او با مرور جلسۀ قبل دربارۀ تمثیلهای شرقی و غربی و دوگانگی زیبایی و قدرت آغاز میکند. سپس به آیههایی دربارۀ خانههایی که نور در آنهاست، به تقابل قلوب و ابصار و به آیات ۴۱ تا ۴۵ میپردازد و نسبت زن و مرد را با سهگانهٔ لاکان میگوید. در پایان موانع فهم قرآن را مطرح میکند و توصیههایی برای فهم آن میدهد.
مرور: شرقی و غربی و زن و مرد
او میگوید زیبایی و قدرت را دو قطب مخالف میدانیم که هرقدر بالاتر برویم به هم نزدیکتر میشوند، چون همه اسماء الهیاند. جلسۀ قبل مفهوم شرقی و غربی را با ساختار مغز ربط داده بود: قسمت بیرونی مغز بیشتر بازنمایی و تفکر سمبلیک است و قسمت وسطی بیشتر عاطفی، و این با «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» همخوانی دارد. تمثیل اول سراب است، یعنی زبان مستقل از واقعیت، و دوم کسی که زیر امواج دست خودش را هم نمیبیند؛ دست را او نماد اراده و خواست میگیرد، و شرق را با روز و روشنایی و غرب را با شب و تاریکی هماهنگ میداند.
به نظر او مرد بیشتر به وضعیت شرقی گرایش دارد و زن بیشتر به وضعیت غربی، و میگوید بارها گفته که دلایل تجربی واضحی هست. او مریم را در مقابل پیامبر میگذارد: مریم کلمه را به معنای تکوینی به عالم آورد و پیامبر قرآن را به شکل تشریعی؛ باردار شدن مریم را مثل وحی دربارۀ زنها میداند. در داستان مریم از «مَكَانًا شَرْقِيًّا» سخن است و دربارۀ موسی «بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ»؛ او نتیجه میگیرد که مردها بیشتر دچار انحراف شرقی بودناند و زنها بیشتر دچار انحراف غربی.
خانه، عشق و ابتغای رزق
او میگوید عشق شجرهای است که شرقی و غربی نیست و عرفا تأکید میکنند حقیقت عشق یکی است. تأکیدش این است که عشقی که قرآن میگوید به شدت مربوط به خانواده است؛ حالت عشق در نگاه اول و کارهای بعضی فرقههای صوفیه، مثل سماع یا نگاه به پسر نوجوان زیبارو، باید هر بار تکرار شود، ولی «يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» نوری است که خودبهخود شعلهور است و به خانواده تبدیل میشود.
به گفتهٔ او بلافاصله پس از خانهای که در آن صبح و شام تسبیح خدا میگویند، مردی میآید که از خانه بیرون میآید تا برای خانوادهاش کار کند؛ این مردها کار میکنند و از ذکر خدا غافل نیستند و قرآن برای آن اصطلاح ابتغای رزق را به کار میبرد. او میگوید امروز بسیاری از مردها چون عاشق نبودند برای ارتقای شغل به شدت کار کردند و رابطهٔ کار با ابتغای رزق ضعیف شده است. به نقل از بازرگان در نظم قرآن، نصف دفعاتی که واژهٔ بیت در قرآن آمده در سورهٔ نور است؛ پس بیت کلید این سوره است و منظور کل خانواده است.
قلوب و ابصار
به گفتهٔ او «يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ» ناگهان حس ترس میآورد و مهم است که این احساس خطر را احساس کنیم. در قلوب و ابصار هم دوگانگی شرقی و غربی هست: بصر به درک خودآگاه و زبان مربوط است و سراب در آن دیده میشود، ولی قلب جای عواطف است و ریشۀ کلمهٔ قلب از تقلب به معنای دگرگونی است. بصر به نور نیاز دارد و قلب در تاریکی هم کار میکند؛ پس بصر مربوط به حالت شرقی است.
او میگوید آنچه در عالم تکوین هست همهاش حقیقت است و کذب فقط وقتی هست که با زبان به چیزی اشاره میکنیم؛ مهم این است که ذهنیت ما چه اندازه با واقعیت منطبق است. در روز قیامت ذهنیت باطل از بین میرود و فقط آنچه با حقیقت منطبق است وزن دارد؛ اگر کسی حضرت علی را با ذهنیت باطل در شب قدر و به عنوان عبادت کشته باشد، نباید انتظار داشته باشد آن ذهنیت را حساب کنند، و این برخلاف بعضی فیلسوفهای غربی است که نیت را ملاک میدانند. عرضهشدن اعمال یعنی میفهمیم واقعاً چه کردهایم.
«فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ» به گفتهٔ او به این معنا نیست که همهٔ ذهنیات خطاست؛ به اندازهٔ سهمی که از حقیقت دارد برای فرد حساب میکنند. این موضوع هر روز اتفاق میافتد و مهم این است که چه اندازه به حقیقت نزدیکیم. یکی از دانشجویان از تلقین میپرسد؛ او پاسخ میدهد که عمدۀ بیماریها نتیجهٔ ضعف سیستم دفاعی بدن است و سیستم دفاعی به شدت تحتتأثیر مسائل روانی ماست، پس عجیب نیست که تلقین اثر بگذارد؛ هرچه در عالم اتفاق میافتد حقیقت است.
آیات ۴۱ تا ۴۵: عالم طبیعت
این پنج آیه فضا را عوض میکند و ساختارش دو جفت آیهٔ بلند و کوتاه و یک آیهٔ پنجم است. به گفتهٔ او اینجا در عالم انسانی نیستیم و در طبیعت هستیم؛ نشانهٔ آن این است که در قسمت اول مدام از «عمل» انسانها سخن است و در قسمت دوم از «فعل» که برای هر موجودی به کار میرود. جفت اول به وضعیت عمودی، سماوات و ارض، اشاره دارد و جفت دوم دوباره به شرقی و غربی یعنی لیل و نهار؛ به نظر میرسد آنجا که در آسمانایم همه چیز خوب است و وقتی پایین میآییم در زمین مجازات هست.
او میگوید آیهٔ ۴۳ دربارۀ بارش تگرگ به عنوان نشانهٔ عذاب است، نه باران رحمت؛ با «يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ» و «مِنْ بَرَدٍ» میخواند و واژهٔ يَصْرِفُهُ در قرآن با عذاب میآید. گمان نمیکند در المیزان حرفی از ساختار برجمانند ابرها باشد، هرچند طباطبایی بدون آشنایی با این پدیده آیه را درست فهمیده است. همراهی أبصار و يُقَلِّبُ آیهٔ «تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ» را تداعی میکند و نشان میدهد در زمین در معرض خطری هستیم که به أبصار مربوط است.
او میگوید این فصل با نور شروع شد و رفتهرفته پر از آب شد: تمثیل دوم پر از آب است، عالم غیرانسانی پر از آب است، و آیهٔ آخر دربارۀ آب و انواع موجودات زنده است که گویی از آب بیرون میآیند، هرچند ممکن است این منظور آیه نباشد. آب در قرآن به نظر او به معنای ترکیب شیمیایی آب نیست؛ ترجمهٔ مناسبتر شاید مایع باشد، هرچند واقعاً مایع هم نیست. تأکید آیه به گفتهٔ او روی مشی است: موجود زنده مشی اختیاری دارد و میتواند راه غلط یا درست را برود.
زن و مرد و سهگانهٔ لاکان
او میگوید دست را خواست ارادی دانست و این به مفاهیم لاکان نزدیک است: از «حیث واقع» که نیاز در آن است شروع میشود، و از طریق زبان نیاز را به خواست تبدیل میکنیم، ولی هیچوقت نمیتوانیم نیازها را آنگونه که هست در زبان بیان کنیم. اگر دست واضحترین نماد کار ارادی باشد، این شبیه گفتهٔ فروید است که نفهمیدم زنها چه میخواهند؛ به نظر او خواست زنها چون بیشتر در عالم مایل به غرباند و نه در عالم زبان واضح نیست. مشکل مردها این است که انتزاعی زندگی میکنند و ممکن است در زبان برای خود خواستهایی تعریف کنند که به آنها نیاز ندارند.
