تصمیم او این است که در این جلسه قسمت دوم ذکر نعمتهای الهی را تا آیهٔ ۸۳ تمام کند. نخست فضای سوره را یادآوری میکند، بعد به پرسشهایی دربارهٔ ارتباط آیات این قسمت میپردازد، که به نظر او از جهاتی پیچیدهترین قسمت سوره است. جلسه با پرسش و پاسخ و بحث دربارهٔ واژهٔ شهید پایان مییابد.
فضای سوره
او میگوید با مرور سوره میشد دید که در عین تأکید روی نعمتها، اول و آخر سوره و بعضی آیات مهم اعلام میکنند که انگار مرحلهای از دعوت تمام شده و امر الهی آمده، و چون ایمان نیاوردهاند بلایی سرشان میآید؛ کلمهٔ عذاب شاید به آن شکل نیامده باشد. سوره حول هجرت نازل شده، و به گفتهٔ او امر الهی در زمان پیامبر به شکل صاعقه و زلزله نیامد: مسلمانان به مدینه رفتند و عامل عذاب کسانی شدند که اذیتشان میکردند، آنها در جنگها شکست خوردند و جامعهشان دچار فروپاشی شد. این سوره مثل چیزی ماقبل سورهٔ بقره است که جامعهٔ دینی در آن تشکیل شده؛ اینجا هنوز مقدمات طی میشود و هجرت نقطهٔ عطف است، ولی دعوت و استدلال با شدت ادامه دارد چون پیامبر تا آخرین لحظه از دعوت کردن دست برنمیدارد.
حدس او این است که اگر از این آیات رد شویم احکام به معنای دینی نازل نمیشود ولی دستورات اخلاقی شروع میشود، مثل اینکه عهدها را نگهدارید و دربارهٔ قسمها هم دستوری هست، چیزهایی بین اخلاق و احکام که در بقره بسط پیدا میکند. او میگوید دوباره اینها را گفت چون از جلسات اولیه دور شدهاند و لازم بود یادآوری شود که دربارهٔ سوره چه گفته شده.
پرسشهای این قسمت
این قسمت به نظر او از جهاتی پیچیدهترین قسمت سوره است و راه خوب حرف زدن دربارهٔ قرآن را این میداند که پرسشهایی ایجاد شود بدون اینکه جواب بدهد. مثلاً آیهٔ ۷۰ که میگوید بعضی به أرذل العمر میرسید به نوعی باید بعد از «أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ» میآمد، ولی زودتر آمده و این کنجکاویبرانگیز است.
به گفتهٔ او آیات با این فضا شروع میشود که در طبیعت برای موجودات برنامهریزی شده: درخت میوه میدهد، انعام شیر، زنبور عسل که به او وحی شده است؛ تقریباً همه خاضعانه برنامه را انجام میدهند، هرچند به نظر او حیوانها همهاش غریزه و جبر نیست. بعد از تولید رزق، توزیع آن میآید، با تأکید روی نابرابری و روی خانواده، و آیهٔ «وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ» با کلمهٔ فَضَّلَ شروع میشود؛ او میگوید این توضیح میخواهد.
پرندگان وسط آیات ناگهان میآیند: «أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ» رابطهٔ «وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا» را با خروج از بطن مادر قطع میکند و مثل جملهٔ معترضه است. پایان قسمت هم، با پوست انعام و بیوت و لباسهایی که در جنگ به درد میخورد، به قول او با مسئلهٔ رزق راحت جور درنمیآید و توجیه میخواهد.
آیهٔ أرذل العمر
او میگوید با خودش قول داده این جلسه دربارهٔ این آیات حرف بزند، و توضیح دادن برای کسی که حسی به او دست نمیدهد راحت نیست، پس بیشتر سعی میکند حس خودش را بیان کند و قانع کند. آیهٔ أرذل العمر به نظر او خیلی حس دارد: از تصور روزی که هیچ چیز را نداند وحشت دارد، و از یکی از اقوامشان میگوید که آلزایمر داشت و مادرش دختر بزرگترش را که از خارج آمده بود دوست دختر کوچکتر فکر کرد. حس آیه به نظر او این است که آدمی آمد و مرد و دانشش هم نمانده، و میگوید حس رعبآوری که هست همان حس «لَیسَ لِلاِنسانِ اِلّا ما سَعی» است: چیزی که با خودتان میبرید کاری است که بر پایهٔ دانشتان کردهاید.
او به آیات از اول برمیگردد: درخت میوه میدهد، زنبور عسل عسل، گاو شیر، همه برای دیگران کاری میکنند؛ بعد آیه میآید که شما میروید و علمتان هم از بین میرود، چه کار کردید؟ به نظر او یکی از کارهایی که میتوانیم بکنیم نقش در توزیع است: رزق را خدا به تو داده و میتوانی از آن به دیگری بدهی. توجیه او برای تأکید روی نابرابری این است که اگر در تولید نقش نداری در توزیع نقش داشته باشی، نه اینکه همه چیز را مساوی کنی؛ حکمت خدا در نابرابری شاید بالاتر از این هم باشد.
او میگوید قرآن احکام و مسائل اخلاقی را مثل رسالهٔ توضیح المسائل نمیگوید بلکه طوری که اهمیت و فلسفهٔ آن را بفهمید، و کسی که نداند حکم یعنی چه و چرا صادر شده تقریباً به آن عمل نکرده است. آیات به نظر او انفاق را به بالاترین سطح میرساند: همانطور که همهٔ موجودات در یک فعالیت دست جمعی عظیم الهی شرکت میکنند، انفاق مشارکت ما در شبکهٔ تولید و توزیع رزق است، و برای همین در بقره حجم آیات انفاق بالاست. به گفتهٔ علامه طباطبایی مساوی کردن نه ممکن است نه مطلوب، ولی کم کردن فاصلههایی که پیدا شده مطلوب است.
او دوباره به خانواده برمیگردد: اگر رزق را توان و انرژی بگیریم خانواده همافزایی قدرت است، و روی واژهٔ حَفَده تأکید میکند که به معنای کمک کار است و جایی دیگر نیامده. دربارهٔ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ میگوید شکر یعنی دانش خوب پیدا کردن و بر پایهٔ آن کاری کردن؛ مدام دانش پیدا کردن و آخر به ارذل العمر رسیدن و کاری نکردن فرق زیادی با دانش پیدا نکردن ندارد.
پرسش و پاسخ: دانش و انفاق
حاضری میگوید در ادامهٔ «لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا» از زمین مرده و بهار میگوید و حس او این است که آیه اینقدر هم منفی نیست. او میگوید حسی که دارد این است که آیه میخواهد ذهن را از اینکه علم را برای خودتان تولید کردهاید پاک کند و آنچه میماند کاری است که کردهاید. حاضر دیگری میگوید علم جزو وجود آدم میشود و ممکن است در آخرت به کار بیاید؛ او میپرسد به درد خودتان میخورد یا دیگران؟ و میگوید این حس با تفضیل و دعوت به انفاق سازگار است، هرچند کلمهٔ انفاق نمیآید.
حاضری میپرسد یاد دادن علم هم انفاق است؟ او میگوید بله، امر به عدل یعنی حکمتی که داری و بخش عمدهٔ آن ممکن است دانش باشد. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تکبر میگوید شاید آخرین لایهای که باید بتراشیم این است که علممان را از خودمان جدا کنیم؛ ولی تأکید او امروز روی ناگهانی بودن آیه و آن خلأ است که چیزی نمیگوید و سؤال خودش در ذهن آدم ایجاد میشود که این آدم با زندگیاش چه کرد.
ارحام، غیب و پرندگان
او میگوید هر جا حرف ارحام است کلمهٔ غیب هم قبل و بعد آن میآید؛ قرآن سه مرحلهٔ زندگی میشناسد، در بطن مادر، این جهان و جهان بعد. در رحم قوای شناختی ساخته میشد که آنجا به کار نمیآمد، و الان هم بصری داریم که خوب نمیبیند: «فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ». به گفتهٔ او قرآن موجودیت انسان را پیش از تولد به رسمیت میشناسد.
به نظر او حالت پارادوکسیکالی در آیه هست: پرندگان موجودات آزادی به نظر میآیند ولی آیه میگوید مسخر هستند. حسی که نسبت به پرنده هست سبکبال بودن است و آیهٔ بعد خانههای سبک از پوست انعام را میآورد که میتوان با خود برد. او میگوید بخشی از حرفش بدیهی و درست است و بخشی فقط حس او است و ممکن است کسی بگوید اینطور نمیفهمد. حس مسخر بودن را بیشتر در مهاجرتهای طولانی پرندگان میبیند، ولی میگوید نمیخواهد بگوید آیه به مهاجرت پرندگان اشاره میکند.
هجرت و لباسهای جنگ
به گفتهٔ او «تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ» حس سبکبار بودن و کنده شدن از بیت دائمی را میدهد و حس هجرتی که قرار است انجام شود را القا میکند. آخر آیات، لباسهایی که در جنگ به درد میخورد، به انعام ربط ندارد و مثل این است که کسی از سرب بگوید و همه احساس کنند جنگ هستهای در راه است؛ در بقره هم بعد از تغییر قبله میآید «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ». او میگوید این سه آیهٔ آخر ذکر نعمت است و میشود ربطی به سوره ندهیم، ولی نعمتها را به جایی میرساند که انگار زمینهساز رفتن از خانهها و جنگ است؛ دربارهٔ لباس در برابر گرما هم مثل حدسی که چیزی ندارد حسش این است که به مدینه که جای گرمتر است میروند.
او میگوید پایان این قسمت در عین حال که ذکر نعمت است حسی دارد که میشود مهاجرت کرد و ابزارهایی دادهایم که به درد چنین روزی میخورد. وسواس پیدا کرد پرشهای بین این آیات را بیشتر توضیح دهد، چون به نظرش قسمت خیلی عمیقی است.
پرسشها: نابرابری رزق و بردهداری
حاضری میپرسد آیهٔ ۷۱ «أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ» به نابرابری رزق اشاره ندارد؟ او میگوید خود رزق نعمت است و نابرابری هم موقعیتی برای کار خیر فراهم میکند؛ عدل را اعتدال همهٔ قوا میداند نه برابر کردن رزقها، هرچند جنبهای از آن تلاش برای قسط و کمک به دیگران است. به گفتهٔ او نابرابریها طبیعی بوده و تفضیل در رزق برای کسی که توزیع میکند نعمت است، وگرنه برعکس میشود.
دربارهٔ برده میگوید تصور ما از فیلم و کتاب است و آیهٔ «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ» او را موجودی در ناتوانی نشان میدهد که «كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ» است، نه موجود بسیار نیرومندی که به زنجیر کشیده شده؛ مثال لوردی را میآورد که هشتاد مستخدم داشت. تأکید میکند نمیگوید بردهداری سیستم جالب و خوبی بوده، و میگوید تصوری که همیشه چنین بوده را اشتباه میداند و فقط یک اقلیتی از روابط چنین بوده است.
حاضری میپرسد پس چرا میگوید برده را آزاد کنید؟ او میگوید برده بودن اختلالی در توحید ایجاد میکند و تحت امر کسی بودن که اختیاراتی دربارهٔ شما دارد خوب نیست. به گفتهٔ او اسلام بردهداری را به عنوان سیستم اقتصادی حفظ کرده، نه اینکه تأیید کند مالک هر کاری با بردهاش بکند؛ از آیات سورهٔ نساء دربارهٔ کنیز استنباط میکند که اختیارات مالک خوب نیست. بردهداری سیستمی بوده که همهجا بوده و با دستور قابل لغو نبوده، و با آن در همان حد مدارا شده، ولی میلی به آزاد شدن بردهها در احکام دیده میشود.
تصاویر آخرت و واژهٔ شهید
او میگوید بعد از این آیات، مثل سری اول نعمتها، تصاویر آخرت میآید، با «يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ». قطعهٔ بعد به شروع احکام وصل میشود، با فضای اخلاقی: به عهد وفا کنید، دروغ نگویید، قسم دروغ نخورید. قول میدهد در یکی دو جلسهٔ آینده با سرعت بیشتر قطعهقطعه برود.
حاضری میپرسد چرا شهید در قرآن به معنای کسی که در راه خدا کشته شده نیامده است. او میگوید نمیشود با اطمینان گفت، ولی به نظر میرسد در زمان پیامبر این لقب برای کسانی که در جنگ کشته میشدند به کار میرفته، مثل حمزه که سیدالشهدا میگفتند، هرچند مطمئن نیست؛ در قرآن بیشتر به معنای شاهد است و آیات اینجا میگوید برای هر امتی یک شهید میآوریم. قول نمیدهد جلسهٔ آینده زیاد دربارهٔ آن حرف بزند. میگوید جلسات واژهها نیمهکاره ماند، و کفر و اسلام را اگر کسی نفهمد قرآن را نمیفهمد ولی شهید و امر را اگر نفهمد باز چیزهای زیادی میفهمد.
→ متنِ کاملِ این جلسه