او قسمت سوم سورهٔ مریم را، که دربارهٔ قیامت است، با ساختار سوره و با موضوع تولد پیوند میدهد. دربارهٔ تولد مجدد و شگفتی، و اینکه علم چرایی را توضیح نمیدهد، صحبت میکند. بعد به دو پرسشی میرسد که به گفتهٔ او آغاز این قسمت به آنها پاسخ میدهد.
ساختار سوره و تولد
او میگوید در این قسمت دربارهٔ قیامت بیشتر سخن گفته میشود و شاید بهتر باشد واژهٔ «حشر» را به کار ببرند. قسمت اول با گفتن حقایق دربارهٔ عیسی و اینکه عدهای عقاید انحرافی پیدا کردند و عاقبت خوبی ندارند تمام میشود، و قسمت دوم پس از سلسلهٔ انبیا با کسانی که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند. به گفتهٔ او در قسمت اول به عقاید نادرست اشاره میشود و در دوم به عملنکردن به تکالیف، و در دوم گفته شده که آنهایی که توبه کردهاند استثنا هستند.
سوره اینگونه شروع میشود که زکریا نگران است ارث آل یعقوب به چه کسی خواهد رسید، و یحیی و عیسی پایان ماجرای آل یعقوباند؛ بعد فترتی حدوداً ۶۰۰ ساله هست تا ظهور حضرت رسول از نسل اسماعیل. او میگوید دو آیهٔ ملائکه به این پرسش پاسخ میدهد که چه شد ۶۰۰ سال نیامدند و حالا دوباره نازل شدهاند: آمدن و نیامدنشان برنامهای است. سوره تا جایی دربارهٔ گذشته سخن میگوید، بعد لحظهٔ حال است که ملائکه حرف میزنند، و بقیه دربارهٔ آینده است؛ و اگر معنای آن جمله این باشد که گذشته و حال و آیندهٔ ما در دست خداست، که فکر میکند درست است، با ساختار سوره هماهنگ است.
او میگوید پرسش از اینکه چرا بخشی از سوره به قیامت اختصاص دارد پرسش درستی نیست، همانطور که سخنگفتن از توحید به توجیه نیاز ندارد؛ ولی پرسش از زاویهٔ نگاه به قیامت میماند. مناسبت واضح در ابتدای قسمت سوم این است که ابتدای سوره به تولد اختصاص دارد؛ او میگوید در جای دیگر قرآن چنین آیاتی دربارهٔ تولد انسان ندارید؛ به نظر میآید تولد انسان و نقش پدر و مادر شاید بهطور مخصوص اینجا بررسی شده است. هر دو تولد قسمت اول غیرطبیعیاند، و عبارتی که در پاسخ زکریا گفته میشود عیناً در پاسخ پرسش انسان دربارهٔ زندهشدن پس از مرگ هم هست.
تولد مجدد، شگفتی و کرختی
او میگوید خداوند میتواند بدون اسباب انسان را از هیچ خلق کند، پس برای کسی که این را یک بار دیده، تولد دوباره عقلاً سادهتر است. ناباوری از این است که پدیدهٔ دیگر را مداوم دیدهایم و غیرطبیعی نمیآید، در حالی که آن پدیدهٔ اول سختتر و معجزهآساتر است. آنچه ما را در برابر پدیدههای طبیعت دچار شگفتی نمیکند عادت و کرختی است؛ به گفتهٔ او ما تقریباً دربارهٔ هیچیک از اتفاقهای طبیعت نمیدانیم چرا میافتد.
او میگوید علم به ما نمیگوید چرا اتفاقها میافتند و فقط توصیفی است که چه اتفاقی خواهد افتاد؛ معادلاتی داریم که رفتار را پیشگویی میکنند و برای ساختن تکنولوژی همین کافی است. اینکه فیزیک علم پایه است ایدئولوژیای است که درست بودنش لزوماً معلوم نیست، و او دربارهٔ آن در دانشگاه تهران بحث کرده. دانش چیزی را توضیح نمیدهد، ولی همیشه طوری با آن برخورد میشود که انگار همهچیز را توضیح میدهد.
مکانیک نیوتونی و نسبیت عام
او میگوید مکانیک نیوتونی در آغاز غیرقابلهضم بود: حرکت سیارات مثل این است که خورشید با طنابی نامرئی آنها را گرفته و میچرخاند، در حالی که تصور قدما حرکت روان و شادمانه بود. به گفتهٔ او در مکانیک نیوتونی فضای تخاصم هست که با اندیشهٔ یونانی جور درمیآید و با تصور توحیدی از جهان نه. فکر میکند فقط قدرت ریاضی نیوتون همه را قانع کرد، و تأکید میکند که در بطن این تصور جدید نوعی فضای احیای تصورات شرکآمیز بود، که شاید برای ما معنادار نباشد.
نسبیت عام انیشتین این تصورات را به تصورات قدیم نزدیک کرده است: همه روی ژئودزیک، یعنی خط مستقیم، حرکت میکنند و کسی نمیخواهد در برود. او میگوید نمیخواهد بگوید گزارهها با دین تناقض دارند؛ منظورش فضای ذهنی است، و به نظر او تصوری که نسبیت عام از حرکت سیارات میدهد با تصور قرآن از اینکه همه در مدارها شنا میکنند هماهنگتر است. معنا ندارد بگوییم فرمولهای نسبیت عام با قرآن سازگار است، ولی این تعبیرها در کنار فرمولها پدید میآیند.
علم و بقای مجهولیت
به گفتهٔ او همانطور که یونانی از کودکی اسطوره میشنید و حس میکرد میداند دنیا چرا اینگونه است، ساینس امروز این حس را به ما میدهد و همین کرختی شناختی میآورد. اگر بدانید هیچکس هیچ نمیداند، زندگی بهتری دارید. نیمهشوخی نیمهجدی «اصل بقای مجهولیت» را میآورد: برق را به الکترون ارجاع دادهاند، ولی الکترون هم چیزی تقریباً مثل جن و پری است که نمیدانیم چیست.
او میگوید چند ماه پیش در تلویزیون دید که توضیح صاعقه مثل تخلیهٔ الکتریکی در عایق کار نمیکند، و مهمترین نظریه آن را به اشعهٔ ایکس تشعشعات کیهانی ربط میدهد؛ با شوخی میگوید منجمهای سابق اگر بودند میگفتند «نگفتیم؟». برنامه پدیدههای مجهول دیگری هم گفت، مثل توپهای الکتریکی، و او با شوخی میگوید دیگر از علم قطع امید کرد.
به این اشکال که در جاذبهٔ نیوتون میشود رقابتی نباشد، او میگوید نیوتون به گریز از مرکز و میل طبیعی به خط مستقیم تأکید دارد؛ در نسبیت عام این دیگر نیست. خودش این تعبیرها را نمیکند و میداند مکانیک نیوتونی را میشود بدون آنها ارائه کرد، ولی به گفتهٔ او در زمان نیوتون چنین حسی وجود داشت. ارسطو حرکت را به قسری و طبیعی تقسیم میکرد و حرکت سیارات نمونهٔ حرکت طبیعی بود؛ نیوتون همه را قسری کرد. فیزیک امروز ادعای توضیح چرایی ندارد، ولی نیوتون چنین ادعایی داشت.
شگفتی انسان و انکار معاد
او میگوید تولد کودک بسیار عجیب است و حتی اگر علم ژنتیک را دربیاورد از معجزهبودن و پیچیدهبودنش کم نمیکند؛ هر سلول کتابی دارد که میگوید موجود چگونه ساخته شود؛ او تکذیب میکند که علم توضیح داده باشد تکسلولی چگونه به کودک تبدیل میشود. اگر کسی توضیح میداد ملائکهٔ کوچک آن تو چیزی میسازند، کمتر تعجب میکرد. تعداد نوکلئوتیدهای ژنوم انسان را، اگر اشتباه نکند، حدود یک میلیارد میداند.
او مثال بحث چهرهٔ مریخ را میآورد، که این ایده از خودش نیست: عدهای برای شکلی شبیه صورت انسان، که از زاویههای دیگر چنین نبود، موجودات هوشمند را توجیه میدانستند، ولی برای خود انسان توجیهی لازم نمیدیدند. به نظر او آنجا هم مکانیسمی هست که کشف نکردهایم، همانطور که اینجا هم مکانیسم را کشف نکردهایم.
او میگوید پرسیدن از اینکه آیا انسان پس از مرگ دوباره زنده میشود عجیب است، چون یک بار از هیچ زنده شده است. کسی که این پرسش را میکند خلقت را قبول دارد و با حالت انکار میپرسد؛ پاسخ این است که تو چیز شگفتانگیزتری دیدهای. این را غیرمنطقی و پاسخ را کامل میداند، و میگوید آغاز بحث معاد در این سوره چنین است.
قانون طبیعی و منکران
او میپرسد چرا قرآن وجود خدا را فرض میگیرد، و میگوید معلوم نیست کسانی که منکرند و میگویند کار اتوماتیک انجام میشود چه میگویند. مقالهٔ خانم کارترایت، یک ملحد، با نام «نه خدا، نه قانون» را میآورد که میگوید اگر قانون وجود دارد باید دید از نظر اونتولوژی چیست.
