او میگوید به آیههای ۶۵ تا ۸۳ رسیدهاند، قطعهای نسبتاً طولانی که ساختارش پیچیدهتر است و اسم سوره از آن گرفته شده. پیش از آیات چند یادآوری دارد: پاسخ به مخالفان انسجام سوره، پیوند استکبار و نفرت از زن در بحث با خصیم مبین، و اینکه چرا نعمتها در دو بخش آمده است. بعد به ساختار این قطعه و موجودات زنده میپردازد و فقط پنج آیهٔ اول را میگوید.
انسجام سوره و پارادایم تازه
او میگوید بعضی دوستان علوم قرآنی در ایران با اینکه سوره انسجام دارد مخالفاند و این را کار عبثی میدانند؛ دلایلشان این است که شواهد کافی نداریم که سورهها به این شکل در زمان پیامبر تدوین شده باشند. به نظر او حتی اگر این تردیدهایی که دارند موجه باشد، بهترین راه به جای وقت تلف کردن این است که کار شود، هرچند شواهد تاریخی را هم کار خوبی میداند؛ پارادایم علم گالیلهای نیوتنی هم جا افتاد چون به جای پاسخ دادن یکییکی به ایرادها، پروژهٔ خودشان را پیش بردند. او میگوید باید نشان دهیم که سورهها منسجم هستند.
او میگوید به نظرش اگر شواهد خوبی از انسجام سورهها نشان داده شود، خیلی چیزها حل میشود، حتی بخشی از شبهات تحریف. این شیوه حداکثر یک قرن اخیر است و تفسیر آقای اصلاحی، مفسری پاکستانی، خیلی روی آن تأکید دارد؛ المیزان و سید قطب هم اشارههایی به محتوای سورهها میکنند. او فکر میکند همینطور که در سوره دقت میکنیم، این عدم انسجام اولیه خیلی زود از بین میرود، و امیدوار است نیوتنی ظهور کند.
انگیزهٔ مخالفان انسجام
او میگوید آدمی که مؤمن نیست فکر میکند متن تحریف شده، و اعتقاد به عدم تحریف مطلق قرآن به نظر او اعتقادی ایمانی است، چون دلیل تاریخی متقن نداریم. برایش معماست که چرا مؤمنی با جد و جهد مقاله بنویسد که سورهها انسجام ندارند. اولین چیزی که به ذهنش رسید احتمال سنتگرایی بود، ولی چون بعضی مخالفان را در ایران میشناسد میگوید حداقل یکی دو تای آنها اینطور نیستند.
بعد در نوشتههای بعضیشان احساس کرد که دلیل واقعاً این است که آنها عاری از ذوق ادبی هستند و جز نظم خطی چیزی نمیفهمند و هر پرشی را غیر منسجم میدانند؛ به گفتهٔ او ادبیات قرآن پر از قاعدهشکنی است. توضیح او مثلاً دربارهٔ آیهای دربارهٔ مهاجرت که وسط سورهٔ نحل میپرد به مذاقشان خوش نمیآید. یکی از دوستان نوشته شاید نیت فرقهای باشد، و او میگوید احتمال چنین انگیزهٔ پنهانی هم هست.
استکبار و نفرت از زن
تا حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد سوره و حداقل تا انتهای آیهٔ ۸۳ بحث با مشرکین است: خصیم مبین چه میگوید و پاسخ چیست. او میپرسد آیا بین نفرت از زن و حالت استکباری رابطهای هست، و میخواهد توضیح دهد هست. به گفتهٔ او منشأ استکبار این است که آدمها چیزی بیش از آنچه هستند به خودشان نسبت میدهند و محدودهٔ اختیارشان را نمیفهمند؛ تقوا باعث میشود محدودهٔ عمل خود را درک کنند.
او مثال «أَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» را میآورد: ما فقط بذر میپاشیم و رشد در اختیارمان نیست. به گفتهٔ او آدم مستکبر که میگوید اگر خدا میخواست ما این کارها را نمیکردیم، در درون جبری است و مسئولیت اعمال خودش را قبول نمیکند. او تمثیل اتاقک کنترلی را میگوید: در ملک وجود ما اتاق کوچکی هست که دکمههایی در اختیار ماست و بقیه در اختیار ما نیست، و راه کمال از شناختن همین اتاقک میگذرد.
او با این فرض موقت که مردها متفکرتر هستند و زنها عاطفیتر، میگوید مردها احساس میکنند کنترل کاملی روی افکار خودشان دارند، در حالی که ایدهها هم به ذهن میرسد؛ در همهٔ زبانها با فعل مجهول میگوییم یک ایده به ذهنم رسید. به نظر او این تصور استکباری که مردها خیلی کنترل دارند و زنها خیلی مقهور طبیعت هستند توهم است، و یک منشأ مردسالاری همین توهمات استکباری است.
او میگوید بعضی نفرت از زن را با جنگجو بودن این آدمها توجیه میکنند، ولی اینطور نیست: آیهٔ سورهٔ زخرف، اگر اشتباه نکند آیهٔ ۱۸، «أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ» ربطی به جنگ ندارد. نیچه را نمونهٔ همبستگی بین حالت استکباری و ضدیت با زن میداند: احساس اختیار و قدرت بیش از اندازه نتیجهاش این است که مرد ضد زن میشود.
دو بخش نعمتها
او میگوید اگر ما بودیم اول ادعاهای خصم را میگفتیم و بعد نعمتها را میشمردیم، ولی در قرآن اول حرف حق زده میشود: جهان، انعام، ستارهها و دریا را نگاه کنید، باید نعمت را به رسمیت بشناسید و شکرگزار باشید. بعد کمکم ادعاهای خصم مطرح میشود و نویزهایی که میفرستند در حاشیه است. به نظر او ساختار این سوره این ویژگی را به وضوح دارد.
او میپرسد چرا نعمتهای الهی در دو بخش آمده، و آیا برای این است که حوصلهٔ مخاطب سر نرود، مثل فاصله انداختن وسط یک دیالوگ طولانی. این سؤال موجه است، ولی به گفتهٔ او دو قطعه با هم فرق دارند و دقت به تکرارها این را نشان میدهد: باران اینجا با آن باران فرق دارد و انعام اینجا با آن انعام.
ربوبیت و ساختار آیههای ۶۵ تا ۸۳
او میگوید مدعا این است که الله که همه قبولش دارند خالق جهان است، ربّ عالمین هم هست. اختلاف بر سر خلق نیست، مسئله این است که چه کسی اداره میکند: بتها یا قوانین طبیعت. در دنیای مدرن بعضی با خالق مشکلی ندارند ولی دخالتش در تدبیر جهان برایشان قابل قبول نیست و قوانینی را میبینند که گوش و چشم ندارند. در بخش اول رب یعنی پرورشدهنده و رزقدهنده: همهٔ نعمتها از خلقت است، پس کس دیگری دخالت ندارد.
به گفتهٔ او از آیهٔ ۶۵ تا ۸۱ هفت آیه با «وَاللَّهُ» شروع میشود و این نشانهٔ متنی روشنی است که در بخش اول نبود. ساختار این قطعه سهپاره است: پارهٔ اول و دوم شباهتهای لفظی دارند و وسط آن دو تمثیل است.
موجودات زنده مثل کارخانه
پارهٔ اول آیههای ۶۵ تا ۷۲ یا ۷۳ است: آب از آسمان، شیر از انعام، میوهها و زنبور عسل. تفاوتش با بخش اول به گفتهٔ او این است که آنجا انعام از بیرون دیده میشود، یعنی گوشتشان را میخوریم و سوارشان میشویم، ولی اینجا به بطنشان دقت میشود و به اشارهٔ یکی از دوستان در گروه واژهٔ بُطون سه بار میآید. موجودات زنده و طبیعت مثل کارخانهٔ تولیدیاند. او میگوید همیشه از درخت شگفتزده میشود و فکر میکند هر درخت از کل فعالیت صنعتی بشر پیچیدهتر است.
زنبور عسل و وحی
او میپرسد این نگاه به طبیعت چه ارتباطی با توحید و رسالت دارد. پیش از این آیات میگوید «وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ» و بعد «وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ». دربارهٔ زنبور عسل «وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ» میگوید: این موجودات برنامهریزی شدهاند، انگار نرمافزاری درونشان نصب شده، و خالقشان برنامهریز هم هست.
به گفتهٔ او اگر از کتاب پیروی کنید، عسل انسانی تولید میکنید: علم، فکر، شعر و اعمال نیک. او دقت میدهد که خطاب به پیامبر «ربّک» است و برای زنبور «ربِّکِ»؛ همان پروردگاری که به تو وحی میکند به زنبور عسل وحی کرد. زنبور عسل را بت برنامهریزی نکرده و درخت سیب سیب میدهد، چون خلقتش چنین است.
چهار مایع گوارا
او میگوید یکی از دوستان در گروه گفت که این چهار مایع، آب، شیر، «سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا» و عسل، همان چهارتا مایع گوارایی هستند که در بهشت هست. به گفتهٔ او اگر معنوی نگاه کنید، انگار اینها در بطنشان به بهشت وصل هستند و چیزی شبیه آنچه در بهشت بود به واسطهٔ آنها در زمین جاری میشود، هرچند قطعاً اصل بهشتی نیست؛ شیر بهشتی شیر پاستوریزه نیست.
او میگوید پیامبر با اطاعت قرآن را وارد جهان کرد و مریم مسیح را. در درون ما هم «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» بوده، ولی آسیب میبیند، و وحی دستورالعملی است که از بیرون میآید. این قطعه استدلالی برای توحید ربوبی است و «فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» اشارهای به زندگی پس از مرگ دارد که بعداً پررنگتر میشود.
او میگوید فعلاً فقط پنج آیهٔ اول این قطعه را گفته و دو تمثیل و بقیه را تا آیهٔ ۸۳ میگذارد برای بعد از ماه رمضان.
→ متنِ کاملِ این جلسه