او جلسه را با نکتههایی از جلسهٔ گذشته و بحثهای گروه شروع میکند: مناسبت سورهٔ نحل و اسراء، ترتیب سورهها و ترتیب مطالب داخل یک سوره. سپس دربارهٔ گاو و انعام و ارتباطشان با آیهٔ نطفه و خصیم حرف میزند. بعد به آیههای نعمتها، موضوع هدایت و شکرگزاری و رنگارنگی نعمتها میرسد و با چند پرسش حاضران تمام میکند.
مناسبت نحل و اسراء و ترتیب سورهها
او میگوید روند سورهٔ نحل از بحث با مشرکین به سر و کلهٔ اهل کتاب و احکام میرسد، و انتهای سورهٔ نحل به نوعی به سورهٔ اسراء وصل میشود که در آن سر و کار با اهل کتاب است. اضافه میکند که دربارهٔ مناسبت بین سورهها تردید دارد و میخواهد مختصری توضیح بدهد.
به گفتهٔ او دلیل تاریخی روشنی نداریم که ترتیب سورهها را پیامبر دقیقاً تعیین کرده باشد؛ شواهدی هست که جای آیهها را در سورهها تعیین میکردند. او تأکید میکند که قطعیبودن این ترتیب را نمیتوان گفت، نه اینکه نبودنش قطعی باشد. به نظرش لزومی ندارد فکر کنیم یک ترتیب خطی کامل برای ۱۱۴ سوره هست یا باید باشد؛ ممکن است یک ترتیب جزئی وجود داشته باشد. او این را شهودی میگوید و میگوید ممکن است شهود غلطی باشد.
بعضیها این ترتیب را کامل فرض میکنند و آخر هر سوره را به اول سورهٔ بعد میچسبانند که به نظر او گاهی مصنوعی درمیآید. او مناسبت کهف و مریم را روشن و انتهای نحل را چسبیده به اسراء میداند، ولی نمیخواهد خود را متعهد کند که هر سوره را با قبل و بعدش ربط بدهد. میگوید هیچ ملاک ظاهری روشنی برای ترتیب سورهها نیست، نه طول و نه اسم و نه ترتیب نزول، و اگر چیزی دیدیم میگوییم.
ترتیب مطالب داخل یک سوره
او میگوید ترتیب ارائهٔ مطلب داخل سورهها شبیه چیزی نیست که عادت داریم: مطلبی که در یک پاراگراف مانده در پاراگراف بعد دوباره تکرار میشود. در سورهٔ نحل وسط بحثی کلی و فلسفی در آیهٔ ۴۲ یک دفعه حرف از مهاجرت زده میشود، و بعد همان مطلب پیشین ادامه پیدا میکند.
به گفتهٔ او همین چیزها باعث شد بعضی مستشرقین، با ذهنی تنبل، بگویند اینها آیات پراکندهای است که فلهای کنار هم گذاشتهاند و نظمی ندارد؛ او این دیدگاه را نمیپذیرد و میگوید باید از عادت ذهنی جدا شد و نظم را کشف کرد. او میگوید آیهٔ مهاجرت انگار از جلوتر کنده شده و وسط این آیات آمده تا ذهن را درگیر کند، چون مهاجرت در انتهای سوره مهم میشود و فضای سوره دارد عوض میشود.
به نظر او جهان هم همینطور است: اثر کارهای گذشته سالها بعد ناگهان ظاهر میشود و چیزی که قرار است بیاید نشانهای از خود را زودتر نشان میدهد. او میگوید ساختار قرآن انگار شباهتی به ساختار خلقت دارد. نمونهاش داستان ابراهیم و لوط در عنکبوت است که وسط داستان ابراهیم اسم لوط میآید و بعد به او برمیگردد. اگر آیهای از جلو وسط پاراگرافی پریده، نشانهٔ اهمیت آن است؛ مثل شاعری که باید زبانش را یاد گرفت.