به گفتهٔ او مفهوم قانون طبیعی از وقتی آمد که همه قبول داشتند خدا هست و برای عالم قانون وضع کرده؛ بعد نیوتن هم همین را میگفت. با حذف خدا باید جواب داد قانون چیست، و بعضی میگویند قانون را از علم حذف کنیم و فقط ریگولاریتی را بیان کنیم؛ او میگوید این توضیحی نیست، فقط عوضکردن یک کلمه است.
او میگوید تصور مدرن و پستمدرن از جهان به نظر او سر و ته ندارد و فقط یک جریان تاریخی ما را به آن رسانده. فضای قرآن همیشه روی سخن با کسانی است که وجود خدا را قبول دارند؛ طرز تفکر ماتریالیستی از اواخر قرن هجدهم شکل گرفته و از زمان نظریهٔ تکامل محیط آکادمیک کمکم الحادی شده، یا دستکم سکولار.
حشر و ارث زمین
او میگوید در این پرسش و پاسخ، اگر خلق را قبول داشته باشید پذیرفتن خلق مجدد منطقیتر است، و پیوندش با تولد در سوره ساده است. تصاویر ابتدای این قسمت تصاویر حشر است: جریان ظهور انسانها در تاریخ مثل رودخانهای است که به دریا میرسد و همهٔ پیامبران و همهٔ آنهایی که منکر بودند و به مریم اهانت کردند، با هم جمع میشوند.
نکتهٔ سوم او ارث است: در تمام سوره مفهوم ارث هست، از دعای زکریا، و اینجا هم برای اولین بار که به قیامت اشاره میشود زمین ارث صالحان است. به گفتهٔ او مالکیت واقعی زمین مربوط به صالحان و مؤمنان است و جهنم فقدان نعمتهاست؛ این مفهوم جغرافیایی نیست. او این را خیلی در حاشیه میداند و نکتههای اصلی را دو نکتهٔ تولد مجدد و حشر میگوید.
پرسش دوم: نعمت کافران و مؤمنان
او میگوید کسی که حقایق را میبیند صحنههای قیامت را همین الان هم میبیند، مثل همه که گرداگرد جهنماند، و صراط باطنِ حرکتی است که در دنیا کردهایم. کفر از پوشیدگی است. فکر میکند اگر این را باطن جهان بگیرند، اینکه همه گناه میکنند و فقط با توبه نجات مییابند با توصیف بقیهٔ قرآن از همین دنیا میخواند.
او پرسش آدمی را میآورد که این حرفها به نظرش عجیب میرسد: در این دنیا ما ثروتمندیم و مؤمنان فقیر و تحت فشارند؛ مگر خدا دنیا را اداره نمیکند، پس چرا بعداً قرار است برعکس شود؟ او میگوید این پرسش به نوعی منطقی و خوب است.
او میگوید اولین پاسخ آن است که نعمتها داده و گرفته میشوند، پس بر آن اتکا نمیشود کرد. پاسخ اصلی این است که خداوند گمراهی کسی را که در گمراهی است ادامه میدهد و هدایت کسی را که هدایت شده زیاد میکند؛ به نظر او معنایش این است که نعمتهای واقعی اینها نیستند و همین الان گمراه در جهنم و مؤمن در بهشت است، و «خیر مقاماً و احسن ندیاً» ظاهری و قابل انتقال است.
او میگوید بهشت و جهنم واقعی را در درون انسان ببینید و بهشت و جهنم همان هدایت و گمراهی است. در جهنم قرآن آدمها با غل و زنجیر به هم وصلاند و جا کم دارند، و او آن را با رقابت بر سر پول و ملک مقایسه میکند؛ ولی در معرفت آدمها به هم فشار نمیآورند. میگوید در ابتدای قسمت سوم به دو پرسش پاسخ داده شده: ممکنبودن قیامت، و ناسازگاری ظاهری با آنچه در دنیا میبینیم.
اشکال دیگری مطرح میشود که این استدلال بیشتر برای مؤمنان است؛ او میگوید فکر نمیکند، چون گمراهی و هدایت به همان معنایی که مؤمنان میگویند شبیه جهنم و بهشت است. به گفتهٔ او التهاب و ظلمت رنجآور است و آدمها دستکم در درون خودشان نمیتوانند منکرش شوند؛ هنر قرن بیستم را رنج میداند. میگوید آدم مؤمن در رنج نیست و آدمی که مؤمن نیست در رنج است و مثال خیام را میآورد که شراب هم میخورد ولی ظاهراً مشکل اینکه معدوم شود حل نمیشد. اکثر آدمهایی که مؤمن نیستند سعی میکنند به مرگ فکر نکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه