او در این جلسه مسئلهٔ مرکزی سورهٔ نور، یعنی جنسیت و رابطهٔ زن و مرد در خانواده، و فلسفهٔ احکام را یادآوری میکند. بعد دربارهٔ چهره و حجاب میگوید و به پرسشی دربارهٔ تمثیل بودن قسمت وسط سوره پاسخ میدهد. مفهوم شرقی و غربی را از تمثیل آسمانها و زمین توضیح میدهد و در پایان آنچه به ذهنش رسیده را دربارهٔ این تمثیلها میگوید.
محور سوره و فلسفهٔ احکام
او میگوید در جلسات قبل سعی کرده مستدل نشان دهد مسئلهٔ مرکزی سورهٔ نور جنسیت و رابطهٔ زن و مرد در قالب خانواده است و سوره دید بسیار مثبتی دارد و آن را رابطهای مقدس میداند. پس نباید به احکام چنین نگاه کرد که گویی منبع فسادی هست که باید کنترل شود؛ احکام آن نکتهٔ مثبت را تقویت میکنند و از انحراف جلوگیری میکنند. هدف دیگرش تأکید بر درک فلسفهٔ احکام بود، چون وقتی معنی حکمی را نمیفهمیم نمیتوانیم ادعا کنیم به آن عمل کردهایم؛ و فلسفهٔ احکام را جدا از فقه میداند.
چهره، دریچهٔ روح
او میگوید بسیار تأکید کرده که خداوند حکم کرده زنها پوششی داشته باشند ولی چهرهٔ خود را نپوشانند، چون چهره حاوی معنا و دریچهٔ روح است. خطر سوءتفاهم را احساس میکند: ممکن است این تأکید با شاهدبازی و جمالپرستی در فرهنگ عرفانی مخلوط شود، که بعضی فرقههای صوفیه عشق عارفانه را به شور از دیدن چهرههای زیبا منحصر میکردند و به چهرهٔ پسران زیبا متمایل بودند، چون دیدگاههای تحقیرآمیز به زن همیشه وجود داشته و حالتهای شهوتانگیز چهرهٔ زن برایشان آزاردهنده بود.
تأکید او بر این است که آنچه قبل از ازدواج پیش میآید در این سوره انعکاسی ندارد و منظور از عشق (نور) احساس تکاملیافتهای است که بعد از تشکیل خانواده شکل میگیرد؛ پس تأکید روی چهره را نباید به عشق رمانتیک ربط داد. چهره میتواند جنبهٔ جسمانی داشته باشد یا دریچهای شود تا انسان از قاب آن به چیزی روحانی نگاه کند.
او مثالی میآورد: اگر حجابی طراحی کنیم که همهجای بدن را جز دایرهای از شکم بپوشاند، از شکم اطلاع چندانی نمیفهمیم؛ ولی چهره هزاران حالت دارد و معنای پشت آن را مستقیماً میفهمیم. به گفتهٔ او حکم حجاب چیزهای بیمعنا را حذف میکند و بر چیزی متمرکز میشود که حالتهای روانی را نشان میدهد؛ عشق در نگاه اول هم فقط با دیدن چهره نیست، بلکه با یک نگاه ممکن است علاقهٔ اولیه پیدا شود و بعد با سخن گفتن و دیدن رفتار تأیید شود، چنانکه در داستان موسی در مدین. احکام سختگیرانهای که بعداً چهره را هم حذف کرد به نظر او کاملاً افراطی و بیمعنی است.
نگاه تحقیرآمیز به زن و متون عرفانی
او از کتابی نقل میکند که نمیخواهد نامش را ببرد و دربارهٔ فلسفهٔ ستر عورت نوشته بود که مرد باید کمتر از زن ستر داشته باشد چون حالتهای شهوانی و حیوانی در زن و عقل در مرد قویتر است، و جای دیگر نوشته بود چون عقل زن کمتر است توقع چندانی از او نمیرود. به گفتهٔ او این احساس که زن همهاش شهوت است فرافکنی احساس خود نویسندگان است، چون وقتی زنی را میبینند احساسات شهوانی دارند و گمان میکنند او پر از شهوت است؛ این را نشانهٔ ضعف میداند و میگوید قوای جنسی در آنان والایش نیافته است.