به گفتهٔ او زنها از طرف نیاز شروع میکنند، ولی مشکلشان ترجمهٔ نیاز به زبان است و این مثل بودن در تاریکی است؛ وقتی نمیتوانند نیازها را بازنمایی کنند، نمیتوانند از فرهنگ برای رفع آنها استفاده کنند. برعکس، مردها از زبان و فرهنگ شروع میکنند و برای هر موضوع بیمعنی که در فرهنگ گفته میشود میتوانند ارجاع بسازند و یک عمر دنبال سراب بروند؛ او میگوید زنها طبیعیتر زندگی میکنند و کمتر زنی را میبیند که تمام عمرش دنبال سراب دویده باشد.
او دربارۀ هنر پستمدرن میگوید بیشتر به رسانۀ هنری ارجاع میدهد تا واقعیت؛ مرگ در فیلمهای تارانتینو مرگی واقعی و ترسناک نیست بلکه خندهدار است. به نظر او دلیل اینکه زنها با هنر پستمدرن و آبستره ارتباط خوبی برقرار نمیکنند همین است، چون برای زن طبیعی نیست که مرگ را شوخی ببیند.
کلام نور است و خط قرمزها
او میگوید این بحث را مطرح کرد تا تأکید کند کلام نور است، البته کلامی که با واقعیت منطبق باشد؛ قرآن نور است چون همهچیزش ارجاعهای واقعی دارد. نور از شرق میآید و به غرب میرود و باید در وسط این دو باشیم؛ زندگی از غرب و از درون آب میآید ولی نور از شرق.
به گفتهٔ او خط قرمزهای بسیاری اطراف این بحث هست و فقط این نیست که نمیتواند راحت صحبت کند، بلکه خطری واقعی زنها را تهدید میکند. فرهنگ را مردها ساختهاند و عشق در آن حالت مردانه دارد؛ از رابعه اثری ندیده و میگوید شاید جایی پیدا شود که عشق را از نگاه زنانه توصیف کرده باشد. این عشق مردانه به نظر او معادل زیباییپرستی است و زنها در فرهنگ میبینند حالتهای عاشقانهشان با آن همخوانی ندارد؛ آنها جمال را در درون خود دارند و باید نشانههایی از اسماء جلال را در طرف مقابل ببینند.
برای روشنکردن حساسیتش خاطرهای میگوید: در یک مسابقهٔ تلویزیونی دو دختر شرکت کردند و وقتی واژهٔ عشق آمد، یکی گفت احساس تعلق داشتن و دیگری فوراً گفت عشق؛ به نظر او برای آنها واضحترین ویژگی عشق تعلق داشتن است. دو چیز حرفزدن دربارۀ این مسائل را دشوار میکند: فرهنگی نیست که از دو نگاه مردانه و زنانه بحث کند و اگر به زنی بگوییم عشق در او به تعلق ربط دارد میگوید نه؛ و اغلب راحت نیست مسائل جنسی را به فیزیولوژی و آناتومی ارجاع دهیم و فقط میشود از هورمونها گفت.
موانع فهم قرآن و توصیهها
او میگوید چند نفر پرسیدهاند چرا قرآن را خوب نمیفهمند و دو مانع اساسی میبیند. اول اینکه با زبان نئوکورتکسیِ بسیار انتزاعی کاملاً آشناییم، قیاس را خوب میفهمیم و تمثیل را درک نمیکنیم، چون فرهنگ بهقدری به سمت شرق رفته که همهچیز Computational شده است. دوم اینکه در فرهنگی زندگی میکنیم که واژههایش تقریباً به هیچچیز اشاره نمیکند و همهٔ زندگیمان را صرف رفتن به دنبال همین سرابها کردهایم؛ بتپرستان هم نمیتوانستند بپذیرند که بتها نماد اسمائی هستند که به چیزی اشاره نمیکند. انسان هرچه فطریتر باشد قرآن را راحتتر میفهمد.
او سه توصیه میکند: قرآن را همیشه مرور کنید؛ سورههای محبوبتان را بیشتر بخوانید و تفسیرش را مطالعه کنید، که المیزان را به همراه در سایهسار قرآن پیشنهاد میکند؛ و برای تقویت زبان و فهم تمثیل با ادبیات و شعر و هنر سروکار داشته باشید، مثلاً مجموعۀ چهارجلدی داستان و نقد داستان احمد گلشیری. فهمیدن قرآن به نحوی شبیه فهمیدن این آثار هنری است.
→ متنِ کاملِ این جلسه