او میگوید جلسهٔ پیش بحث تمثیل میانهٔ سورهٔ نور را قطع کرد تا دربارهٔ حکم آیهٔ حجاب سخن بگوید و امروز آن را ادامه میدهد. نخست از فلسفهٔ احکام و مخالفان بحث دربارهٔ آن میگوید، سپس مدل یونگ را میآورد، و بعد به جنسیت، زیبایی، عشق و معنای حجاب میرسد و برای دیدگاه خود از جهان و از متن سوره شاهد میآورد.
ادامهٔ بحث حجاب و سختی گفتن از جنسیت
او میگوید جلسهٔ پیش بحث دربارهٔ قطعهٔ تمثیلی میانهٔ سورهٔ نور را قطع کرد تا نشان دهد وقتی احکام در قالب یک سوره میآید دیدگاهی به آنها پیدا میکنیم؛ قرآن بیشتر میکوشد ما را به معنی و علت وضع احکام برساند و جزئیات بعداً در روایات میآید. دربارهٔ مسائل زن و مرد بهراحتی نمیشود صحبت کرد و محدودیتهای فراوانی هست، و قصد ندارد دربارهٔ فلسفهٔ حجاب بحث جامعی کند، فقط یکیدو نکته از سورهٔ نور بیرون میآورد.
به گفتهٔ او امروز زنها و مردها دربارهٔ جنسیتشان دچار ابهاماند و هیچوقت در طول تاریخ چنین نبوده که عدهای تقریباً منکر تفاوتهای ذاتی زن و مرد شوند. به نظر او مجموعهای از تفاوتهای رفتاری فرهنگی است ولی اساسی طبیعی و ذاتی دارد که فرهنگ ممکن است منحرف یا تشدید کند. گمان میکند پرسش از اینکه چرا حجاب فقط برای زنهاست احتمالاً بیستسی سال سابقه دارد، و یکی از تفاوتهای ذاتی را تمایل زنان به جلوهکردن و تمایل مردان به تماشاکردن میداند.
فلسفهٔ احکام و امتثال امر
مخالفان بحث دربارهٔ فلسفهٔ احکام دو دلیل میآورند. یکی اینکه با این بحث به منظور خداوند نمیرسیم و باید کار را به نیت امتثال امر انجام داد؛ مثلاً اگر بهخاطر ضرر گوشت خوک آن را نخوریم، گویی به حکم خدا عمل نکردهایم. دیگر اینکه از فلسفهٔ حکم نتایج دیگری گرفته میشود و اگر فلسفه را اشتباه بفهمیم به احکامی میرسیم که جزو دین نیست؛ برای همین فقها با این استنتاجها با نگرانی برخورد میکنند.
او با دلیل نخست مخالف است و امتثال امر را موضوعی کاملاً موهوم میداند: هر عملی که انجام میدهیم معنایی در ذهنمان به وجود میآید و نمیتوانیم کاری را بدون نیت انجام دهیم، و گفتن «برای امتثال امر» خودش فلسفهای مشترک برای همهٔ احکام است. به گفتهٔ او باید تلاش کنیم معنی احکام را بفهمیم و درجهٔ عبودیت به این بسته است که چه اندازه به آنچه قرآن «حکمت» مینامد برسیم.
دلیل دوم مخالفان را او کاملاً درست میداند: اگر از فلسفهٔ احکام نتیجهٔ فقهی بگیریم ممکن است به اشتباه بیفتیم و نباید تصور کنیم معنی آیه را دقیقاً فهمیدهایم. با این حال همه فلسفهای برای احکام دارند، بعضی ناخودآگاه و بعضی خودآگاه؛ فقها هم ناخودآگاه از معنایی که در ذهن دارند استفاده میکنند و به گفتهٔ او بد نیست دستکم این را ذکر کنند. احتیاط لازم است، ولی فهم معنای احکام را وظیفه میداند و قرآن را بهترین وسیله برای درک فلسفهٔ احکام.
یکی از حاضران دربارهٔ حرامشدن و حلالشدن بعضی چیزها برای بنیاسرائیل میپرسد. او میگوید جای رشتهٔ فلسفهٔ فقه خالی است و بعضی فقها ته ذهنشان این است که حلال و حرام خدا در همهٔ ادیان مشابه است؛ به نظر او چنین نیست، و قرآن نشان میدهد حضرت مسیح به یهودیان میگوید آمدهام بعضی چیزها را که بر شما حرام شده حلال کنم، هرچند بعضی انحرافها مثل زنا همهجا حرام است.
مدل یونگ و تقابلهای دوتایی
او میگوید میخواهد بعضی مطالب جلسهها، از کاپیتالیسم تا مردسالاری، را در مدلی کوچک خلاصه کند: مدل یونگ دربارهٔ کارکردهای خودآگاهی، با تفکر و عاطفه روی یک محور و حس و شهود روی محور دیگر. به نظر او دیاگرام یونگ مشکلی دارد: تعادل برای تفکر و عاطفه ایدئال است، ولی حس و شهود را میشود ارزشگذاری کرد، حس پایینترین مرتبهٔ ادراک است، و شکل دایره خوب نیست و باید باز باشد.
محور افقی، به گفتهٔ او، جدایی از حالت تعادل را نشان میدهد، مثل دوگانگی تفکر و عاطفه و دوگانگی اسماء جمالیه و جلالیه؛ اسماء جمالیه بیشتر در زنان تجلی کرده و جلالیه بیشتر در مردان، و زیبایی در مقابل قدرت است. مردسالاری یعنی ارزشگذاری همهٔ دوگانگیهای افقی به سمت راست، یعنی تفکر و توانایی؛ فمینیسم به تعریف او یعنی برای دو قطب همعرض به یک اندازه ارزش قائل شدن، و فمینیستهای موج دوم را در واقع فمینیست نمیداند. کاپیتالیسم هم همهچیز را در محور عمودی به سمت پایین میآورد.
به نظر او تمثیل میانهٔ سورهٔ نور نشان میدهد عشق انسانی چگونه میتواند انسان را به کمال برساند، از چیزی جامد که آتش میگیرد و نور میشود. محور عمودی از جسم شروع میشود و درجاتی تا خدا دارد؛ حواس پنجگانه پایینترین سطح ادراکاند و شهود را نباید در تقابل با حس دانست، بلکه باید در این محور بالا رفت.
یکی از حاضران میگوید توصیف حسی بهشت در قرآن با این تئوری مشکل دارد. او فرض بیمعنابودن چیزهای جسمانی را نمیپذیرد: هرچیز جسمانی ادامهای دارد و به نحوی به عالم معنا وصل است، و به آیهٔ «ملکوت هرچیزی در دست اوست» اشاره میکند.
جنسیت و فلسفهٔ حجاب
او میگوید هرقدر بهتر بفهمیم سورهٔ نور دربارهٔ جنسیت چه میگوید، احکام را هم بهتر درک میکنیم، و به نظرش مهمترین هدف از آمدن احکام همین است. اساسیترین چیزی که از سوره فهمیدهایم این است که نباید به جنسیت منفی نگاه کرد؛ گویی خداوند جنسیت را ابداع کرده تا به عشق بینجامد. بنابراین باید این فرض متعارف را کنار گذاشت که حجاب برای جلوگیری از فساد است؛ احکام فضایی میسازد که به حداکثر استفاده از جنسیت برسیم و جنسیت به نور تبدیل شود.
اسم حجاب در قرآن نیامده است، و به گفتهٔ او کلمهٔ حجاب قسمت منفی حکم را نشان میدهد؛ بهتر بود نام دیگری مثل حکم اظهار وجه یا بروز وجه میگذاشتند، چون وقتی زنها بخشهایی را میپوشانند توجه بیشتری به چهره جلب میشود. او میگوید هرکس هر فلسفهای دربارهٔ حجاب میگوید پشت آن درک خاصی از جنسیت هست، و باید با صراحت تئوری کلی داشت که جنسیت چیست و چرا به وجود آمده است.
زیبایی و جذابیت
او به قاعدهای در روانشناسی اشاره میکند: همهچیز حالت هرمی دارد و وقتی از بالای هرم غفلت میکنیم و نیازش را برطرف نمیکنیم، توجه به چیزهای جسمانی شبیه آن در پایین هرم معطوف میشود و این افراط است؛ مثلاً مردی که به توانایی جسمانی و قلدری متکی است، به گفتهٔ او میکوشد ضعف روانیاش را جبران کند.
به گفتهٔ او زنها در این دوگانگیها مظهر اسماء جمال الهیاند، ولی نه به این معنا که جسمانی زیباتر از مردها باشند: بهغیر از جاذبهٔ جسمانی در همهٔ سطوح وجود مظهر زیباییاند. زیبایی مستقل است و لازم نیست دیگران آن را ببینند و تأیید کنند؛ هرچه پایینتر بیاییم استقلال کم میشود و در نازلترین حد روابط جسمانی از دست میرود. زیبایی و جذابیت به هم ربط دارند ولی عین هم نیستند؛ جذابیت مستقل نیست.
او میگوید زنها معمولاً وقتی دیگران با تحسین نگاهشان میکنند اعتمادبهنفس پیدا میکنند، و زن با رفتار یا زیورآلات میتواند نظر مردم را جلب کند بدون اینکه حتی زیبا باشد؛ این حالتی انحرافی است که ممکن است برای بعضی زنها پیش بیاید. قطعهای از کارتون پلنگ صورتی را مثال میزند که مردم به الماسی نگاه میکنند و نه به پیرزن، و میگوید جلب توجه با زیورآلات هیچ ربطی به زیبایی ندارد.
عشق، چهره و حجاب
به گفتهٔ او مرد از طریق نگاهکردن عاشق زن میشود و در او صفتی الهی میبیند؛ همهٔ زنها به جمال مطلق و همهٔ مردها به توانایی مطلق متصلاند، و عشق سادهترین راه دیدن چیزی مطلق است. تنها عاشق کور نیست و در معشوق حقیقتی میبیند که دیگران نمیبینند، و تأکید میکند عشق در اینجا به معنای متعارف ادبیات رمانتیک نیست. به جملهای در اوایل کتاب عبهر العاشقین اشاره میکند که راه طبیعی کمال انسانی دیدن خداوند در جنس مخالف است.
او میگوید چهره آن بخش بدن است که پر از معناست و برای درک معنا به آن نگاه میکنیم؛ پس حجاب پوشاندن بخشهای بیمعنای جسم است تا چهره تجلی پیدا کند. گمان نمیکند داستان عاشقانهای باشد که مرد با نگاهکردن به دست زن عاشق او شده باشد، و فیلمی از امیر نادری را مثال میزند که پسربچهای نسبت به دست زنی که یخ میدهد احساسی مبهم پیدا میکند.
از دید او هدف از حجاب این است که جنسیت را بهینه کنیم و از آن در معنی و هدف مقدسی که دارد بهتر بهره ببریم. اگر تمام جسم زن در معرض دید باشد سیگنالهای شهوتانگیز برای مرد قویتر است و زودتر شناسایی میشود، و حجاب کمک میکند مردان سیگنالهای ضعیفتر را شناسایی کنند. حتی در محیطی آرام فقط اقلیتی که آمادگی روانی دارند میتوانند عشقی بسیار متعالی داشته باشند، ولی عشق در سطوح پایین هم فواید دارد.
شواهد از جهان
او میگوید شواهد سادهای هست: در فرهنگی مانند طالبان یا ایران دورهٔ قاجار که زن را پنهان میکنند احتمال عشق کم است، و در غرب که همهچیز آزاد است به نظر او مضربودن این حالت واضحتر است و از لحاظ نظری منکر عشق شدهاند. به نظر او چیزی تجربی هم هست: برهنگی زیاد و روابط جنسی آزاد عشق را از بین میبرد، و به نظر میرسد نقطهٔ بهینهٔ میانهای هست که زنان تا اندازهای پوشیده باشند و سکس محدودیتهایی داشته باشد، مثل دورهٔ رمانتیک در اروپا.
استدلال از متن
استدلال اصلی او این است که فضای سورهٔ نور جنسیت را مطلوب و مثبت نشان میدهد: وقتی چیزی پوشیده میشود چیزی هم باز میماند. آیات حجاب درست قبل از نکاح آمده است و پس حجاب مقدمهٔ نکاح است، هرچند او منکر نیست که حجاب از فحشا و بهگناهافتادن انسانها جلوگیری میکند. دلیل قاطعتر آیهای است که به زنهایی که امیدی به نکاح ندارند اجازه میدهد حجاب نداشته باشند؛ این به نکاحکردن یا نکردن مربوط است نه به نگاه مرد.
یکی از حاضران جلسهٔ قبل گفته بود آیات ۳۰ و ۳۱ دربارهٔ نگاهنکردن با این برداشت در تضاد است. او پاسخ میدهد غض بصر به معنای نگاهنکردن به چهرهها نیست و نباید تصور کرد در مدینه همه حجاب داشتند؛ غض بصر با غمض عین فرق دارد و غض یعنی پایینآوردن و خیرهنشدن. دربارهٔ «مگر آنچه که طبعاً از آن پیداست» میگوید اظهار پیش از حکم پوشاندن آمده، و به نظرش متن و محتوای سوره ما را به اینجا میرساند که حکم حجاب با اظهار چهره همراه است؛ برداشتی که کسی گفته آشکارکردن زینتهای چهره حلال است به نظرش چندان درست نیست.
او دلیلی را که میگوید حجاب باعث میشود در محیط کار جنسیت نباشد و کارها بهتر پیش برود غلط و کاپیتالیستی میداند و از شنیدنش عصبانی میشود. او میگوید محیط کار با همان شیوهٔ زندگی جنسی غربی بهینه میشود. یکی از حاضران میگوید به نظرش برعکس است و اگر افراد عاشق شوند کار نمیکنند؛ او پاسخ میدهد نه، آنها درست میگویند: انسانها عاشق که میشوند چندان نمیتوانند کار کنند، منظورش کار به معنای مدرن است.
در پایان سه نکته میآورد: دربارهٔ فمینیسم قبلاً سخنرانی کرده و به نظرش موج دوم با موج سوم کاملاً در تضاد است؛ در فرهنگ ما از ملاصدرا به بعد بر مدرجبودن محور عمودی تأکید شده ولی در غرب فراموش شده؛ و فکر میکند ابهاماتی جنسی داریم، از جمله اینکه عشق مرد با عشق زن فرق دارد یا ندارد، که پنجاه سال قبل چنین نبود.
→ متنِ کاملِ این جلسه