او میگوید صحبت دربارهٔ جنسیت در فرهنگ ما چندان جاافتاده نیست، ولی چون در قرنی زندگی میکنیم که فرهنگ جنسی نادرستی پدید آمده و حرفهای انحرافی فراوانی زدهاند، چارهای نیست جز تلاش برای حرفهای بهتر؛ در کل بهتر است روابط خصوصی را در ملأعام مطرح نکنیم. کتابهای عرفانی مثل عشق صوفیانه دستکم چیزی متعالی را در رابطهٔ زن و مرد مطرح میکنند، ولی از دیدگاه مردانه نوشته شدهاند و عشق را از دید مرد عاشق، یعنی جمالپرستی، میبینند؛ او کتابی ندیده که عشق را از دید زن مطرح کرده باشد.
چرا قرآن از تمثیل استفاده میکند؟
چند نفر پرسیدهاند چرا بخش میانی سوره، آیهٔ نور و تمثیلهای پس از آن، تمثیلی و رمزآلود است، در حالی که در فصلهای اول و آخر همهچیز بسیار صریح بیان شده است. یکی از دانشجویان میگوید برای معنای والاتری باید از مهارتهای زبانی برجستهتری مانند تمثیل استفاده کرد تا مخاطب رمزگشایی کند. او میپرسد آیا مشکل در فرهنگ ما نیست که تمثیل را خوب نمیفهمیم: ارسطو در دورهٔ باستان استفاده از تمثیل را در منطق حرام اعلام کرد، چون باور داشت دقیق نیست و باعث انحراف میشود.
به گفتهٔ او نظام آموزشی ما از ششهفتسالگی برای فهم استدلالهای انتزاعی تمرین داده و برای فهم تمثیل آموزش ندیدهایم؛ اگر یک سال واحدهایی دربارهٔ تمثیل بگذرانیم، تمثیلها را بسیار روان میخوانیم و از این کار لذت هم میبریم. تمثیل چون تصویری است با عواطف درگیر میشود. قرآن هم از تمثیل استفاده میکند و هم از مفاهیم انتزاعی، و عشق را با تمثیل بیان میکند چون به عواطف مربوط است.
او میگوید مطمئناً مردم قدیم تمثیل را بهتر از ما میفهمیدند، چون همهٔ محتوای فرهنگ باستانی تمثیل بود. ما یاد گرفتهایم به طبیعت سرد و بیعاطفه نگاه کنیم، در حالی که در قدیم هرچیزی را با وجود خودشان میسنجیدند.
زمین و آسمان
او میگوید زمین در قرآن مفهومی تمثیلی دارد: بر اساس معانی داستان آدم، زمین تمثیل عالم جسمانی و احساس حضور در آن است و آسمانها جایی است که باید به آن برگردیم. در «أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ» ارض را نمیتوان کرهٔ زمین ترجمه کرد، و «وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ» هم به معنای ظاهری نیست، پس چارهای نداریم جز معنای تمثیلی آسمان، مثلاً معنویت.
به گفتهٔ او تمثیل در قرآن قراردادی نیست: زمین و آسمان و همهچیز تجلی معنایی است که جهان با آن خلق شده، و آن را با میرفندرسکی که میگوید «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» مرتبط میکند. آیهٔ «إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ» را چنین میفهمد که ریشهٔ ما در زمین است و در دوران زندگی باید خودمان ریشهٔ خود را بکنیم؛ اگر ریشهدار برویم بعداً ریشهمان را میکنند و هرچه ریشه عمیقتر باشد آنجا بیشتر عذاب میکشیم.
او میگوید زمین و آسمان همان بخش عمودی مدلی است که از یونگ با اصلاحی تعریف کرده، یعنی مدارج هرم هستی؛ خود زمین هم سطحهایی دارد: خاک، آب، هوا و آتش. گذشتگان طبیعت را با پیدا کردن معنا و صور تمثیلی میدیدند نه برای تکنولوژی، و در علم جدید هیچچیز را سطحبندی نمیکنیم و همهچیز را تخت نگاه میکنیم.
شرق و غرب، رشد و تعادل
او میگوید مفهوم شرقی و غربی در قرآن را باید از تمثیل آسمانها و زمین درک کرد. در مدلی که تعریف کرده، شرقی و غربی همان چپ و راست نمودار است، یعنی گسترش افقی در عالم جسمانی؛ همهٔ عرفا توافق دارند که روح جنسیت ندارد. در محور عمودی تقابل دوتایی نیست: در قرآن «سماوات و الارض» است نه «سماء و الارض»، یعنی در مقابل عالم جسمانی عوالمی هست؛ ولی بین شرق و غرب دوگانگی واقعی هست.
نکتهٔ اصلی تمثیل آسمانها و زمین از نظر روانشناسی رشد انسان است، و در تمثیل شرقی و غربی مفهوم تعادل داشتن و نداشتن. به نظر او صراط مستقیم برای حالت میانه به کار میرود و هدایت شدن یعنی رسیدن از حالت شرقی و غربی به وسط، و تأکید میکند عقل در قرآن همان حالت میانه است. به آیات سورهٔ شعرا اشاره میکند که موسی به فرعون میگوید «رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» و بعد «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ».
تمثیل درخت زیتون
او میگوید عشقی که در بیتهای مقدس شکل میگیرد دو جنبه دارد: حالت شرقی و غربی را متعادل میکند، چون از شجرهای میگوید که نه شرقی است و نه غربی، در مقابل اعمال کافران که حالت شرقی و غربی دارد؛ و به انسان کمک میکند به عالم بالا صعود کند. دربارهٔ جنبهٔ دوم میگوید درخت ریشه در خاک دارد و از زمین به سمت آسمان و نور میرود؛ در سورهٔ نور زیتون است که محصولش میوه نیست بلکه روغن، سوختی که چراغی با آن روشن میشود.
او میپرسد چه چیز غیرشرقی و غیرغربی در اینجا هست و میگوید به جز عشق واژهای ندارد. شجره در قرآن تمثیلی برای کلمه هم هست و کلمات دربارهٔ انسان را میتوان به حالات ترجمه کرد؛ پس برای فهم شجره باید به حالات انسانی رجوع کرد، حالاتی که نه شرقی است و نه غربی.
در این جلسه میخواهد آنچه به ذهنش رسیده بگوید، حتی اگر استدلال خوبی برای آن نداشته باشد، و اگر کسی بهتر میفهمد میتواند توضیح دهد. به نظر او شجره، چیزی که آتش را روشن میکند، تمثیل عشق یا غریزهٔ جنسی تعمیمیافته است؛ درختی با همهٔ شاخوبرگهایش که در زمین و جسمانیت ریشه دارد، به چیزی برای شعلهور شدن میرسد، و از درون این شهوت ممکن است نور پدید آید. این برایش واضح است ولی شاید نتواند توضیحی بدیهی بدهد.
سراب و دریای تاریک
او میگوید در «وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ» منظور این نیست که اعمالشان مثل سراب است، بلکه تمثیلی که پس از «کاف» میآید انسانی تشنه در بیابانی بیآبوعلف را توصیف میکند که سرابی میبیند، گمان میکند آب است و وقتی میرسد چیزی نیست. به نظر او این تمثیل اعمال انسانهای کافری است که در وضعیت شرقیاند، پر از نور، که باید بگوییم خورشید، ولی بیآب.
تمثیل مقابل دریایی بسیار مواج است با موج و سحاب و انسانی که در تاریکی دستش را بیرون میآورد و به زحمت میبیند. او میگوید آب همیشه به حالتهای عاطفی اشاره میکند و امواج و تاریکی به عواطفی برمیگردد که زنانه بودنش قطعاً مشخص است؛ در حالت شرقی روشنایی کاذبی هست و چیزهایی دیده میشود که همهاش اشتباه است، و این به وضعیت مردها نزدیکتر است. میگوید این تمثیلها را اینگونه میفهمد.
به نظر او ویژگی انسان زبان پیچیدهای است که میتواند به چیزهایی که وجود ندارد هم اشاره کند، و منشأ شر و دروغ و شرک از همینجاست. تمثیل اول را چنین میفهمد که قسمت محاسباتی ذهن مردها، که زبان به آن مربوط است، بسیار خوب کار میکند، ولی در حالت انحراف مردها از منشأ حیات دور میشوند چون عواطفشان ضعیف شده، و در دایرهٔ زبان و سمبلهایی که میسازند گیر میافتند. تأکید میکند فقط مردها اینگونه نیستند و زنها هم همین گونه هستند؛ مردها بیشتر به این طرف و زنها بیشتر به آن طرف متمایلاند، و زنها چون با فرهنگ مردانه تربیت میشوند این حالتها را از مردها یاد میگیرند.
در تعبیر او در محیط دوم زن دستش را بیرون میآورد و نمیتواند ببیند؛ او میگوید برایش بدیهی است که ید در تمثیل اراده و فعل اختیاری است، و این به نظر او اشاره دارد به آنچه شهرت دارد، که زنها نمیدانند چه میخواهند، و به نکتهای که لاکان تأکید میکند: نیاز در قالب زبان به خواست ترجمه میشود. حالت تعادل به گفتهٔ او این است که دنیای عاطفی زنها و دنیای سمبلیکی مردها با هم تلفیق شود، و این عقل را پدید میآورد. با شوخی میگوید مردها حق دارند به زنها بگویند ناقصالعقل، به شرطی که قبول کنند خودشان هم دیوانهاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه