جلسه با نکاتی از جلسهٔ قبل آغاز میشود که یادداشت کرده بود، از طوفان نوح تا امت واحده. بعد سخنران ساختار سورهٔ مؤمنون، دو نیمه بودنش و دو «حتی» نیمهٔ دوم را میگوید و آیات پایانی را میخواند. جلسه با دیدن کلیت و انسجام سوره تمام میشود.
طوفان نوح و احتیاط دربارهٔ علم
او میگوید اگر قرار است برای طوفان نوح توجیهی زمینشناسی پیدا شود، باید به این هم توجه کرد که انگار دو منبع وجود دارد: باران زیاد و آبی که از زمین جوشیده. آیهٔ معروفی را که در بحثهای بلاغت میآید میخواند، که به زمین میگوید آبت را ببلع و به آسمان میگوید بس کن، و میگوید این آیه اشاره به همین نکته دارد.
دربارهٔ نظریهٔ پیدایش دریای سیاه میگوید تئوری جالبی است ولی به نظر او این منابع دوگانه را خوب توجیه نمیکند. میگوید نباید زود هیجانزده شد: بعضی با دیدن شباهتی میان نظریهٔ علمی و قرآن میگویند علم قرآن را تأیید کرد، اما مثلاً هفت آسمان را با هفت لایهٔ جو یکی میگیرند، ولی فردا یک نفر تقسیمبندی جدیدی ارائه میدهد.
امت واحده و فرقهگرایی
در این سوره پس از داستان موسی آیهای میآید که میگوید این امت شما امتی یگانه است و باید پروردگارتان را بپرستید، و بعد میگوید کارشان را میان خود قطعه قطعه کردند. او میگوید امت واحده مفهومی کلی است برای جماعتی که هدف و حرف واحد دارند، و قرآن بارها فرقهگرایی را مخالف توحید و هدف انبیا میداند.
از او پرسیدهاند برای تشکیل نشدن فرقه چه باید کرد؛ جوابش این است که فرقه تشکیل ندهید و کار خاصی لازم نیست. همانطور که اختلافهای فقهی در حوزهٔ علمیهٔ قم فرقه نمیسازد، اختلافهای دیگر هم لازم نیست بسازد. اینکه چه چیزی را جزئی بگیریم و چه چیزی را کلی باعث تشکیل فرقه میشود؛ اگر اصل دعوت انبیا توحید و معاد و عمل صالح باشد، همهٔ پیروان انبیا امت واحدهاند.
به نظر او شاید خیلی از فرقههای مذهبی واقعاً یک حقیقتی پیششان هست. میگوید ما که شیعه هستیم، اختلافی که با دیگران داریم به نظر او حقیقی است، چون اگر ریشهٔ اختلاف جانشینی پیامبر باشد شیعه حرف حق را میزند؛ ولی فکر میکند ما دعوت شدهایم که در ادیان الهی فرقه درست نکنیم.
واژهها و ساختار سوره
پس از جلسه از او دربارهٔ تکرار واژهٔ انشا در نیمهٔ اول سوره پرسیدهاند. میگوید تکرار این واژه نسبت به سورههای دیگر آنقدر نیست که بگوییم اتفاق خاصی افتاده، ولی نظرش را جلب میکند چون واژهها را نباید فقط آماری دید؛ انشا در آغاز یک سری آیات قرار گرفته. واژهٔ خلق هم در آیهٔ نطفه و علقه از نظر تراکم قطعاً یک رکورد در قرآن است. ایدهٔ خاصی ندارد و فقط میگوید توجه به مفهوم خلق و انشا در این سوره بد نیست.
از نظر ساختار این سوره به سورهٔ حج شباهت دارد: با مفاهیم کلی و داستانهای تاریخی شروع میشود و به بخشی میرسد که خطاب به پیامبر و دربارهٔ مشرکان زمان اوست. از نظر محتوا هم به سورهٔ حجر شبیه است. پیشنهاد میکند کسی که سورهها را بررسی کرده، سورههای نزدیک به هم را کنار هم بخواند، مثلاً مؤمنون را با حج، و میگوید قطعاً چیزهای جدیدی به دست میآید.
آیهٔ مربوط به کسانی که از بیم پروردگارشان هراسانند دوباره به وزن و آهنگ و محتوای آغاز سوره برمیگردد و حسی میدهد که فصلی تمام شده است. به همین دلیل میتوان سوره را به دو نیمه تقسیم کرد: نیمهٔ اول مقدمه و تاریخ انبیا، نیمهٔ دوم کاملاً بحث معاصر.
در مرور تاریخ انبیا در این سوره، برخلاف خیلی از سورهها، دعوت انبیا موضوع تأکید نیست؛ فقط تیتروار گفته میشود که به توحید دعوت کردند. به گفتهٔ او این کمبود در بخش دوم جبران میشود: خداوند خود سخن میگوید و دعوت به توحید و معاد میآید.
ناتمامی پایان فصل و دو «حتی»
او میگوید با وجود برگشت به ابتدای سوره، سوره نمیتوانست همینجا تمام شود: از نظر محتوا حرفی از توحید و معاد، به رسم قرآن، نیست. میگوید نمیفهمد مشکلش دقیقاً چیست، ولی حتماً مشکلی هست.
دو آیه پیشتر خطاب به پیامبر «فذرهم فی غمرتهم حتی حین» آمده و باید منتظر ادامهاش بود. بخش پایانی نیمهٔ اول مثل پرانتز یا جملهای معترضه است که با آیهٔ ۶۲ بسته میشود، و آیهٔ بعد، که با «بل» شروع میشود، توضیح میدهد که «غمرتهم» چیست.
دو «حتی» که پاسخ «حتی حین» هستند نیمهٔ دوم را به دو قسمت میکنند: «حتی اذا اخذنا مترفیهم بالعذاب» و، دو صفحه بعد، «حتی اذا جاء احدهم الموت». او میگوید پیوند آخر این قطعه با قطعهٔ پیش از آن پیچیده است و الفاظ مشترک زیادی دارد.
دو احتمال: عذاب یا مرگ
او میگوید در تاریخ انبیا اقوامی نابود میشوند و نسخهای هم هست که چنین عذابی نیست. این سوره در مکه نازل میشود و هنوز جامعهٔ دینی تشکیل نشده؛ انذار نابودی وجود داشت، هرچند صاعقه و زلزلهای نیامد و به نظر میرسد با جنگ نابود شدند. به گمان او مثل تقسیم تاریخ به پیش و پس از مسیح، برای پیامبر هجرت مهم است، و پیش از آن تعلیقی دربارهٔ سرنوشت این قوم بود.
«حتی» اول تهدید عذاب است برای مترفیهم. به گفتهٔ او معجزهای که پیامبر دارد همین تلاوت این آیات است، و آنها توطئه میکردند که تأثیر نگذارد. این بخش با خطاب به پیامبر تمام میشود که بگو پروردگارا مرا در میان قوم ظالمین قرار نده، بدی را به شیوهای نیکو دفع کن و از شیطان به خدا پناه ببر. به نظر او خود پیامبران هم در زمان رسالت خودشان تهدیدهایی در موردشان وجود دارد.
«حتی» دوم لحظهٔ مرگ است. به نظرش مردن هر کس مثل لحظهٔ عذاب است، با این فرق که ظاهر و باطن دارد: کسی که مرگ را میبیند به آگاهیهایی میرسد، میفهمد خدا بود و شرک غلط بود و فرقهای که در آن بودند روی نکتهای درست بیش از حد تأکید میکرد.
برای آدمهایی که خیلی دلبسته به دنیا هستند مرگ عذاب است. او به داستان گرایش عطار به عرفان اشاره میکند: یک درویش پیرمرد به عطار که خیلی چسبیده بود به دنیا گفت با این علاقه چه جوری میخوای بمیری، و خودش رفت دراز کشید و مرد.
چهار «أم» و دلداری پیامبر
در آیات پس از آیهای که میپرسد آیا در این سخن تدبر نمیکنند چهار «أم» میآید: آیا چیزی آمده که برای پدران پیشین نیامده، آیا پیامبرشان را نمیشناسند، آیا میگویند دیوانه است، آیا از آنان مزدی خواسته. جواب همه منفی است. او میگوید دعوتها در این بخش بیشتر از زبان خود خداوند و خطاب به پیامبر شنیده میشود.
او میگوید مفسران اکثراً این آیات را محاجه میدانند: پیامبر را میشناختید، این پیام پیشتر هم بوده و مزدی نخواسته، پس ایمان بیاورید. ولی نکتهٔ او این است که آیاتی در قرآن هست که اشاره میکند یکی از دلایل نزول قرآن رابطهای با خود پیامبر است.
او به «لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ» اشاره میکند: یکی از کارکردهای داستان انبیا تثبیت پیامبر است. پیامبر یک مأموریت ۲۳ ساله بسیار دشوار داشت و پیامبران ربات نیستند و خیلی اذیت میشوند. حسش هنگام خواندن این آیات این است که در درجهٔ اول بر خود پیامبر اثر عاطفی دارد، مثل اینکه زخمهای پیامبر را مرهم میگذارد، و این تعبیر را از حالت صرفاً محاجه برای خودش بهتر میداند.
به گفتهٔ او مخاطبان در توحید هم چیزهایی میدانند: اگر بپرسی فرمانروایی هر چیز به دست کیست میگویند الله، ولی میگویند بتها را پیش الله شفیع میکنیم. اساس اعتقاد توحیدی بوده که آلوده شده و در حد حرف میپذیرند.
آیات توحید، قیامت و پایان سوره
به پیامبر گفته میشود که بیش از اندازه به فکر هدایت اینها نباشد و غصه نخورد؛ عذابها هدایت کننده نیستند، فقط نابود کننده و تصفیه کننده هستند. بعد آیات توحید میآید، از آیهٔ ۷۸ تا ۹۲، با برهانی مثل «اذا لذهب کل اله بما خلق» که به گفتهٔ او علامه طباطبایی آن را برهان تقریر میکند.
او میگوید اگر آیات توحید و معاد در سورهای بیاید برای اینکه چرا اینجا هستند توجیهی لازم نیست؛ توجیه برای سورهای لازم است که آنها را ندارد. دربارهٔ «لقد وعدنا نحن و آباؤنا هذا من قبل» میگوید حالتی فکاهی و بامزه دارد، چون وعده برای آینده بود و موعدش نرسیده، ولی آنان انگار میگویند وعدهای داده شد و عملی نشد.
وقتی مرگ یکی از آنان فرا میرسد میگوید پروردگارا مرا برگردون تا عمل صالح انجام بدهم، و جواب این است که این فقط حرفی است که میزنند و پشت سرشان برزخی است تا روزی که برانگیخته میشوند. وقتی در صور دمیده بشود، دستهای موازین سنگین دارند و دستهای موازین سبک و در جهنم میمانند. او میگوید دوباره درخواست برگشت هست، این بار از جهنم، و نمیتواند با اطمینان بگوید «عدنا» به چه برمیگردد.
دربارهٔ سه آیهای که از ماندن در زمین میپرسد، میگوید حرفی نمیزند چون در محتوایش تردید دارد و احتمالات برابری در ذهنش هست. سوره به یاد مؤمنان برمیگردد و به پیامبر گفته میشود که بگوید «رب اغفر وارحم»؛ با ذکر مؤمنان دوباره سوره تمام میشود.
کلیت سوره و جلسهٔ بعد
او میگوید نمیتواند محتوای سوره را در یک جمله خلاصه کند. فکر میکند توصیف ابتدایی مؤمنون خیلی مهم است و شاید محتوای اصلی بقیهٔ سوره اشاره به وجه درونی انکار انبیا باشد. هر دو احتمال، عذاب جمعی یا مرگ فردی، در این مشترکاند که چشمشان به حقیقت باز میشود، و فکر میکند سوره یکپارچه و منسجم است.
جلسهٔ بعد دربارهٔ سورهٔ عنکبوت است که برای شبهای قدر، مخصوصاً شب بیستوسوم، توصیه شده و خودش آن را خیلی دوست دارد. به عبارت «بیت عنکبوت» که نصرالله دربارهٔ اسرائیل به کار برده اشاره میکند و میگوید اقتباس از قرآن بود و ابتکار خود او نبود.
→ متنِ کاملِ این جلسه