جلسه از فضای کلی سوره شروع میشود و سپس به انسجام متن قرآن و تفسیر تمثالی میرسد. بعد از آن مزایا و معایب امت واحده، مبنای احکام و جنبههای مضر فقه فعلی میآید.
فضای سوره و انسجام آن
او میگوید فضای کلی سوره اعلام عذاب است و به نظر او شکی نیست که «أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ» به امر مجازات و نابودی اشاره دارد. در طول سوره دستور مهاجرت میآید و بحث از مشرکین به اهل کتاب و از اصول عقاید و اخلاق به احکام عملی میرود. با این حال میگوید معنی مجازاتشدن این نیست که دعوت نشوند؛ تا ثانیهٔ آخر باید مورد تبلیغ قرار بگیرند، شاید ایمان بیاورند.
به گفتهٔ او اعلام دین جدید هنوز به آن صورت نیست و ابراهیم و شریعت و تبدیل آیه فقط اشارهوار آمده، تا بعداً در بقره تغییر قبله مطرح شود. اگر ثابت شود سوره در اواخر دوران مکه نازل شده، این حس هوشیاری نسبت به آینده حالتی معجزهآسا دارد، انگار گوینده آینده را میداند. به نظر او این برای کسانی که میگویند پیامبر میخواسته خودش کارهایی بکند و به خداوند نسبت داده، مشکل ایجاد میکند.
آنچه عدهای پراکندگی و بیانسجامی سورهها میبینند، از نظر او از خو کردن به نثر خطی کلاسیک و علمی میآید؛ برای مقاصد علمی شاید این خوب باشد، ولی ادبیات هیچوقت چنین نبوده. جملهای که به قبل و بعدش نمیخورد، اگر بفهمید چرا آنجاست، اطلاعات بیشتری دارد. او میگوید در مطالعات قرآنی غرب بیانسجامی قرآن پیشفرض بدیهی است و یک لحظه فکر نمیکنند که شاید سبک دیگری است.
تعبیر عرفانی و احتیاط
او میگوید برداشتهای عارفانهای هست که مثلاً موسی را تمثیل روح و فرعون را تمثیل نفس یا أنانیت میگیرند. دربارهٔ آیهٔ مهاجرت در نساء نقل میکند که عرفا میگویند لایهای زیرین دارد: کسی که از خود به سمت خدا هجرت میکند به حالتی شبیه موت و فنا میرسد. پس علاوه بر مهاجرت ظاهری، مهاجرت درونی هم داریم.
به گفتهٔ او میشود در همهٔ آیات چیزهای بیرونی را درونی هم در نظر گرفت و جملهٔ حضرت لوط دربارهٔ مهاجرت به سمت پروردگار کلید خوبی است. آنچه در بیرون تحقق پیدا میکند میتواند راهنمایی باشد برای آنچه در درون انسان اتفاق میافتد. این را تعبیر عرفانی میگویند، ولی از زبان قرآن دور نیست.
اما میگوید باید با احتیاط کرد: بعضی میخواهند ظاهر را کنار بگذارند و لایههای زیرین را اصیل بدانند، و تناظر کلمهبهکلمه ممکن است گمراهکننده باشد؛ کلیات اعتبار دارد. او میگوید این دو با هم متنافر نیست و هیچ اشکالی ندارد کسی هنگام خواندن سوره به لایههای درونی دقت کند.
تکرار ساختار نعمتها و قیامت
معمولاً سادهترین تعبیر از کفر این است که کسی حقیقت را میپوشاند؛ پردهای بین او و حقیقت هست که خودش با اعمال خودش روی خودش انداخته است. او میگوید قسمتی که از آیهٔ ۸۴ تا ۸۹ میآید با قسمت اول متناظر است و این را مخصوصاً به کسانی میگوید که ساختار سورهها را نمیبینند و منکرند: نعمتها، عکسالعمل کافران در دنیا و بعد آخرت، و اینجا دوباره همین ساختار تکرار میشود.
او تکرار را با موسیقی هندی و قطعهٔ «بولرو» از راول مقایسه میکند، که چیزی تکرار میشود ولی ساز اضافه میشود و لحن تغییر میکند. مهمترین تغییر را کلمهٔ امت میداند: در قسمت اول ملائکه موقع مرگ میآیند و حالت انفرادی دارد، اینجا یک دفعه صحنهٔ قیامت امتها هستند که مجازات میشوند و یک نفر خاص در آن به عنوان شهید انتخاب شده است. قطعهٔ تقریباً ثابت «وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ» در هر دو قسمت قیامت آدم را وادار میکند آنها را مقایسه کند.
معنای شهید
او میگوید شهید در قرآن به معنایی غیر از معنای معمول به کار میرود و توضیحش ساده نیست. سادهاش این است که در قیامت مردم قرار است به عدالت مجازات شوند و برای همهٔ دورهها و جاها نمیشود ملاک واحد گذاشت؛ پس هر امتی انگار شاخصی دارد که با او بشود مقایسه کرد. شهید یعنی گواه، و گواه این امت انگار پیامبر است. به گفتهٔ او شیعیان به روایتی علاقه دارند که شاهین ترازوی قیامت را حضرت علی میداند.
با تشبیه نمرهٔ دانشجویان روی نمودار شوخی میکند که شهید بودن پیامبر برای این امت ممکن است خبر خوبی نباشد. بخش جدیاش را محلی بودن قضاوت میداند: همهٔ آدمها را در طول تاریخ و جغرافیا نمیشود با یک شیوه قضاوت کرد.
امت واحده
او امت را جمعی با اهداف و شیوههای مشترک میداند که لزوماً همزمان و همجا زندگی نمیکنند. در آغاز مردم دنبال معیشت بودند و اختلاف عقاید نبود؛ با آمدن عقیده، زنده ماندن کنار میرود و امتهای منحرف از دل خود وحی به وجود آمدهاند. دربارهٔ آیهٔ «كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً» احساسش این است که اگر وحی نبود شاید مردم تا همین حالا هم امت واحده بودند، با زندگی سطح پایین، و وحی مردم را بلندپرواز کرد.
وقتی یکی از حاضران با شوخی میگوید بعضیشان زمین خوردند، او میگوید تقریباً همهشان میخورند زمین. به نظر او وحی آرمانگرایی ایجاد کرد که هزار جور مصیبت هم ممکن است ایجاد بکند و در دنیای مدرن پررنگ شده که آرمانگرایی بد است، چون جنگ درست میکند.
در پاسخ به پرسشی که میپرسد آیا امت واحده را مثبت نگرفتید، میگوید از جهاتی مثبت است و به نظر او نکتهای که در آیه هست این است که جهان بدون پیامبر آنقدر هم بد نیست؛ امت واحده را نه منفی میداند نه مثبت. از طبیعت به فرهنگ سیری هست و به نظر میآید فرهنگ لازم بوده، ولی بدی آن را هم باید دید. او بارها تأکید کرده که قرآن صراحتاً میگوید بدترین آدمها در جوامع دینی هستند: آنکه خودش را جانشین خدا معرفی میکند و کتاب را تحریف میکند.
یکی از حاضران به آیهٔ «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً» اشاره میکند. او میگوید اگر همه هدایت شوند امت واحدهای با اهداف دیگر تشکیل میشود، و از آن آیه میفهمد که خدا بعد از امت واحدهٔ اولیه دیگر نمیخواهد امت واحده ایجاد کند.
سرخپوستان، کودک و دین
حاضری میگوید او بر سر جوامع بدوی زیاد میزند و جامعهای که فرهنگش ضعیف است موحدتر است. او میگوید سرخپوستها اتفاقاً به یک معنایی مشرکانهاند: داستانهای عامیانه دربارهٔ طبیعت ساختهاند و با حیوانات ارتباط برقرار میکنند، هرچند نکات اخلاقی جالبی دارند، و میگوید حاضر زیادی آنها را تقدیس میکند.
برای فضای امت واحدهٔ قدیمی برتریهایی میبیند: حرصهای بشری که بعداً فرهنگ درست کرد، مثل جنگ جهانی و مرزبندیها، در آن خیلی کم بوده. ولی میگوید آنطور که فکر کنید به توحید نزدیک هستند و شرک ندارند واقعاً نیست؛ مثل کودک هستند. احساسش نسبت به امت واحده مثل احساس به جمع کودکان است: جالباند ولی تکاملیافته نیستند.
حاضری میگوید او بیشتر نگاه دینی دارد، و او میگوید قرآن خیلی با صراحت از امت واحده و مشرکین انتقاد میکند. میگوید حضرت عیسی فقط در بستر جامعهٔ دینی پیشرفته ممکن است به وجود بیاید؛ هدف این است که خلیفهٔ الهی در زمین گذاشته شود. به گفتهٔ او انگار میانگین ثابت است ولی تغییرات زیاد شده است.
اخلاق، حکمت و فقه
او میگوید آیات ۹۰ تا ۹۷ اصول اخلاقی اولیهٔ اسلام است و از درک توحید و معاد، اخلاق و بعد احکام عملی درمیآید. حکمت در قرآن همان است که بعداً حکمت عملی گفته شد: بتوانی درک کنی در یک مورد عملی چگونه باید عمل کنی.
او میگوید در ایران همهجا نابرابری هست و میپرسد چقدر مردم «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» را رعایت میکنند. به نظر او علت این است که آموزش دینی به مردم اینجوری نیست؛ به نظر میآید در منابر خیلی به شرک توجه نمیشود ولی مثلاً به شک بین سه و چهار توجه میشود.
او میگوید فقه به دو دلیل مشکل اساسی دارد، یکی اینکه حجم و جایگاهش نسبت به سایر معارف کاملاً غلطانداز است. در حوزههای قم چهار سال مقدمات و ادبیات عرب میخوانند و به نظر او میخواهند متن بخوانند، نه درک کنند احکام از کجا آمده. سیلابسی پیشنهاد میکند که چهار سال اول اخلاق آموزش داده شود و چهار سال دوم احکام همراه با فلسفهاش.
او خاطرهای بد از تلویزیون نقل میکند: کسی میگفت دختر چهارده سالهای را آوردند که حکمش اعدام بود، او گریه کرد و ما هم گریه کردیم بعد اعدامش کردند. او خطاب به آن فقیه میگوید اگر عدالت یاد گرفته باشی، همین که گریهات گرفته میفهمی که حکم اشتباه است.
فقه یهودی، فلسفهٔ احکام و پایان
به گفتهٔ او مجتهد مسلمان باید فقه یهودی بلد باشد: با دو نقطه میشود فهمید شریعت به کدام سمت میرود. مثلاً در یهودیت نخستزاده در ارث وزن دارد و در اسلام این وزن از بین رفته است. به گفتهٔ او در آموزش فقه کل ماجرا این شده که یک سری نوشتهها هست که باید فهمیده شود.
دربارهٔ پرسش حاضری از حکم شنبه میگوید این حکم عجیب و سنگین در اسلام به نماز جمعه تبدیل شده و به نظرش شبیهسازی و سادهسازی احکام شنبه است. میگوید اهل سنت نماز جمعه را واجب میدانند، و در تشیع به نظر او دست شستن از دنیا در طول هفته جایی ندارد.
در پاسخ به اینکه چه کسی باید تصمیم بگیرد، میگوید فقیه باید تصمیم بگیرد و رجوع به کسی که دانش بیشتر دارد بدیهی است. به نظر او آنکه احکام را تغییر میدهد در ته ذهنش فلسفهٔ احکامی دارد و آن باید بیان شود و اساس آموزش شود؛ با متنخوانی نمیشود به اجتهاد رسید.
او آیات ۹۰ تا ۹۷ را مبنای جامعهٔ سالم میداند: عدالت، وفای به عهد و نشکستن سوگند، عهدی که مردم با هم و حکومت با مردم میبندد. میگوید این جلسه را نمیتواند تمام کند و چون بحث تمثیل و تعبیر عرفانی را همین جلسه گفته، از جلسهٔ آینده چیزی کم شده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه