او در این جلسه میخواهد قسمتهایی از سورهٔ عنکبوت را که هنوز ارتباط روشنی با محتوای جلسهٔ قبل ندارند بحث کند. محتوای سوره را مرور میکند، به موعظهٔ ابراهیم و داستان لوط میرسد، از فتنه و مجاهدت میگوید و در پایان از آیههای آغاز تشریع و هجرت حرف میزند.
محتوای سوره و آنچه هنوز جا دارد
او میگوید جلسهٔ قبل کلیاتی دربارهٔ سوره گفته و حالا میخواهد بخشهایی را بحث کند که ارتباط روشنی با آن محتوا ندارند. به نظرش ورود فرشتهها برای عذاب در بخش تاریخ انبیا با محتوای اصلی سوره هماهنگ است، ولی دو صفحه از آیهٔ ۱۶ تا مثلاً ۳۰ و آیات مربوط به کتاب و اهل کتاب هنوز جا برای بحث دارند.
او میگوید اصلاً خوشش نمیآید اینجوری در یک جمله خلاصه کند، ولی از ناچاری میگوید که شاید بشود گفت یک بخش عمدهٔ محتوای سوره منشأ اجتماعی به وجود آمدن شرک و پایدار شدن آن را نشان میدهد: آدمها به دلیل نیازی که به امنیت دارند به همدیگر تکیه میکنند، در حالی که نمیتوانند تکیهگاه واقعی همدیگر باشند، و نظامهای اعتباری ساخته میشود که مثل تار عنکبوت اعتبار خودش را از اتصال به یک جای سفت میگیرد.
او میگوید نباید انتظار داشت سورهای فقط مشکل را بگوید؛ معمولاً باید انتظار داشت که برای تفکر غلط راه حل و نمونههای درست را هم ارائه بدهد. پس باید آیاتی در سوره باشد که به کسی که خیلی اعتماد کرده به تکیهگاههای پوشالی بگوید که اینها پوشالیان و تکیهگاه واقعی چیز دیگری است.
او به سورهٔ روم هم اشاره میکند که پشت سر سورهٔ عنکبوت است و محتوایش نزدیک به این بخش است. میگوید یکی از راههای حدسزدن محتوای یک سوره مراجعه به سورههای قبل و بعد آن است، چون سورههای نزدیک غالباً شباهت دارند؛ این را «حداقل در حد یک احتمال بالا» میگوید.
نظام تکوینی و نظام اعتباری
به گفتهٔ او، مردم باید به نظام تکوین نگاه کنند نه به قراردادهایی که بین خودشان گذاشتهاند؛ رئیسی که از او پشتیبانی میکند جزو نظام تکوین نیست. قدرت چنین آدمی پوشالی است، چون حاصل نظام اعتباری است و هر لحظه ممکن است از هم بپاشد، برخلاف کوه که تکوینی است.
او برای نمونه میگوید یک نفر امروز شاه است و فردا نیست، و میگویند یزدگرد سوم را آسیابانی پناه داد و بعد کشت. پادزهر دردی که آدمها در نظام اعتباری جامعه به آن دچار میشوند این است که متوجه شوند همهچیز را از نظام تکوینی میگیرند؛ او این را مهمترین مسئله برای رفع شرکی میداند که منشأش روابط اجتماعی است.
او فرق تکوین و تشریع را با راهرفتن توضیح میدهد: ممکن است کسی سینهخیز یا روی صورتش راه برود، و قرآن میپرسد آن که روی دو پای خودش راه میرود هدایتشدهتر است یا آن که روی صورت. به گفتهٔ او نظام تکوین نظامهای اعتباری را به نوعی فورس میکند که در جهتهایی باشند تا خوب کار کنند.
او جزوهٔ کوچکی از علامه طباطبایی به نام ولایتنامه را یاد میکند و میگوید ادعا نمیکند همهچیزی را که آنجا نوشته کاملاً فهمیده. به گفتهٔ او، علامه در دو صفحهٔ اول میکوشد توضیح بدهد که تمام اعتبارات نتیجه «میل به ادامه حیات در این نظام تکوینیه».
رزق
او میگوید کلیدیترین نکته، و شاید راحتترین چیز برای توجه دادن آدمها، رزق است. فکر میکند در این سوره چهار بار اشاره میشود که رزق را فقط خداوند میدهد. آنچه میخوریم از نظام تکوین به ما هدیه میشود؛ آن که به دستور یک نفر به او حقوق میدهند، آن آدم رزق نمیدهد.
به گفتهٔ او، آدم مؤمن واقعاً احساسش باید این باشد که سر هر سفرهای که مینشیند، چه سر سفرهٔ اربابش و چه سر سفرهٔ بابا مامانش، فرقی نکند؛ احساسش این است که رزقی را که خداوند به او داده مصرف میکند. او میگوید کل نظام تشریعی و اعتباری جامعه که چیزهایی دستبهدست میشود مثل این است که چند نفر آن سیب را دستبهدست کردند و به شما دادند.
او میگوید دو کلید هست: نظام تکوینی را خداوند خلق کرده، و ما از آن رزق و حیات و امنیت میگیریم. به گفتهٔ او قرآن جایی تأکید میکند که اگر همه جمع شوند مگسی نمیتوانند خلق کنند. او میگوید کلید آن شاید واقعاً همین رزق است.
او میگوید جایی که امید به آدمی است که گناهان را به عهده بگیرد، اوضاع سست است، ولی اعتماد به قوانین جهان، مثل قانون فیزیکیای که مثال میزند، اعتماد خوبی است. چیزی که میماند اعمال اختیاری ما است که دربارهٔ آن هم صحبت میکند.
موعظهٔ ابراهیم و آیات میانی
او موعظهٔ ابراهیم را آغاز بنای پادزهر میداند. ابراهیم میگوید آنچه جز خدا میپرستند اختیار روزی را ندارند، پس روزی را پیش خدا بجویند. او میگوید مردم زمان ابراهیم مشکلی نداشتند که الله جهان را خلق کرده، پس ابراهیم لازم نبود این را بگوید و فقط از رزق گفت.
او میگوید مشرکین مشکلی ندارند در پذیرش اینکه خداوند جهان را خلق کرده و دارد اداره میکند، و آیهای را میخواند که در آن «سخر الشمس و القمر» و پاسخ «لیقولن الله» آمده است.
او میگوید از آیهٔ ۱۹ تا ۲۳ به نظر نمیآید که حرف ابراهیم باشد و لحن تغییر میکند. به گفتهٔ او، در موعظهٔ لقمان هم یک جمله، که دربارهٔ احسان به پدر و مادر است، از قول لقمان نیست و از قول خداوند آمده، و به نظر میآید آن جمله معترضه است.
یکی از حاضران میگوید این اعتقاد که خدا خالق جهان نیست پدیدهای مدرن است. او میگوید به نظر میآید که همیشه آدمها شرک داشتند، یعنی شرک پدیدهٔ چند خدایی بوده نه عدم اعتقاد به خدا، و تقریباً در تمام دعوتهای انبیا که در قرآن آمده این نقطه مشترک است.
داستان لوط و جایگاه کتاب
بعد داستان لوط شروع میشود. او میگوید با آنچه تا حالا گفته، لازم نبود دربارهٔ گناه قوم لوط چیزی گفته شود؛ میتوانست فقط بگوید لوط آمد و پیام توحید را رساند. بنابراین باید توضیح داد چرا به گناه این قوم اشاره شده است.
او فکر میکند داستان لوط را در این سوره این توجیه میکند که قوم لوط به شدت غیر تکوینی عمل میکند. او میگوید واضحترین قومی که در قرآن شاید بشود به گناهش اشاره کرد که «نظام تشریعیشون ضد نظام تکوینیه» قوم لوط است. قوم شعیب را هم میآورد که کمفروشی میکنند.
به گفتهٔ او کاری که انبیا برای بشر میکنند این است که نظام تشریعی منطبق با نظام تکوینی را بیاورند؛ و در این سوره یک صفحه دربارهٔ کتاب و اهل کتاب هست. حس او این است که اشارهٔ داستان لوط به نظمی قراردادی و خلاف نظام خلقشدهٔ خداوند به همین دلیل است.
یکی از حاضران دربارهٔ دو آیهای میپرسد که قبل از آمدن عذاب لوط آمده است. او میگوید برای این جلسات قرار نیست هر آیهای بررسی شود و در حد حرفی که میخواهد بزند، میخواهد انسجام یک درصدی از سوره را نشان دهد. او میگوید حتماً چیزهای زیادی میماند و اشکال ندارد.
فتنه و مجاهدت
او میگوید یک تم دیگر سوره به نظرش این است که در این جامعهٔ تار عنکبوتی حفظ توحید سخت است. در سوره نمونهٔ فتنهٔ ناس این است که قوم ابراهیم میگویند «ما تو را میسوزونیم» و واقعاً عملی میکنند؛ ابراهیم تکان نمیخورد، چون به آن امنیت الهی رسیده است. به نظر او آدم مؤمن همیشه باید هوشیار باشد که «جای پاش نلغزه»، و این مسئله چون سوره با آن شروع میشود پررنگ است.
مضمون دیگر مجاهدت است. او میگوید ایمان آوردن یعنی روزانه باید در حال تلاش باشید که «اشتباه نکنید، نلغزید»؛ اگر رئیس بگوید این کار را نکنی اخراجت میکنم و آن کار حق نباشد، باید قدرتش را داشته باشی که نکنی. این مضمون هم در ابتدای سوره و هم در آیهٔ آخر آمده، که میگوید «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا».
او میگوید اعتقاد به آخرت ایمان به توحید را تکمیل میکند: فتنهٔ ناس یک آزار موقتی است و آدم مؤمنی که برای آخرت زندگی میکند راحتتر است و برایش راحت میشود که شدائدی را تحمل بکند. به نظر او توجه دادن به دشواری ایمان و اهمیت مجاهدت تمی است که باید به آن توجه کرد و ارتباط دارد، ولی حس او این است که مثل چیزی حاشیهای است.
آغاز تشریع و هجرت
او میگوید وقتی تمثیل عنکبوت تمام میشود، آیهای میآید که خداوند آسمانها و زمین را به حق آفریده، و انگار پشت این تمثیل پادزهر اصلی همین توجه به عالم تکوین است. به نظر او کل سوره این فضا را دارد که نزدیک هجرت و شکلگیری جامعهٔ دینی هستیم؛ اگر گفتهاند که حدوداً دو سال پیش از هجرت نازل شده، حرف درستی است، هرچند باید توجه داشت که سورهها یکباره نازل نمیشدند.
او میگوید آیهٔ «اتل ما اوحی الیک» شاید از اولین آیات تشریعی است، ولی ادعا نمیکند. به گفتهٔ او «و لذکر الله اکبر» تذکر میدهد که شریعت نباید باعث شود فراموش کنیم محتوا مهم است، و میگوید شریعت آسیبی هم همراه خود دارد.
او میگوید بعد از حکم اقامهٔ صلات آیههای مربوط به اهل کتاب میآید، و حس او این است که اینها آیات اولیهای در پیدایش یک جامعهٔ دینی و شریعت جدید است. او میگوید شاید هیچ جای قرآن به اندازهٔ این سوره صراحت ندارد که معجزهٔ پیغمبر همین کتاب است. به نظر او شریعت چیزی واقعی است که با عالم تکوین تطبیق دارد و آدمهایی که حقیقت را درک میکردند نزدیک به همین رفتار میکردند.
او هجرت را با عنکبوتی مقایسه میکند که موقتاً از لانهاش بیرون افتاده و از شبکههایی که دور و برش بوده راحت میشود. به نظر میآید سوره از همان آیهٔ دوم فضای فتنهای در راه را دارد و شاید مقدمهٔ حکمی سنگین برای مسلمانها باشد؛ او میگوید بلافاصله بعد از آن دو آیه امیدبخش میآید که همه میمیرند و مؤمنان به بهشت میروند.
پایان جلسه
او میگوید قبل از آیات توحیدی بار دیگر به رزق اشاره میشود. فکر میکند در سوره پاراگرافی نیست که بیربط به نظر برسد، ولی نکات ریز زیادی هست که اگر دقیق بشود میشود دربارهٔ آنها صحبت کرد. او میگوید میخواهد فردا جلسهای باشد و شاید دربارهٔ ادامهٔ جلسات صحبت کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه