او میگوید در سه جلسهٔ قبل به جای اینکه سوره را آیه به آیه بخوانند، آیات را دستهبندی کردند و از دور به آنها نگاه کردند، و در جلسهٔ سوم به دو تم رسیدند. در این جلسه نخست دو تم و شأن نزول آیات را مرور میکند، بعد به سؤال حضار دربارهٔ اشخاص اطراف پیامبر پاسخ میدهد، سپس از تکرار واژهٔ بیت و ارتباط آن با زن به محتوای مرکزی سوره میرسد: شعلهای بین زن و مرد که باید به نور تبدیل شود.
دو تم سوره و آیات افک
به گفتهٔ او تم اول دربارهٔ جلوگیری از اشاعهٔ فحشا، تنبیه و حفاظت خانوادههای مقدس سوره در برابر تهدید بیرون است، و تم دوم عکسالعمل جامعهٔ زمان پیامبر در برابر سختگیری احکام. تم دوم هرچه سوره پیش میرود غلبه پیدا میکند. پیش از آنکه آیات احکام دوباره شروع شود، وعدهٔ پیروزی و استخلاف و رفع ترس میآید؛ ولی او میگوید نارضایتی ناشی از نزول احکام ذاتی بود و نمیشود این احکام را در جامعهای پیاده کرد و در آن نارضایتی به وجود نیاید.
او برای این ساختار به فرمهای موسیقی کلاسیک مثل ABAB اشاره میکند و میگوید آیات افک دقیقاً مربوط به هر دو تماند. پیشتر افک را چنین توجیه کرده که سختگیری احکام حس مخالفت و انتقامجویی ایجاد کرد و همین باعث شیوع افک شد، نه ایجاد آن؛ گویا بهخاطر انتقامجویی از پیامبر حالت تمرد و تعرض به او و روابط خانوادگیاش را داشتند. همهٔ اینها ناخودآگاه بود، ولی یک عده عامدانه افک را به وجود آوردند: «عُصْبَةٌ مِّنكُمْ».
شأن نزول و آغاز و پایان سوره
او میگوید به ایرادی که چرا آیات شأن نزول دارند، پاسخ این است که بعد اجتماعی پیدا میکنند: تم دوم به زمان پیامبر اختصاص ندارد، چون احکام برای اشخاص معمولی سختگیرانه است و بهراحتی جا نمیافتد. شأن نزول مفهوم را محدود نمیکند، بلکه احکام را از کلیت و در هوابودن خارج میکند و به زمین وصل میکند. شاید این قطعه تنها قطعهای باشد که هر دو تم را پنجاهپنجاه در خود دارد.
او میگوید به آغاز و پایان یک متن باید خیلی دقت کرد: در اول سوره عدهای در اثر سختگیری احکام و تخلف جنسی تازیانه میخورند و در آخر سوره عدهای از لابهلای جمعیت فرار میکنند، و این دو تصویر کنار هم محتوای سوره را معلوم میکند.
پرسش و پاسخ دربارهٔ اطرافیان پیامبر
او میگوید به نظر میآید با پیروزی مسلمانان در مکه همهٔ نارضایتیهای مدینه برطرف میشد، جز نارضایتیهای مربوط به احکام، که هرچه قرآن نازل میشد بیشتر میشد چون احکام با اخلاق و سبک زندگی سنتی مردم عربستان همخوانی نداشت. به نظرش اگر حاکمیت دین خیلی سریع دچار اختلال شد، بهخاطر همین نارضایتی و تمایل به برگشت به سنتهای گذشته بود.
در پاسخ به حاضران میگوید از سورهٔ نور و خیلی آیات قرآن برمیآید که خداوند فقط جمع خاصی را ستایش کرده است، نه عموم مسلمانان؛ به نظرش اشتباه است که هر کس از نظر جسمی به پیامبر نزدیک بود جزو «الَّذِينَ مَعَهُ» حساب شود، و میپرسد آیا کسانی که خیلی از استاد سؤال میکنند بهتر از همه درس را میفهمند؟ میگوید شاید اکثر کسانی که عمیقاً دین را میفهمیدند زیاد با پیامبر دیده نشدند، و در قرآن بعضی که زیاد مینشستند توبیخ شدند. دربارهٔ نهضتهای اجتماعی هم میگوید معمولاً اشخاص نابابِ قدرتطلب قدرت را میگیرند و کسانی که دورترند کنار میروند.
به پرسشهایی دربارهٔ کسانی که از مکه آمدند و از مالشان گذشتند پاسخ میدهد که مدح خداوند شامل کسانی است که از مالشان گذشتهاند و دلکندن از اموال چیزی باطنی است؛ «سَبَقُونا بِالْإِيمانِ» با کنار پیامبر دیده شدن یکی نیست. به گفتهٔ او بعد از وفات پیامبر بین مهاجران و انصار اختلاف و کشتوکشتار راه افتاد و نمیتواند چشم ببندد و بگوید همه آدمهای خوبی بودند؛ ظواهر هم بیمعنی نیستند، ولی ممکن است بعضی به بودن با پیامبر تظاهر کرده باشند.
او از سیروسلوک بحرالعلوم مطلبی را نقل به مضمون میکند: به نظر میآید برخی اشخاص بعد از وفات پیامبر ایمانشان را از دست دادند، چون ایمانشان از نوعی بود که در اثر تأثیر شخصیتی خاص پیدا میشود؛ تا شمع وجود پیامبر روشن بود نور میگرفتند و بعد نمیتوانستند راه خودشان را پیدا کنند. این را به نظرش کاملاً درست میداند و معتقد نیست آنها در زمان پیامبر مطیع نبودند، بلکه رشد نکرده و نورانی نشده بودند. حرف اهل سنت را که نباید دربارهٔ اصحاب قضاوت کرد، به نظرش بیمعنی و بدون تعقل میداند.
نقطهٔ ضعف بحث و تکرار واژهٔ بیت
او میگوید برای تشخیص کلیت سوره و تمها از صرف و نحو عربی استفاده نکردهاند و با این ادعا که فهم قرآن وابسته به تکمیل عربی است مخالف است. میگوید نتوانسته بین آیهٔ نور و تمثیلها و نکتههای اصلی سوره ارتباطی برقرار کند و میگوید این نقطهضعف است؛ دربارهٔ آیهٔ ۶۱ میگوید شاید هر کسی که سوره را بخواند آن را عجیبترین و سختترین آیه بداند.
در این آیه او به تکرار دهبارهٔ واژهٔ بیوت اشاره میکند و میپرسد چرا بهجای فاکتورگیری اینقدر تکرار شده. به کتابی به اسم نظم قرآن از آقای عبدالعلی بازرگان استناد میکند که میگوید در سورهٔ نور چهارده بار واژههای مربوط به بیت آمده، که یکپنجم کاربرد ریشهٔ بیت در کل قرآن است؛ پس بیت، یعنی خانه و خانواده، مفهوم مرکزی سوره است. بیت در قرآن با شب هم مربوط است، و به نظر میآید جنبهٔ مشترک پوشیدگی، حریم، امنیت و آرامش باشد.
بیت، زن و مادر
او میگوید میخواهد از اطلاعات خارج از قرآن استفاده کند: در تعبیر رؤیا خانه از سمبلهایی است که جای مادر میآید، و رحم اولین بیتی است که در آن زندگی میکنیم؛ پس زن و مادر با مفهوم بیت مرتبطاند. در پاسخ به پرسشی میگوید هیچوقت چیزی در رؤیا معنای کاملاً مشخصی ندارد.
او میگوید در قرآن زن با سُکنا مربوط است و خانه را برای زن میسازند، مثل پرندهای که موقع جفتگیری آشیانه میسازد؛ فکر میکند اگر مردها تنها بودند شهر نمیساختند و تمدن به معنای شهرنشینی نتیجهٔ خاص زنهاست. رحم را در همهٔ ادیان مکانی مقدس میداند، ولی وقتی یکی از حاضران میپرسد غیر از اعراب جاهلی؟ میگوید «این حرفم را پس میگیرم»؛ همهٔ ادیان شاید چنین نگاه نکنند و آنچه مشترک است حرمتها و حائلهایی برای نزدیکشدن به جسم زن است.
به گفتهٔ او در قرآن آمیزش جنسی استعاری با واژهٔ داخلشدن بیان میشود؛ پس اگر زن را بیت بگیریم، زنا یعنی واردشدن به بیت زن بدون اذن. حجاب هم نوعی حریمگذاشتن برای بیت است و گویا همهٔ اینها تکرار این یک مفهوم است که بیت باید حریم داشته باشد. میگوید نمیخواهد روی این نکته خیلی تأکید کند و از آن نتیجه بگیرد.
او میگوید گویا قذف مثل سنگانداختن از بیرون به بیت است، و از احکام داخل بیت، میان زن و شوهر، جداست. حکم اذن ورود از بیرون است، و در داخل بیت هم اتاقی هست که ورود به آن اذن میخواهد؛ گویا سه بیت تودرتو است.
شعلهٔ عشق و آیهٔ نور
او میگوید انسانها از دو جنس آفریده شدهاند و کششی بین زن و مرد هست که انکارشدنی نیست؛ تشکیل خانواده نتیجهٔ جنسیت است و جنسیت مفهومی عمیق پشت مطالب سوره. فکر میکند بشود توافق کرد که احساس عاشقانه میتواند باعث شود آدمها دنیا را طور دیگری ببینند، و در عرفان اسلامی کسانی تأکید میکنند که عشق مجازی ممکن است مقدمهٔ عرفان شود؛ این را فکت میگوید، نه چیزی که مستقیماً از درون سوره بگوید. در ادبیات عشق را به آتش تشبیه میکنند.
در آیات توحیدی سوره، تمثیل اول آتشی است در شیشهای درون مشکات، در خانههایی که آدمهایی در آن زندگی میکنند. او میگوید هیچ چیز به ذهنش نمیرسد جز اینکه این تمثیل نشان میدهد شعلهٔ عشق بین زن و مرد چگونه به شعلهٔ پایدار تبدیل میشود: با شیشه و چراغ شعله خاموش نمیشود و نورش بیشتر میشود. به گفتهٔ او این تمثیل مرکز سوره است و تعبیر دیگری که با محتوای سوره هماهنگ باشد نمیبیند.
او میگوید حدود ۹۹ درصد ادبیات عاشقانه دربارهٔ سوز و هجران است، ولی قرآن مدحی از غم هجران ندارد؛ نمونهاش دختر شعیب و موسی است که پس از جرقه پدر عاقل بلافاصله موسی را میآورد و در چند لحظه بیت تشکیل میشود. واژهٔ عشق در عربی هست ولی در قرآن به کار نرفته، چون ممکن است به چیزی نادرست دلالت کند، و او با این تبصره از آن استفاده میکند. در آیهٔ بعد از آیهٔ نور از آن خانهها مردانی بیرون میآیند و سر کار میروند و از یاد خدا غافل نمیشوند.
او تأکید میکند محتوای مرکزی سوره دربارهٔ آن شعله است: چگونه ساختاری بسازیم که شعلهٔ طبیعی بین زن و مرد به مکانیسمی برای نور و هدایت تبدیل شود. به همین علت سوره، سورهٔ نور است، اما پیوسته دربارهٔ مسائل جنسی و خانواده صحبت میکند. حرف عرفا را که طبیعیترین راه رسیدن به عرفان این است که به معنای متعارف عاشق شوید تأیید میکند و میگوید در قرآن ریشه دارد.
سختگیری احکام و دین برای عاشقکردن
او میگوید تنها دینی که خیلی به آن احترام نمیگذارد مسیحیت است، و به گفتهٔ او تعلیم کلیسا دربارهٔ مسائل جنسی این است که هر رابطهٔ زن و مرد گناه است. در مقابل میگوید احساسی که در قرآن و اسلام برای روابط زن و مرد هست مطلقاً چیز کثیفی نیست، هرچند ممکن است در سنت ما از تعالیم مسیحیت نفوذ کرده باشد.
به گفتهٔ او اگر در ابتدای سوره کسانی سخت کتک میخورند، برای این است که خارج از خانواده رابطه برقرار کردند و چیز مقدسی را میشکستند؛ هرجا احکام سختگیرانه است نشان میدهد چیز خیلی مقدسی هست که ممکن است شکسته شود. اگر کسی صد ضربهٔ تازیانه را سختگیرانه میداند، به نظر او به این خاطر است که نتوانسته یک رابطهٔ واقعی را درک کند.
او میگوید همهٔ دین معطوف به این است که انسان راهی برای رشد طی کند تا به عرفان و تسبیح برسد، و بدون شور عاشقانه نمیشود تسبیح کرد. به نظرش اگر حواس کسی سر نماز جمع نیست، حس عاشقانه و ستایش را ندارد، و حتی یک درصد هم مهم نیست به چه زبانی نماز بخوانیم. مذهب یعنی رفتن، شریعت و طریقت هم هر دو به معنای راهاند؛ احکام موانع را از سر راه برمیدارند. بهترین واژه برای نام سوره «نور» است، چون بحث این است که چگونه میشود روابط را به نور تبدیل کرد.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ ربط «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» با این تمثیل میگوید لزوماً ارتباطی به این شکل نیست: «مَثَلُ نُورِهِ» غیر از آن نور کلی است و المیزان از نظر ادبی روشن کرده این نور لزوماً همان نوری نیست که ابتدای آیه گفته شده. به نظرش این سوره میتواند به عرفا کمک کند که حرفهایشان را با آیات آن مستند کنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه