جلسه از آخرین آیهٔ بخش میانی سوره، یعنی آفرینش همه چیز از آب، و از پرسش دربارهٔ جنسیت و جایگاه بچهها شروع میشود. بعد دربارهٔ حکم زنا و نکاح میپرسد که چرا اینقدر سختگیری شده، و جوابها را کافی نمیداند. سپس نکاح را از دید زنان توضیح میدهد و با واژهٔ محصنات، داستان مریم و آیات سورهٔ نساء ادامه میدهد. در پایان به ترجمههای محصنات و حکم رجم میرسد.
آب، جنسیت و جایگاه بچهها
او یادآوری میکند که آخرین آیهٔ بخش میانی میگوید همه چیز از آب خلق میشود، آب به معنای عمومی مایع نه معنای شیمیایی، و تصویرش موجوداتی است که از آب بیرون میآیند و برخی میخزند و برخی چهارپا یا دوپا هستند. بحثها حول مفاهیم و احکام جنسیت بوده و دربارهٔ نقش بچهها خیلی صحبت نشده است؛ بچهها در این سوره پشت یک در میایستند و اجازه میگیرند و بها داده نمیشود، و این خلاف تصویر عادی از خانواده است.
او میگوید اگر بپرسند جنسیت چیست، سنتی جواب میدهند که خداوند غریزهٔ جنسی را برای توالد و تناسل قرار داده، ولی جواب اینکه چرا جنسیت وجود دارد توالد و تناسل نیست، چون موجودات زنده از آغاز تک جنسی بودند و در حالت تک جنسی توالد در جهاتی راحتتر است. پیدایش جنسیت هنوز در زیستشناسی معما است؛ معتقدان به نظریهٔ تکامل معمولاً جوابهای غایت شناسانه میآورند، مثلاً اینکه دو جنسی ژنها را مخلوط میکند و تنوع صفات میآورد، و او میگوید این جوابها مشکل فلسفی دارند.
چرا زنا سنگین است
او به آیهٔ سوم دربارهٔ زنا و نکاح اشاره میکند و میگوید لحن آیه نشان میدهد حکم از دید مردم سنگین است، چون بلافاصله میگوید «وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ». پرسش این است که چه چیزی اینقدر مغضوب قرار گرفته. او میگوید با توجه به محتوای سوره ممکن است چنین توجیه کنند که رابطهٔ جنسی چیز مقدسی است که بیرون از خانواده به بازی کودکانه تقلیل مییابد، یا اینکه رابطه به تولد کودک میانجامد و کودک و زن، بهویژه در بارداری، سرپرستی میخواهند؛ بعد میپرسد چقدر این جوابها به فهم اصل ماجرا نزدیکاند و چرا کافی نیست.
یکی از شاگردها میگوید همهٔ اینها را میشود جورهای مختلف درست کرد، و دروغ ممکن است مضرات بدتری داشته باشد ولی حکم سنگینی ندارد. استاد میگوید زن و مردی ممکن است بدون نکاح با علاقه و مراقبت از بچهها با هم زندگی کنند و باز هم حد دارد، پس باید گفت نکاح چیست و چرا باید فرایندی طی شود. به نظر او نکاح جنبهٔ اجتماعی دارد، شاید مسئله این باشد که روابط نباید پنهانی باشد؛ ولی با خبردار شدن دو سه نفر هم شکل میگیرد. او اینها را فواید نکاح میداند و میگوید باز چیزی کم است: معمولاً از دید مردها نگاه میکنیم، در حالی که نکاح بیشتر خاص زنان است.
عشق زنانه و نشانههای قدرت
او میگوید نظری، نه با پرسشنامه، نگاه میکند. اگر ارجاع هر موضوع شناختی به اسماء الهی را بپذیریم، زن و مرد نمایندهٔ دو طیف اسماء جمال و جلال هستند: مرد در زن اسماء جمال را میبیند و شیفتهٔ زیبایی میشود و ادبیات عاشقانه همه از دید مردان است. پاسخ نظری او به این پرسش که زنان هم محو تماشای جمال میشوند یا نه، منفی است: زنها جذب ویژگیهایی در مرد میشوند که نشان قدرت است.
او میگوید عشق مجنون را میبینیم و توصیف عشق لیلی را نه؛ مرد عاشق دیوانهوار از زیبایی معشوق حرف میزند و ضرب المثل «عشق آدم را کور میکند» از همینجاست. زنها از توانایی مرد اغراقآمیز تعریف میکنند و در افسانهها دنبال پادشاه یا شاهزاده میگردند، و اگر مرد شاه نباشد در ذهن خود شاه میسازند؛ ولی به گفتهٔ او عاشق کور نیست، چون چیزی را میبیند که دیگران نمیبینند.
او شاهدش را توصیف دختر شعیب از موسی در سورهٔ قصص میداند، «إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ»، و میپرسد چرا بهترین؛ به گفتهٔ او چیزی که جذب کرد قوی بودن موسی بود. زن عاشق کنار شوهر احساس امنیت میکند و با اراده بودن مرد خیلی روی زنها اثر میگذارد، که آن را به «فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ» برمیگرداند.
