او میگوید تصویر کلی دو جلسهٔ قبل، یعنی احکامی دربارهٔ خانواده برای پاکسازی جامعه، با پایان سوره سازگار نیست و باید تم دیگری را جستوجو کرد. این تم را واکنش و مخالفت مردم مدینه با احکام میداند و آن را در جامعهٔ مدینه، ماجرای افک و آیههای دیگر سوره دنبال میکند. در پایان به آیهٔ ۵۵ و بحثی دربارهٔ صحابه میرسد.
چرا پایان سوره با تم احکام نمیخواند
او میگوید بعد از دو جلسه چند نفر پیشنهاد کردند بهجای ادامهٔ سورهٔ نور بقیهٔ سورهها هم در یکیدو جلسه بررسی شود، ولی او مخالفت کرد. به نظر او کار روی یک سوره و ارائهٔ یک روش مفیدتر از گفتن چیزهای ظاهری دربارهٔ هر سوره است.
به گفتهٔ او تصویر کلی سوره مجموعهای از احکام دربارهٔ پاکسازی جامعه از نظر جنسی و خانوادگی است تا خانوادههای نورانی تشکیل شود. ولی سوره با دو آیه تمام میشود که اجازه گرفتن برای رفتن از محضر پیامبر و حاضر شدن وقتی پیامبر میخواند را میگوید. اگر تم همان باشد که فهمیدهاند، چنین پایانی مناسب نیست، مگر آیهٔ آخر که توحیدی است و انتظارش را داشتند؛ پس شاید تمی را جا انداختهاند.
او نمیگوید روش مشخصی ارائه میدهد، ولی فکر میکند الگویی برای خواندن سوره پیشنهاد میکند: قطعهقطعه خواندن مفیدتر از آیهبهآیه جلو رفتن است. بهگفتهٔ او در روش علمی، وقتی چیزی با تئوری سازگار نیست باید تئوری را کمی تغییر داد.
سوره با این تصویر ختم میشود که عدهای از محضر پیامبر فرار میکنند، و آیهٔ «قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذًا» آنها را توبیخ میکند. او نتیجه میگیرد که به تم اجتماعیِ اطاعتکردن و مخالفتکردن کم توجه کردهاند؛ این تم در ابتدای فصل سوم خیلی واضح بیان شده است، ولی در فصل یک و دو به چنین تمی برنخوردند یا دقت نکردند.
جامعهٔ مدینه و فشار احکام
او میگوید بدون مراجعه به کتابهای تاریخی و فقط با تصوری ساده از آدمیزاد میشود حدس زد که همهٔ کسانی که ایمان آوردند از نظر معرفتی در سطح بالا نبودند و اشخاص انگیزههای مختلفی داشتند. داستان مردی عرب را میآورد که با پسرانش شمشیر کشید و گفت با پیامبر عقد ولاء بسته است؛ دربارهٔ او میپرسد چنین شخصی چقدر ایمان را میفهمد.
به گمان او مردم مدینه از نظر دینی سه دسته بودند: اقلیتی که راه معرفت و نورانی شدن را میرفتند، اقلیتی که ایمان نداشتند و تظاهر میکردند، و اکثریتی بینابین که در قرآن با عبارت «الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ» از آنها یاد میشود. او میگوید اینها دروغ نمیگفتند که ایمان دارند و خودشان فکر میکردند ایمان دارند، اما به معرفت دینی نرسیده بودند.
مؤمنان از یک طرف تحت فشار قریش و جنگ بودند و از طرف دیگر احکام جدیدی نازل میشد که انتظارش را نداشتند؛ مثلاً قرار شد زنان هم ارث ببرند، و این برای عربها سخت بود. او میگوید در جامعهای که شراب و فحشا فوقالعاده شایع بود، گفتن اینکه مشروب نخورید و اگر تخلف کنید حد جاری میشود بهراحتی ممکن نبود. به نظر او هرچه اسلام پیشرفت میکرد احساس خیلیها نسبت به پیامبر و دین تغییر میکرد و گویا بعضی داشتند پشیمان میشدند.
از اینجا نتیجه میگیرد که تم سوره فقط بیان احکام برای پاکسازی نیست: سوره احکام اجتماعی مربوط به خانواده را همراه با واکنش اجتماعی بیان میکند و این تم دوم از اهمیت تم اول چیزی کم نمیکند.
چرا واکنش پیدا شد
او با «نکتهٔ روانشناسی خیلی ساده» میپرسد وقتی کسی از چیزی که خیلی به آن علاقه دارد منع شود و فشار حس کند چه عکسالعملی نشان میدهد. در ابتدای سوره حکم تازیانه برای فحشا نازل شده و بسیاری از اطرافیان پیامبر در جاهلیت از این کارها کرده بودند. به گفتهٔ او گفتن اینکه این کارها ممنوع است و صد تازیانه دارد به این افراد حس توهین میدهد و عکسالعمل طبیعیشان نپذیرفتن ایراد است؛ این را فرافکنی مینامد، یعنی نسبت دادن عیب درون به بیرون.
او میگوید طبق اکثر منابع تاریخی آیات یکدفعه نازل نشد و بعد از حد زنا کسانی حد خوردند. برخی از حدخوردهها یا اطرافیانشان این را زیادهروی میدانستند و میپرسیدند اگر این برای نزدیکان خود پیامبر پیش بیاید چه میکند؛ گویا برخی آرزو میکردند برای همسر پیامبر چنین اتفاقی بیفتد.
او میگوید شاید بیشترین فشار با احکام سورهٔ نور بر مردم آمده باشد. در ابتدای سوره، پس از حکم اول، حکم دوم تهمتزدن بدون چهار شاهد را منع میکند؛ این سختگیری نشان میدهد در جامعهای که فساد جنسی هست احتمال دارد کسی خودش مرتکب نشود ولی آن را به دیگران نسبت دهد. ماجرای افک را در برابر سختگیری دربارهٔ جرائم جنسی همانند یک عکسالعمل میداند.
ماجرای افک
او ماجرا را چنین نقل میکند: عایشه در سفری از کاروان جا ماند، کسی که پشت کاروان میآمد او را به کاروان رساند، آن دو یک شب در بیابان تنها بودند و عدهای تهمت زدند. به گفتهٔ او روایات تاریخی نزدیک به هماند، در هیچکدام کسی چیزی ندیده است و فقط بحث اقامت شبانهٔ دو نفر در بیابان است.
به نظر او ماجرای افک اینگونه به وجود آمد که عدهای تصورشان از آدمیزاد این بود که دو نفر تنها حتماً کاری میکنند. اینکه چه کسی افک را ساخته مهم نیست؛ ممکن است منافقان ساخته باشند، اما اینکه در جامعه شیوع پیدا کرد نشان میدهد نارضایتی عمیقتر و عمومیتری وجود داشت.
او میگوید اگر آن توضیح روانشناسی را بپذیریم، مخالفت مردم و افکی که شیوع میدادند نتیجهٔ فقر و ناامنی و جنگ نبود، بلکه نتیجهٔ نزول همان احکام بود که برایشان سختگیرانه حساب میشد. جریان افک نخستین جایی است که دو تم در آن تلفیق میشود: حکمی در قالب یک ماجرای اجتماعی واقعی بیان میشود.
او آیات افک را دوباره میخواند: «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ» را به این معنا میگیرد که گروه متحدی آن را ساختند. میپرسد چرا ماجرای افک شر نیست و خیر است. به مؤمنان که فقط شنیده بودند هم ایراد میگیرد که چرا آن را در قلبشان قاطعانه رد نکردند، و به عموم مردم که چرا حرفی را که نمیدانستید به زبان آوردید.
او میگوید اگر به اطلاعات تاریخی موجود اعتماد کنیم، تا نزول آیات حدود یک ماه طول کشید، عایشه گریه میکرد و پیامبر عکسالعمل خاصی نشان نمیداد. به نظر او هر کس به اندازهٔ فشاری که به او آمده بود آن حرف را میزد و عقدهگشایی میکرد، و خیری که در آیه آمده را همین میداند؛ اگر عقدهگشایی نمیشد، عقدهها به نحو دیگری بروز میکرد.
تم دوم در سراسر سوره
او میگوید آیهٔ ۲ که میگوید «وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ» خود به واکنش مردم اشاره دارد؛ گویا این پتانسیل وجود دارد که مردم حکم را نپذیرند. از همین آیهٔ اول تمی در کنار تم اول پیدا میشود، و در ادامه شخصی بدون دلیل دیگری را متهم میکند و بعد سراغ همسر پیامبر میروند، ولی تم دوم نسبت به تم اول کمرنگ است.
او روایتی از المیزان را میآورد، که معروفترین روایت است و عایشه ماجرا را تعریف میکند: آیهٔ مربوط به افک بعد از حکم حجاب نازل شده است. پس آیات زنا و تازیانه جزو آیات متأخر این سورهاند و ماجرای افک پس از مدتی پیش آمد که این احکام فشاری در جامعه به وجود آورده بود.
به گفتهٔ او هرچه جلوتر میروید این تم پررنگتر و نگرانکنندهتر میشود و سوره با همین تم تمام میشود، آنجا که پیامبر میخواهد مردم در مسجد بمانند و عدهای میروند. به نظر او این رفتار ویژگی چنین احکامی است نه ویژگی جامعهٔ عرب؛ و تم مخالفت در جاهای دیگر قرآن هم هست، آنجا که احکام جهاد نازل میشود.
او دربارهٔ احکام قرآن میگوید سنت بیشتر متولی احکام است و قرآن بیشتر فلسفهٔ احکام را میگوید؛ اکثر آیات احکام به جنبهٔ اجتماعی و عکسالعمل مردم اشاره میکند. مثالش بنیاسرائیل و گاو سورهٔ بقره است که وقتی کسی نخواهد کاری بکند سؤال میتراشد، و پرسش دربارهٔ انفاق که پاسخش گویا اشاره دارد که معقولتر بود بپرسند به چه کسانی بدهند.
او میگوید اوج این تم در سورهٔ نور است و از آنجا که پایانبخش سوره است، شاید از تم اول هم مهمتر باشد. مخالفت را فقط اتفاقی تاریخی نمیداند، چون احکام در هر جامعهای به اکثر مردم فشار میآورد؛ و کمرنگ بودن موضوعی در قرآن به معنای اهمیت کمتر نیست، چنانکه در بحث یوسف گفته بود.
دربارهٔ آیهٔ زکات (آیهٔ ۲۲) میگوید به نظر او لحنش با یادآوری ساده فرق دارد و گویا قسم خورده بودند به مستحقان ندهند. در فصل سوم، با آیهای که میگوید «وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ»، تم دوم یکباره تم اصلی میشود، و با این دید پایان سوره دیگر عجیب نیست؛ سوره با صحنهٔ کسانی تمام میشود که آرامآرام از جمع بیرون میروند و خداوند با لحنی شدید هشدار میدهد.
آیهٔ استخلاف
او میگوید آیهٔ ۵۵ را اینگونه میفهمد که به همان اقلیت واقعاً مؤمن وعده میدهد جانشین زمین شوند، همانطور که در داستانهای قرآن مؤمنان پیشین شدند. البته لزوماً معنی این وعده این نیست که همه بهجز مؤمنان از بین بروند.
او میگوید این آیه ارتباطی به اختلاف بین فرقهها ندارد. علامه طباطبایی در المیزان میگوید ممکن است در آیندهٔ دور تمام زمین در اختیار مؤمنان قرار میگیرد، و برخی مفسران اهلسنت آن را دوران خلفای راشدین میدانند که او استدلالشان را نمیپذیرد. بهنظر او پس از فتح مکه دستکم دو سال دورهای بود که همهچیز امن بود و همهجا امن شد.
نکتهای که به مسائل فرقهای ربط پیدا میکند به نظر او این است که مؤمنان آن زمان با شنیدن این آیه مطمئن بودند، و ما میدانیم که بعد از دو یا سه سال این وضع بههم خورد ولی آنها نمیدانستند. برای همین هشدار میآید: «وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ».
به نظر او آیه در متن این سوره، یعنی در تمی که مخالفت است، بیشتر ناامیدکننده و هشداردهنده است: پیامبر مکه را فتح کرد و همهٔ قبایل اسلام آوردند، ولی به دلیل مخالفتهای درونی این امنیت در زمان کوتاه بههم خورد. او میگوید پس از اینکه نارضایتی از جنگ و ناامنی از بین رفت، نارضایتی عمیقتر از احکام باقی ماند.
صحابه و بحث با حاضران
او میگوید به نظر او در این سوره یک محتوای فرقهای هست: برخلاف نظر اهلسنت که همهٔ صحابه را مقدس میدانند، از قرآن برمیآید که همه مقدس نیستند و اکثر آنها همین اشخاصی بودند که در برابر احکام واکنش نشان میدادند و فقط اقلیتی واقعاً آدمهای مقدسی بودند. میپرسد کسانی که از پیش پیامبر فرار میکردند چه کسانی بودند، آیا صحابه نبودند.
یکی از حاضران آیههایی از سورهٔ فتح و آلعمران را میآورد و میپرسد آیا واقعاً چنین احساس منفی نسبت به صحابه به ما میدهند؛ حاضری دیگر آیهٔ «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ» را یادآوری میکند. او میگوید این آیهها کار برخی مؤمنان را تجلیل میکند، نه جامعهٔ مدینه را بهطور کلی، و به نظر او آن توصیف اشخاص مؤمنی است که در اقلیت بودند. میگوید نمیخواهد دربارهٔ درصد بحث کند.
او در پایان میگوید از اول دو تم در سوره بود و تم دوم پررنگتر میشود و سوره با آن تمام میشود؛ سوره را نمیشود مجموعهای از احکام برای پاکسازی جامعه خواند. روی افک تأکید میکند، چون بهوضوح عکسالعملی در برابر همان احکام اول سوره است و آن را بهدلایل روانی میگوید نه از لطایف ادبی. اگر جاهای دیگر سوره، مثل آیات غذاخوردن، را خوب نفهمیدیم، باید دنبال تمی بگردیم که از دست دادهایم.
→ متنِ کاملِ این جلسه