این جلسه ادامهٔ بحث دربارهٔ سوره عنکبوت است و با اشاره به دو ایمیل آغاز میشود. او میگوید میخواهد از یک جایی شروع کند و محتوایی را که در سوره هست نشان دهد، نزدیک به محتوای اصلی، و بعد یک دور سوره را دوباره مرور کنند. به گمان او باید بیآنکه ادعا کند همین است محتوای سوره، نشان داد که بخشهایی از سوره با آن هماهنگ است.
ثبت خاطرات قرآنی
او دو ایمیل دریافت کرده بود: یکی از آقای شکری، مثل یک متن علمی دربارهٔ سوره عنکبوت که آیه به آیه رفته جلو، و دیگری از یکی از اعضای گروه دربارهٔ تأثیر تلاوت آیات پایانی سوره اسراء. به گفتهٔ او این دو نمونه کنار همدیگر دو سر یک طیفی هستند.
او میگوید حتی دریافتهای کاملاً شخصی هم جالب است: ممکن است احساسی که به کسی دست میدهد معنی واقعی آیه نباشد و نشود از آن دفاع کرد، ولی به نظر او ثبت کردنش اشکال ندارد، چنانکه ملاصدرا حرکت جوهری را از آیهای به ذهنش رسانده، هرچند خودش فکر میکند آن آیه به معنایی که ملاصدرا میگوید ربطی به حرکت جوهری ندارد. کلاً خوب است آدم خاطرات معنویاش را بنویسد؛ آقای جوادی آملی هم دقیقاً با همین عبارت به او گفته بود خاطرات خودتان را بنویسید.
روش یافتن محتوای مرکزی سوره
همهٔ سورهها دربارهٔ توحید مطلب دارند و کسی نمیتواند بگوید محتوای سوره آل عمران توحید نیست؛ پس باید نزدیکتر آمد و دید سوره از چه دیدگاه خاصی دربارهٔ توحید یا شرک صحبت میکند. او میگوید شاید نشود محتوای مرکزی را خیلی به صورت یک عبارت بیان کرد.
روش او این است: برای متن ایدهای پیدا کنید، دوباره متن را بخوانید ببینید همهٔ اجزا حول آن انسجام پیدا میکنند یا نه، و اگر نه ایده خودتان را توسعه بدهید تا همه چیز در خدمت همین ایده باشد. به گفتهٔ او فهمیدن یک متن واقعاً انتهایش این است که فکر و احساسی در خود پیدا کنید که بهترین بیانش همان متنی باشد که جلوی شماست، و میگوید سورههای قرآن را در این حد نمیفهمیم.
اگر در سوره واژهای، داستانی یا تمثیلی اختصاصی باشد که جای دیگر قرآن شبیهش را ندیدهاید، این مهم است. او کار آقای عبدالعلی بازرگان در کتاب «نظم قرآن» را مفید میداند که دربارهٔ واژگان هر سوره آمار میدهد، و میگوید باید فراوانی نسبی را نگاه کرد؛ مثلاً در سوره انعام واژهٔ قول و در سوره نور واژهٔ بیت زیاد به کار رفته است.
علاوه بر آمار، قسمتهایی از متن به شیوهٔ نگارش پررنگ میشود: چیزی که چند بار تکرار شود، ناگهانی ظاهر شود یا ناگهانی تمام شود پررنگ میشود، و شروع و پایان هر متنی پررنگ است. به گفتهٔ او تمثیل عنکبوت وسط سوره ناگهان ظاهر میشود، هیچ مشابهی در قرآن ندارد و حتی اگر اسم سوره نشده بود هم پررنگ بود.
تمثیل خانهٔ عنکبوت
آیات ۴۱ و ۴۲ میگویند مثل کسانی که غیر خدا اولیایی گرفتهاند مثل عنکبوتی است که خانهای برای خود گرفته و «وَإِنَّ أَوْهَنَ ٱلْبُيُوتِ لَبَيْتُ ٱلْعَنكَبُوتِ». او «تلک الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون» را از ادوات پررنگ کردن میداند که دعوت میکند مکثی کنید. آنچه اول به ذهن میرسد این است که خانهٔ عنکبوت سست است و جای زیادی برای تعقل نمیگذارد؛ باید دقت کرد عنکبوت چگونه خانه میسازد و کدام ویژگی آن شبیه کار مشرکین است که از غیر خدا اولیایی میگیرند.
او از مفهوم بیت شروع میکند: جایی که در آن احساس گرما و امنیت میکنیم، مخصوصاً وقتی خانواده تشکیل میشود و مسئلهٔ حفاظت از بچهها پیش میآید. تار عنکبوت وسیلهٔ شکار هم هست، ولی اینجا به عنوان بیت دیده میشود، جایی که در آن زندگی میکند.
عنکبوت از یک جای سفت، مثل شاخه یا دیوار، شروع میکند و لایه لایه تارها را به هم وصل میکند تا مرکز؛ وسط تار روی چیزی که خودش تولید کرده، روی آب دهان خودش، ایستاده، انگار در آسمان. یک استحکام موقتی پیدا میکنند که میشود در آن زندگی کرد ولی در واقع چیز خیلی سستی است. به گفتهٔ او ویژگی اصلی این است که از تنیده شدن لایه لایهٔ چیزهای سست یک چیز کلاً سست ایجاد میشود که در حد خیلی پایینی قابل اتکاست و با وزش باد شدیدی از بین میرود.
ریشهٔ اجتماعی شرک
او میگوید شباهت تار عنکبوت به شرک این است که سستی در شرک هم هست؛ در مورد جهان یک نقطه اتکا بیشتر نداریم، ولی ما مثل عنکبوت به خیلی چیزها تکیه میکنیم. یکی از اساسیترین نیازها احساس امنیت است: بچه احساس امنیت خودش را از پدر و مادر میگیرد، و با بزرگ شدن وارد جامعه میشویم و باز برای امنیت به آدمهای دیگر یا نظام سلطه تکیه میکنیم.
به گفتهٔ او اکثریت قاطع مردم احساس امنیت را بیش از اندازه لازم دارند و برای همین پیرو سنتهای جامعهای میشوند که در آن به دنیا میآیند. او این رفتارها را پایهٔ اجتماعی شرک میداند: وقتی از مشرکین میپرسیدند چرا این کارها را میکنید، جواب این بود که اجداد ما این کارها را میکردند، و سنت اجداد نقش همان منبع قدرت و پدر را بازی میکند. هر وقت دربارهٔ عوامل شرک صحبت میکند به این آیه اشاره میکند.
ابراهیم کسی است که همهٔ اینها را میشکند: جلوی پدرش میایستد و بتها را میشکند، چون احساس امنیتش را از جای دیگری گرفته؛ و جامعه میگوید «قالوا حرقوه و انصروا آلهتکم». او میگوید هرکس برای امنیت به کسی تکیه کرده که خودش به چیز دیگری تکیه کرده، و این مثل شبکهای از موجودات پا در هواست.
به گفتهٔ او خجالت کشیدن از گفتن حرفی یا ترس از مورد تمسخر قرار گرفتن هم از همین تارها است، و واژهٔ شبکهٔ اجتماعی و وب هم به این تمثیل نزدیک است. همانقدر خندهدار است که یک عنکبوت وقتی در تار خودش نشسته حس امنیتی بهش دست داده باشد که آدمی با پیروی از سنتهای اجتماعی خودش حس امنیت به دست آورد. به نظر او این نکته خیلی در سوره عنکبوت پررنگ است و به محتوای سوره نزدیک.
داستان انبیا و جملهٔ ابراهیم
دعوت به توحید و مخالفت و مجازات در همهٔ سورهها هست؛ آنچه در این سوره پررنگ است صحنهٔ عذاب است: نوح و طوفان، شعیب و زلزله، عاد و ثمود و قارون و فرعون، و آیهٔ ۴۰ که میگوید یکی را باد برد و یکی را آب. به گفتهٔ او جامعهای که از پیروی سنتهای خودش احساس امنیت میکرد با یک طوفان از بین رفت؛ همانقدر که برای شما راحت است تار عنکبوت را جمع کنید، برای خدا راحت است قومی را از بین ببرد.
ابراهیم میگوید «إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا مَّوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا». او این را بیان روشن همان تمثیل میداند: بتها خودشان مهم نیستند، چیزهایی هستند که این تارها بهشان میتواند وصل بشود، مثل فرقهها و کلوپها؛ همین جمع شدن عامل اصلی است و بت بهانه.
او میگوید در رویاها تار عنکبوت نشاندهندهٔ عواطف است و عواطف بیش از هر چیز به ما حس امنیت میدهد. نیاز به امنیت طبیعی است ولی دستآویزهای غیرواقعی میتواند به جاهای غیرطبیعی منجر شود. احساس واقعی آدم موحد این است که هیچ دستآویزی جز خدا نیست و یک چیز سفت در این دنیا هست؛ این احساس فطری است.
کشتی و حرم امن
او میگوید وقتی کشتی دارد غرق میشود، حتی یک آدم غیرموحد آن حقیقت را میبیند، و روایتی را یادآور میشود که کسی نزد امام جعفر صادق شک در توحید را گفت و او را در حال غرق شدن در آب انداختند و بعد ایمان آورد. آیهٔ ۶۵ در آخر سوره میگوید وقتی بر کشتی سوار میشوند خدا را پاکدلانه میخوانند و چون نجاتشان داد بناگاه شرک میورزند. به گفتهٔ او ما در تمام لحظههای حیات سوار کشتی هستیم و آدم موحد همیشه باید خودش را در این حال ببیند.
آیهٔ ۶۷ حرم امن را میآورد. او میگوید در تفسیرها معمولاً آن را مسجدالحرام میدانند، ولی بعد از آیهٔ کشتی بعید است که فقط به آن نسبت داده شود: حرم امن خدا توحید است، چنانکه در روایتی قدسی از امام رضا آمده «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی»؛ و اگر مسجدالحرام امن است به این دلیل است که مکان تجلی توحید است.
او این دو آیه را کنار هم میگذارد و میگوید در آنها مسئلهٔ امنیت و عدم امنیت و ارتباطش با شرک و توحید به صراحت دیده میشود: در کشتی اگر رئیس هم باشد همراه کشتی غرق میشود، و سستی این تارهای تنیده شده برملا میشود. پایان سوره صراحتاً به همان محتوایی برمیگردد که تمثیل و گفتهٔ ابراهیم دارند.
والدین و فتنهٔ مردم
او آیهٔ «و وصینا الانسان بوالدین حسنا» را که در همان ابتدای سوره جملهای معترضه است، منشأ همه چیز میداند: همهٔ ما در تاریخچهٔ زندگی یک وابستگی شبیه شرک به والدین داشتیم، و اولین حرکتی که آدم باید بکند این است که تکلیف خودش را با خانوادهاش روشن کند. آدمی که حرف ناحق گوش بدهد مبنای شرک در وجودش گذاشته شده؛ برای همین است که پدر توحید در یک صحنهٔ خیلی حساس جلوی پدر خودش ایستاد.
در آیهٔ ۱۰ کسانی هستند که میگویند ایمان آوردهایم ولی چون در راه خدا آزار ببینند فتنهٔ مردم را مثل عذاب خدا قرار میدهند؛ او میگوید فتنهٔ ناس یعنی مردم تهدید کنند که تو را میکشم یا اخراجت میکنم. بعد در «و قال الذین کفروا للذین آمنوا اتبعوا سبیلنا و لنحمل خطایاکم» کسی به آدم پیشنهاد حمایت میدهد، و او میگوید روابط اجتماعی پر از اینجور وعده و وعیدهاست.
به گفتهٔ او هر جامعهای که شکل میگیرد کمکم از توحید خالص منحرف میشود و کسانی پیدا میشوند که ظاهراً ادعای دین دارند ولی دیندار واقعی نیستند، و ریشهٔ آن مسئلهٔ امنیت است که به سنتها پناه میبریم. یک حدس این است که سوره عنکبوت حول و حوش ماجرای شعب ابیطالب نازل شده؛ مسلمانان در مکه جمعی شده بودند و در معرض آلوده شدن به شرک.
پرسشهای باقیمانده و هجرت
او میگوید ببینیم آیا همه چیز حول این مسئله است، و پرسشهایی مطرح میکند: آیهٔ ۵ دربارهٔ امید به دیدار خدا و اجل چقدر روشن است، و داستان ابراهیم و لوط که بیش از دو صفحه است چه ربطی دارد. صحنهٔ طولانی عذاب را موجه میداند. به گفتهٔ او نمیگوید توجیهپذیر نیست، و خوب است همینجور ناتمام هم بماند.
از آیهٔ ۴۵ تقریباً تا ۶۰ و ۶۳ همچنان جای فکر کردن دارد. او هجرت را مثل این میداند که «از تو تار خودش بپره بیرون»: هجرت ارتباطهای اجتماعی را پاره میکند، و آنتیتز چیزی است که این سوره دربارهٔ آن صحبت میکند. سوره قبل از هجرت ظاهر شد و آیهای دارد که به هجرت تشویق میکند، و او این را با محتوای سوره هماهنگ میبیند. ولی این را برای جلسهٔ آینده میگذارد، و میگوید شاید جلسهٔ بعد سوره را از اول بخوانند و نکاتی دربارهٔ تکتک آیات بگویند.
→ متنِ کاملِ این جلسه