او میگوید دیشب به این نتیجه رسیده که سورهٔ نحل در هفت جلسه تمام نمیشود و جلسات باید بعد از رمضان هم ادامه پیدا کند. سپس به شباهت نحل و انعام، مخاطب آیهٔ اول، رابطهٔ استکبار با شرک و انکار آخرت میپردازد و از آیهٔ «لَوْ شَاءَ اللَّهُ» به پیروی از سنت و طاغوت، حزن پیامبر و آیات ۴۳ تا ۴۷ میرسد.
برنامهٔ جلسات و مقایسهٔ نحل با انعام
او میگوید دیشب فهمید که به هیچ وجه امکان ندارد سورهٔ نحل در هفت جلسه تمام شود؛ قرارداد هفت جلسهای از سورهٔ بقره آمده، و حالا فکر میکند حداقل شاید ۱۰ الی ۱۲ جلسه لازم باشد. او این را کنار گذاشتن عجله میداند و با شوخی میگوید برای کارش دلیل قرآنی هم دارد، چون اول سوره نوشته عجله نکنید و آخرش صبر کنید. به گروه هم هشدار میدهد که کار آکادمیک روی قرآن را با خواندن قرآن برای هدایت مخلوط نکنند و آنقدر به خودشان فشار نیاورند که علاقه به قرآن خواندن کم شود.
یکی از اعضای گروه شباهتهای نحل و انعام را درآورده است. او میگوید به نظرش تفاوتها مهمترند: در سورهٔ انعام ۴۰ تا «قُل» هست و در نحل یک «قُل» بیشتر نیست.
مخاطب آیهٔ اول
دربارهٔ اینکه «أَتَى أَمْرُاللهِ فَلاتَسْتَعْجِلُوهُ» خطاب به کیست، او به شدت نظرش این است که خطاب به پیامبر و مؤمنین است، ولی خیلی از مفسران چون آیههای مشابه معمولاً خطاب به مشرکان است همین را میگویند. سه دلیل میآورد: آیه با «قُل» شروع نشده، در حالی که قرآن مشرکان را غیرمستقیم و با «قُل» خطاب میکند؛ «يُشْرِكُونَ» به جای «تُشْرِكُونَ» کمی با خطاب به مشرکان نمیخورد؛ و پایان سوره دعوت به صبر است، «وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ». آیههایی در مریم و احقاف هم که اعضای گروه فرستادند نشان میدهد «عجله نکنید» به پیامبر و اطرافیانش هم گفته شده، پس به نظر او استدلال غالب ضعیف میشود.
استکبار، شکرگزاری و شرک
او میگوید از آیهٔ ۱۹، «وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ»، تا آیهای که با «إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ» تمام میشود، به نظر میآید چیزی که پنهان میشود کبری است که در درون آنهاست. هستهٔ مرکزی حرفهای جلسهٔ قبل را روشن شدن این میداند که چرا تقوا مقابل استکبار است: استکبار تمایل به بزرگ دیدن است، یعنی آدم خودش را در جهتی که بزرگ نیست بزرگ ببیند.
به گفتهٔ او کسی که متکبر است و احساس کبر میکند، تشکر کردن و قبول کردن اینکه همهچیز از خداست و خودش خیلی نقشی ندارد برایش خوشایند نیست. بخش عمدهای از شکرگزاری این است که از نعمت مطابق رضای خداوند استفاده کنیم؛ «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُم» بیش از اینکه وابسته به این باشد که به زبان شکرگزاری میکنید، وابسته است به اینکه آیا از نعمت درست استفاده میکنید و قدرش را میدانید. اگر آدم واقعاً قدر نعمت را بداند اسراف نمیکند و بد استفاده نمیکند.
شرک به نظر او استکبار را حفظ میکند: با آیهٔ «يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُم» بخشی از روزی را برای بتها میگذارند و حس میکنند حساب را صاف کردهاند، در حالی که با خدای بینیاز نمیشود چنین کاری کرد. بتها «أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ» هستند و از آدم انتظاری ندارند؛ ولی دیدن همهٔ نعمتها از خدای زنده و دانا آدم را به تقوا میکشد. او شرک را لایهای از سنتها میداند که با آن هر کاری دلشان بخواهد بکنند، و آن را با «بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ» و انکار آخرت مرتبط میکند.
دربارهٔ «قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ» میگوید مشکل در قلب است نه عقل، ولی کرختی شناختی هم هست: اینها غرق در عادات و چیزهای عادی هستند و هر چیز غیرعادی به نظرشان نامعقول میآید، چنانکه بنیاسرائیل گوساله را ترجیح میدادند چون آن را میدیدند. به گفتهٔ او شاید تأکید این آیات روی این باشد که اینها میل ندارند بپذیرند، ولی واقعاً توانش را هم ندارند؛ و معجزه خرق عادت است و پردهٔ عادات را پاره میکند.
«لَوْ شَاءَ اللَّهُ» و پیروی از سنت
آیهٔ «لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ» را او با داستانی از یکی از دوستانش شرح میدهد: پسری که مو به مو هر چه پدر و مادر خواسته بودند انجام داده، موفق شده، و وقتی دختری جوابش را رد میکند به هم میریزد. به گفتهٔ او مشرکان هم از بچگی هر چه سنت بود انجام دادهاند و حسشان در برابر پیامبر همین است. او دو شکل برای این ادعا میبیند، تکوینی و تشریعی: اگر خدا میخواست جلوی ما را میگرفت یا آنقدر قاطع میفرستاد که مجبور شویم؛ پس درخواستشان همان جبر است. نمونهٔ فرضی جلاد کلیسا را هم میآورد که میگوید پدر و جدّم همه به امر پاپ این کار را کردهاند.
او میگوید این آدمها در عمرشان از اختیار خود استفاده نکردهاند و بدون فکر از Authority اطاعت کردهاند؛ انتظار اینکه خدا جلویشان را بگیرد انتظار احمقانهای است، چون خدا انسان را «إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً» خلق کرده و از درونشان هم سیگنالهایی آمده که آن را خاموش کردهاند. ته این نگاه را اعتماد به آبا و اجداد میداند و میگوید شرک همین است. توحید فقط حرف زدن از بالای منبر نیست: در هر جای دنیا آداب مشرکانهای هست و هر دینی تحریف شده، پس باید میان آنچه پدر و سنت میگویند قضاوت کرد؛ او میپرسد آیا علم هم چنین شأنی دارد، و میگوید معلمها از پدرها مهمترند.
اگر به کسی که تابع سنت است بگویید کارهایش غلط است، میگوید این همه علمای وصل به امام زمان بودند و اگر اینطوری بود امام زمان میگفت. کسانی که احساس میکنند خیلی جای خوبی به دنیا آمدهاند به نظر او باید خیلی به خودشان شک کنند. طرف مقابل پیامبر و مؤمنین را آدمهای خیرهسر و متکبر مغرور میبیند، و او میگوید شاید آن حالتهای استکباری که از خودشان نشان میدهند نتیجهٔ این باشد که از درون خیلی موجود خواری شدهاند و میخواهند با حالت کبریایی جبران کنند؛ آنها شوخی نمیکنند و واقعاً حس عمیقی دارند که ما بچه خوبها هستیم.
طاغوت و بندگی
به گفتهٔ او «وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» یعنی اینکه سنتها همیشه به نوعی به قدرت وصل هستند و Authority دارند؛ طاغوت آیین و حلال و حرام درست میکند و از مردم تاوان میگیرد، و اگر کسی بچهاش را پای بتی قربانی کرده باشد تا آخرین قطرهٔ خون پای آن میایستد. بندگی خدا را نکنی جای دیگر بندگی میکنی، و طاغوت در دوران مدرن ممکن است یک نهاد باشد نه یک آدم.
به گفتهٔ او آنان که میگویند خدا برای چه گذاشت ما این کارها را بکنیم دقیقاً مثل بچهٔ دو ساله میگویند؛ صدبار هم به او بگویند دست نزن میسوزی، لحظهای که دست میزند میسوزد و از پدر و مادرش طلبکار است. در سنت مدرن هم مفهوم اصلی را آزادی میداند، یعنی «کودک خودم را ول کنم بچرد»، و باز یا باید پیرو خدا بود یا پیرو سنتی دیگر.
حزن پیامبر و انکار قیامت
آیهٔ «إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ» به گفتهٔ او اولین جایی است که مستقیم به خود پیامبر خطاب میشود. پیامبر نسبت به مشرکان رأفت دارد و میخواهد هدایت شوند و عذاب نشوند، و آخر سوره هم «وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ» آمده است. او روایتی را یادآوری میکند که فکر میکند با آنچه از قرآن میدانیم میخورد: پیامبر پس از بدر با کشتهها خلوت کرد و گفت دیدید چه شد.
دانشجویی برای او تعریف کرده که یکی از دوستانش، که کاملاً آتئیسم بود، گفته راحتتر است قبول کند از این کوچه یک دیو بیشاخ و دمی به او حمله کند تا اینکه قبول کند امام زمانی هست؛ او این را حالت «اساطیر الاولین» میداند. به نظر او دربارهٔ قسم مشرکان که خدا مرده را زنده نمیکند مسئله بیشتر نخواستن و «قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ» نیست، بلکه نمیتوانند چیزی خلاف عادت را تصور کنند؛ و «أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» یعنی اکثر مردم از نظر شناختی در مراحل پایین و حسیاند. آیهٔ «كُنْ فَيَكُونُ» را به آیهٔ مهاجرت بعدش وصل میکند: عذاب اینجا دیگر از آسمان نیست و به دست خود مؤمنان است.
رجالاً نوحی و بازگشت به آیه ۴۷
او آیهٔ «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ» را تا حدی پاسخ ادعای «لَوْ شَاءَ اللَّهُ» میداند: نه ملائکه فرستادیم که مجبورشان کنند و نه جز مردانی که وحی میکردیم؛ پیامبر فقط پیام را میرساند. «اهل ذکر» همان اهل کتاب است، هرچند بعضی میگویند دانشمندان اهل کتاب، و ذکر از نامهای قرآن است. از ترجمهٔ علامه طباطبایی میآورد که إنزال یکباره بر قلب پیامبر است و تنزیل به تدریج به صورت کلام.
او میگوید با این سه گزینهٔ آیهٔ ۴۷ احساس میشود گزینهٔ سوم، گرفتن «عَلَى تَخَوُّفٍ»، اتفاق میافتد و همین هم شد: بعد از هجرت مشرکان هفت، هشت سال در هول و ولا بودند و آخرش به طور کامل شکست خوردند.
→ متنِ کاملِ این جلسه