گاو و انعام
دربارهٔ آنچه جلسهٔ پیش دربارهٔ تقدس گاو نزد هندوها گفته بود، یکی از حضار یادآوری کرده که قرآن میگوید «أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ». او میگوید هندو نیست و با اینکه گاو موجود ایدهآلی باشد موافق نیست؛ انحرافها و افراطها از هستهای قابل قبول شروع میشود که زیادی بولد شده است.
او حالت گاو را قدرتمند و در عین حال رام و وقف دیگران میداند و میگوید از حیوانات میشود درس اخلاقی گرفت، ولی قرار نیست مثل گاو شویم، چون گاو از نظر شناخت و درک جهان خیلی عقبافتاده است. نه قرار است پلنگ یا مورچه شویم و نه ستایش و پرستششان کنیم.
دلیل اشارهٔ او به گاو ارتباط با سوره بود: وقتی میگوید «خَلَقَ الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ»، ضد حالت مخاصمه در انعام است که خصمانه نیستند، رام و اهلی شدهاند و خودشان را در اختیار دیگران میگذارند. در انعام ویژگی مثبت هست و از نظر شناختی نسبت به خیلی از حیوانات کمهوشترند.
انسان از نطفه و انعام برای حملونقل
یکی از حضار گفته بود حملونقل انعام مهم است، چون بدون کشتی و انعام تمدن پیشرفت نمیکرد. او میگوید هم مهم است هم خیلی مهم نیست: مهم است چون قرآن به آن اشاره میکند، ولی همهجا نیامده و جزو فرعیات است. آنچه خیلی مهم است مجوز خوردن انعام است که حتی برای شکر آن مناسک انجام میدهیم، ولی برای حملونقل مناسک نداریم. بعد از آن «إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» میآید: بار را میتوانستیم روی دوش خودمان بگذاریم و به مشقت میافتادیم.
او میگوید چندین بار در قرآن، وقتی میخواهد انسان را نهی کند از اینکه در مقابل خداوند قد علم کند، خصیم شود و مستکبر شود، یادآوری میشود که ما از نطفه شروع کردیم؛ شروع سورهٔ انسان را مثال میزند. شعری از سعدی را هم از قول یک مادر با پسر خودش میآورد، و میگوید این حس برای همه آشناست که مادر یادآوری کند تو نوزادی بودی که مگس را نمیتوانستی از خودت بپرانی. به همین ترتیب در مقابل خداوند هم باید همیشه یادمان باشد که نطفه بودیم، و تمام آن محبتی که از پدر و مادر دریافت کردهایم از جانب خداوند بوده است.
او میگوید این مقدمهای است برای آنچه در سوره میآید: مشرکین و بعدها اهل کتاب که حرف حق را مسخره میکنند و «أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ» میگویند، و ریشهٔ این مقاومت و ناسپاسی استکبار است.
رفتوبرگشت نعمتها
او میگوید نعمتهای آیهٔ ۵ تا ۱۸ یک حالت رفت و برگشتی بین آسمان و زمین دارند: انعام، بعد آسمان و باران، درختها، دوباره آسمان با شب و روز و ستارهها، دوباره زمین، و آخر باز ستارهها که با آنها راه خودمان را پیدا میکنیم. مثل دوربینی است که هر جا را نگاه میکند نعمت میبیند. وسط این نعمتها آیهای میآید دربارهٔ اینکه خداوند راه را نشان میدهد و بعضی راهها انحرافی هستند، و تم «وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ» در سوره وزن قابل توجهی دارد.
دربارهٔ «دِفْءٌ» میگوید خیلی تفاسیر را نگاه نکرده و فکر میکند منظور لباس گرم از پوست انعام است، هرچند اشاره میکند که پهن گاو هم قرنها وسیلهٔ گرمایش بوده و شاید به آن هم اشاره داشته باشد. «وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ» را آیهای استثنایی میداند که در جای دیگر قرآن این وصف از انعام نیامده. به یاد میآورد که یکی از حضار «وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ» را در مقابل «لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ» گذاشته بود.
او به کتاب نظم قرآن عبدالعلی بازرگان ارجاع میدهد: تکرار فوقالعادهٔ «لَکُم» در این آیهها، که به نظرش حس پدر و مادری را میدهد که بچه را بزرگ کردهاند و حالا حق دارند به او یادآوری کنند. نکتهٔ دیگر فرق خلق و جعل و تسخیر است: ستارهها و دریا را برای شما تسخیر کرده میگوید، ولی انعام را برای شما خلق کرده؛ و هیچوقت نمیگوید زمین را برای شما خلق کردیم.
هدایت و شکرگزاری
او میگوید در قرآن بارها آیههایی هست که خداوند هر کس را بخواهد گمراه و هر کس را بخواهد هدایت میکند، و در همین سوره آیهٔ ۳۷ میگوید خدا کسی را که گمراه کرده هدایت نمیکند. بعضی از اینها ناراحت میشوند، ولی جاهای دیگر میگوید گمراه نمیکند مگر فاسقین را، و ظالمین را هدایت نمیکند؛ یعنی اراده بر اساس صفت و حق است، نه اینکه خدا هر کس را دلش بخواهد هدایت کند.
به گفتهٔ او شکر معادل تشکر نیست و Appreciate به آن شبیهتر است: اول شناختن منبع نعمت، دوم استفادهٔ درست از آن، و سوم، به گمان او، اعمال تشکر. او این آیهها را حالت آزمون میداند، چون همه از قرآن استفاده نمیکنند و کسی که صفات منفی دارد با این آیهها درگیر میشود.
یکی از حضار میگوید این آیه شاید در پاسخ به مشرکینی است که با رویکرد جبری حرف میزدند و میگفتند اگر خدا میخواست ما چیزی نمیپرستیدیم. او میگوید حس اولیهاش این است که آیه خطاب به پیامبر است، نه به آنها؛ اجازه میخواهد تا جلسهٔ آینده فکر کند و میگوید شاید حاضر درست بگوید. بعد توضیح میدهد که خداوند حق است و هر کسی گمراه میشود حقش است، چون فاسق و ظالم است و هدایت را نپذیرفته.
رنگارنگی نعمتها، کشتی و هدایت
دربارهٔ «مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ» میگوید به چیز خاصی اشاره نمیکند؛ با فاطر ۲۷ مقایسه میکند که میوهها و کوهها و مردم و چهارپایان همه رنگهای مختلف دارند، و در مورد عسل هم این عبارت میآید.
او میگوید همیشه تأکید کرده که کشتی نماد مهندسی و صنعت در قرآن است و جزو آیات الهی ذکر میشود. به گمان او همینطور راهها و نهرها احتمالاً بیشتر ساختهٔ دست انساناند و جزو نعمتهای خدایند، هرچند ممکن است کسی بگوید منظور راههای طبیعی است. نعمتهایی که جنبهٔ خلق داشتند به واژهٔ هدایت ختم میشوند، دو بار: «لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» و «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ». بحث شکرگزاری و استکبار را به اول جلسهٔ بعد میگذارد.
در بخش پرسش و پاسخ، او پیش از سؤال میگوید با توجه به سوابق حاضر در گروه، تم جبر و اختیار در صحبتهایش هست و هر کاری بکنند گول نمیخورد و درگیر این مسئله نمیشود. حاضری از امر تکوینی و تشریعی میگوید؛ او میگوید این اصطلاح را معمولاً استفاده نمیکند، چون یک امر هست که همهٔ مخلوقات رعایت میکنند و انسان رعایت نمیکند، و شریعت برای یادآوری همان است در قالب زبان. دربارهٔ «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي» به راحتی میگوید نمیداند. دربارهٔ بردهداری برنامهٔ خاصی ندارد چون با تم سوره ربط ندارد، و آن را در سورهٔ نور گفته است.
→ متنِ کاملِ این جلسه