاند. آیا میشود به آنها اعتماد کرد؟ پاسخ او منفی است و هیچکدام از چیزهایی را که میخواند تأیید نمیکند: مثلاً اگر سمنانی میگوید نور سبز میبیند، از کجا بداند که میبیند یا نه؛ و میان نجمالدین کبری و سمنانی در توالی رنگها اختلاف هست. او فکر میکند در شهود همهٔ این عرفا قطعاً خللهایی وارد میشده؛ مثلاً ممکن است رنگ نور به ویژگیهای ذهن خودشان مربوط باشد. کار او فقط گرفتن ایده است؛ ایدههایی که شاید جهتی نشان بدهند تا فکر بهتری سازگار با متن تولید شود.
او یادآوری میکند که در جلسات اول، دربارهٔ اینکه چرا نشانهٔ تولد یحیی برای زکریا سه روز سخننگفتن است، قطعهای از فصوصالحکم ابن عربی را آورده بود. ابن عربی در آن متن از حالت درونی خودش میگوید که کلامش قطع شده و به پیروانش توصیه میکند این کار را بکنند، و هیچجا آن را به داستان زکریا ربط نمیدهد؛ ولی به دلایلی به نظر میآید شباهت کافی هست که بخواهیم این دو را به هم ربط بدهیم. منظور او از متون عرفانی تفسیر عرفانی همان آیه نیست، بلکه ایدههایی است دربارهٔ حالتهای روانی متعالیتر از انسانهای معمولی.
ظهور اسماء و توازی با رشد فرد
به گفتهٔ او ایدهٔ کلی ابن عربی این است که گذر زمان و تاریخ با ظهور تدریجی اسماء الهی ارتباط دارد؛ در قوس نزول در هر مرحله یک اسم غلبه دارد، و ابن عربی این را از شهود عرفانیاش آورده است. اگر چنین ترتیبی باشد، به نظر خود او معقول است که میان حالت روانی فرد و تاریخ جامعه توازی فرض شود، چون هر موجودی از عدم میآید و از خداوند جدا میشود و قرار است برگردد.
او میگوید اگر مثل ابن عربی تاریخ را عمدتاً تاریخ انسان و ظهور انبیا را مهمترین چیز آن بدانیم، انبیا باید به ظهور اسماء ربط پیدا کنند؛ فصوصالحکم میکوشد برای هر پیامبر اسم متناظرش را پیدا کند و این به گفتهٔ او ایدهٔ خیلی خیلی بلندپروازانهای است. در کلیات ابن عربی این ایده هم هست که در یک انسان تنها باید سیری شبیه تاریخ انبیا دید؛ ولی به گفتهٔ او ابن عربی اینگونه استدلال نمیکند؛ این خود اوست که میکوشد بگوید چرا این ایده، اگر آن کلیات را بپذیریم، معقول به نظر میرسد.
آدم و نوح: کودکی بشر
او تأکید میکند که به نظرش هیچ توازیای بهطور کامل وجود ندارد؛ اینکه کسی هر جزء کوچک داستان ابراهیم را به چیزی در روان انسان ربط بدهد، به نظرش رویکردی کاملاً بیماریزاست؛ توازی کلی را معقول میداند. به نظر او داستان آدم و حوا تمثیل دوران جنینی است، هرچند نمیخواسته بازش کند چون نمیشود دربارهٔ آن حرف خیلی محکمی زد. حتی اگر استدلالهای پیشین او را کنار بگذاریم، با فرض این توازی آدم به نخستین دورهٔ زندگی، یعنی جنینی و نوزادی، ربط پیدا میکند.
استدلال او بیرون از عرفان این است: اگر رشد روانی را به خودآگاهی و آن را به زبان و فرهنگ مربوط بدانیم، باید انتظار داشت در دوران اولیهٔ تاریخ بشر هوشیاری پایینتر و کودکانه بوده باشد. به گفتهٔ او اسطورهها فضایی مثل داستان پریان دارند. ذهنیت کودکانه با نوح متناظر میشود: طوفان، که تصفیهای در تاریخ بشر بود، تمثیل خوبی است برای اتفاقی که در کودکی برای همه میافتد، یعنی اینکه همهٔ ما دوران اولیهٔ کودکی را فراموش میکنیم؛ دربارهٔ علتش توافقی نیست و مثلاً فروید آن را نتیجهٔ تروما یا عقدهٔ ادیپ میداند.
او میگوید جاندارپنداری کودک را نباید با این دید عرفانی که همهچیز تسبیح میگوید قاطی کرد. نکتهٔ اساسی را تمایز درون و بیرون، یعنی تخیل و واقعیت، میداند؛ امروز کسی را که میان این دو فرق نمیگذارد دچار اسکیزوفرنی میدانیم و به این معنا همهٔ کودکان اسکیزوفرنی دارند. به گمان او بشر ابتدایی هم میان خیال و واقعیت فرق نمیگذاشت و منشأ اسطورهها تا اندازهای همینجاست.
از نظر دینی هم توجیه خوبی برای طوفان میبیند: فرهنگ بشر در سالهای اولیه بیش از اندازه درهمریخته بود و لازم بود یک بار زمین شسته شود و انگار ممکن بود راه رشد بشر مسدود شده باشد؛ نوح میگوید امیدی نیست از اینها نسلی رشدیافته پدید بیاید. او میگوید میشود از هر چیزی، مثلاً از آب به عنوان سمبل، ایده گرفت، ولی نه اینکه بگوییم چون آب سمبل دانش ناخودآگاه است پس این اتفاق در زندگی بشر افتاده.
ابراهیم و ستاره و ماه و خورشید
اگر این حرفها کمی دقیقتر شود، به گفتهٔ او میشود آدم را به دوران جنینی و شکلگیری جسم برگرداند، نوح را انگار به شکلگیری ذهن انسانی و ابراهیم را به دوران بلوغ، یعنی رسیدن به مرحلهای که انسان میتواند تکلیف به عهده بگیرد؛ برای همین ابراهیم مبدأ رسالت جهانی و شریعت است. یکی از حاضران بعد از جلسه پرسیده بود آیا این ظلم به انسانهای اولیه نبوده؛ پاسخ او منفی است، چون آنها مثل بچهاند و تکلیف ندارند.
ابراهیم در قرآن استدلالی دارد: ستارهها را میبیند، بعد ماه و بعد خورشید، و میگوید به خداوند ایمان آورد. او میپرسد این یعنی چه و آیا ابراهیم واقعاً اینها را اشتباه گرفت. به نظرش ابراهیم کمی شبیه حی بن یقظان رفتار میکند و این میتواند تمثیل خیلی خوبی از مرحلهای باشد که همه به نوعی طی میکنیم. اگر حرفهای لکان را قبول کنیم، تصور مبهم کودک از جهان چیزی شبیه دیدن ستارهها در آسمان است، ماه تمثیل خوبی از مادر و خورشید تمثیل خوبی از پدر؛ ولی او نمیخواهد بگوید لکان دقیقاً عین این را میگوید.
او بارها گفته که منبع اصلی شرک در همهٔ انسانها وابستگی به والدین بوده و هست و توحید حاصل نمیشود مگر این وابستگیها از خود دور شود. پس اگر ابراهیم را شبیهسازی اتفاقهای ابتدای زندگی همهٔ انسانها بدانیم، که دیگر به یک معنا گناه نیست، میتوان گفت او از حالت درونی خودش سخن میگوید و دروغ نمیگوید.
سمنانی و هفت لطیفه
او از کتاب هانری کربن، «انسان نورانی در تصوف ایرانی»، فصل «هفت پیامبر هستیت» را میخواند که دربارهٔ آرای سمنانی است؛ به گفتهٔ او ایدهٔ سمنانی ربطی به ظهور اسماء ندارد و از تطابق آفاق و انفس میآید، یعنی توازی میان درون انسان و جهان بیرون؛ کربن این را «قانون همراستایی» نامیده است.
سمنانی از هفت مرحلهٔ روشن رشد معنوی سخن میگوید، یعنی لطایف سبعه، و هر کدام را با پیامبری متناظر میکند: قالبیه با آدم، نفسیه با نوح، قلبیه با ابراهیم، چهارمی، اگر او اشتباه نکرده باشد، سریه با موسی، سپس روحیه با داوود، خفیه با عیسی و حقیه با حضرت محمد. او میگوید تا ابراهیم، چون تا مرحلهٔ بلوغ است، همهٔ ما تا حدودی مشترکیم، ولی از موسی به بعد باید انتظار داشت که به مسیر خودمان بستگی داشته باشد.
او این نظریه را جذاب میداند و فکر میکند کلیتش درست است، ولی نمیداند رنگها درست است یا نه. به عنوان انتقاد میگوید عرفان و عرفای ما همیشه این ایراد را دارند که به جنبههای اجتماعی و سیاسی کاری ندارند و غرق در رشد فردی خودشاناند؛ وقتی مغولها حمله کردند، به گفتهٔ او به غیر از نجمالدین کبری هیچکس آستینی بالا نزد. البته اگر از این راه چیزی فهمیده شود ارزش دارد؛ ولی داستان موسی و فرعون و بنیاسرائیل نکتههای سیاسی و اجتماعی دارد که مستقیماً به لطیفهٔ سریه ربط ندارد، و همهٔ آنچه در قرآن آمده مسائل رشد فردی نیست.
سمنانی میخواست در تفسیرش بطنها را در همهٔ قرآن بگوید. در نمونهای که او میخواند، دربارهٔ آیهای که نماز در حال مستی و نیاز به طهارت را میگوید، مستبودن در لطیفهٔ قالبیه یعنی اشتغال به امور دنیا و آبی که آن را پاک میکند «ذکر رسمی» است؛ در نفسیه یعنی هوای نفس و میل به دنیا و در برابرش «ذکر تعلیمی» قرار دارد. او میگوید این جزئیات را نمیفهمد و نمیداند چقدر درست است، ولی فکر میکند حرفهای سمنانی دربارهٔ عیسی برداشت خوبی است.
لاهیجی: نبوت و ولایت
به گفتهٔ او ایدهٔ تالیبودن ظهور اسماء را شاید شبستری از همه واضحتر گفته و شرح لاهیجی بر «گلشن راز» به این بحث ربط دارد. لاهیجی ولایت را کنار نبوت میآورد: هر نبی حتماً ولی است ولی هر ولی نبی نیست، و نبوت ختم میشود ولی ولایت نه. ساخت نبوت دوجهتی است؛ جهتی رو به خالق که ولایت و باطن است و جهتی رو به خلق که نبوت و ظاهر.
لاهیجی علاوه بر تاریخ انبیا، که به نبی اسلام ختم میشود، به تاریخ اولیا هم قائل است، و از آخرالزمان به بعد در مقابل هر نبی ولیای ظهور میکند؛ امامها را در قوس برگشت در مقابل انبیا میگذارد. به گفتهٔ او دستکم لاهیجی ایدهای ندارد که کدام امام در مقابل کدام نبی است، جز اینکه عیسی و علی را در مقابل هم میگذارد، و او نمیداند لاهیجی در این تطبیق پیش رفته است یا نه؛ او تأکید هم میکند که این الوهیت را نباید به این معنا گرفت که علی خداست.
احتیاط در برابر شهود عرفانی
او میگوید از آغاز بحث سورهٔ مریم در ذهنش بود که یک بار متنهای عرفانی بیاورد تا هم قانع کند اینجا چیزهای جالبی هست و هم قانع کند که باید کمی احتیاط کرد. شهود عرفانی را نباید به صرف بزرگی عرفا پذیرفت؛ او میپرسد اگر ابن عربی میگوید اسماعیل نبوده و اسحاق بوده، آیا چون میگوید دیدم پس درست است؟ این متنها منبع الهام خوبیاند به شرط حفظ توقع، چون عرفا معمولاً حرفهای خیلی خوبی میزنند ولی در ارجاع به متن گاهی کاملاً اشتباه میکنند.
راه دیگر این است که خود آدم سیر و سلوک کند؛ ولی حتی آنگاه نباید به شهود خودش آنقدر اعتماد کند، چون در شهود عرفانی هم خطاهایی هست و عرفا پیامبر نیستند که محافظت شوند. در پایان او کتابهای کربن، از جمله «ارض ملکوت»، را توصیه میکند و میگوید کربن در انتخاب متون سلیقهٔ خوبی داشت.
→ متنِ کاملِ این جلسه