به گفتهٔ او زیبایی در مرد و توانایی در زن هم میتواند مطلوب باشد، ولی مردها از راه زیبایی به چیز نامتناهی وصل نمیشوند و این ویژگی زنهاست. زنها بعد از ازدواج نیازهای واقعی خود را احساس میکنند و در بارداری به شدت به امنیت و حامی نیاز پیدا میکنند.
تسلیم زنانه و فرهنگ مردسالار
او میگوید مردها در عشق محو و بیخود میشوند، ولی احساسی که زنها در برابر موجودی متصل به قدرت نامتناهی پیدا میکنند بیشتر تسلیم شدن و سلب اختیار است. در فرهنگ مردسالار، که فرهنگ قدرت است، تسلیم شدن بدترین چیز است و زنها از احساسات عاشقانهٔ خود شرم میکنند و آن را مخفی میکنند.
او بهعنوان شاهد از «بدترین نوع فمنیسم» نام میبرد که از جنبشهای فمنیستی نوع دوم مشتق شده: میگوید در یک اجلاس زنهای فمنیست را دعوت کردند که با مردها رابطهٔ جنسی برقرار نکنند، چون هر رابطهای به سلطهٔ مردها میانجامد. این را نشانهٔ سلطهٔ فرهنگ مردسالار و شرم زنها از حالتهای طبیعی خود میخواند.
محصنات و حصن
او میگوید واژهٔ محصنات از حصن میآید و آیهها را برای روشن شدنش میخواند: «لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ» دربارهٔ لباس نظامی داوود، یعنی محافظت کردن، و «إِلَّا قَلِيلًا مِّمَّا تُحْصِنُونَ» در سورهٔ یوسف دربارهٔ ذخیره کردن، که آن هم محافظت است. ترجمهٔ محصنات میشود محافظت شدهها.
به گفتهٔ او این ویژگی بیشتر به زنها نسبت داده میشود و بیشتر جاهایی که قرآن این واژه را میآورد به مریم اشاره میکند؛ مردها محصنات به این معنی نیستند. حس حصن این است که زن دور خود فاصله و مانعی بگذارد، و وقتی عشق مرد را میپذیرد انگار به او اجازه میدهد از حصن عبور کند و داخل شود، که تمثیل خوبی برای رابطهٔ مرد و زن است.
مریم، تسلیم و معنای نکاح
او داستان مریم را از سورهٔ مریم میآورد: مریم جای شرقی انتخاب کرد، پوششی گذاشت و روح خدا به صورت بشری آمد و گفت رسول پروردگار است تا پسری پاکیزه تقدیم کند. به گفتهٔ او مریم و عیسی موجودات خاصیاند، اما در این داستان تمثیلی برای همهٔ زنها هست: هر مردی رسول خداوند است که فرزندی به همسرش بدهد، و زن مؤمن باید احساس کند خود را به رسول خدا تسلیم میکند.
نکاح برای زنها، به گفتهٔ او، فرایندی است که طی آن مرد از نظر دینی و اجتماعی تأیید میشود، تا زن مؤمن خود را تسلیم غیر خدا نکند. تسلیم همان چیزی است که اسم اسلام از آن گرفته شده؛ در این سوره زانیه با مشرکه کنار هم میآید، چون برای زن تسلیم شدن در برابر کسی که مورد تأیید خداوند نیست عین شرک است، و رابطه بعد از نکاح مانند یک رابطهٔ توحیدی است.
او میگوید در «الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي» تقدم با زنهاست، چون زنها در قطب تکوین قرار دارند و مردها در قطب تشریع، و زنا گناه تکوینی است. زنها بهتر میفهمند که زنا جرم است، همانطور که مردها سرقت را بهتر میفهمند؛ ولی بد بودن کار برای هر دو یکسان است، و اگر به دلیل نفهمیدن معنا تخفیف بدهیم راحتتر انجام میدهند.
نسبتهای خانوادگی و آیین نکاح
او میگوید مالکیت و اموال تشریعی هستند ولی نسبتهای خانوادگی تکوینی هستند؛ سورهٔ نساء روی آنها متمرکز است و شبکهٔ خانوادگی را انگار زنها میسازند. همیشه احساس میکند آیات ارث بیش از تعیین ارث کاربرد دارند و دربارهٔ نسبتهای خانوادگی حرف مهمتری میزنند، و آداب نکاح، مثل شهود، خطبه، خبر دادن به خانوادهٔ زن، مراسم و تعهدات مالی مرد، همان چیزهایی است که زنها میخواهند.
زنها مقدماتی لازم دارند تا حصن را بردارند و کسی را داخل حصن راه دهند؛ زنا یعنی عبور دادن کسی از حصن که از طرف خداوند تأیید نشده. او مثال روباه و شاهزادهٔ کوچولو را میآورد که در آن روباه میگوید «اول بنشین به من نگاه کن»، بعد اجازه میدهم یک قدم بیایی، و اصل ماجرای «فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ» را ناز دختر میداند؛ ولی در تاریخ سوء برداشت شد که فقط نظر پدر لازم است، و این را نادرست میخواند.
او به «وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنثَىٰ» اشاره میکند و میگوید قبلاً استدلال کرده بود که زنها بزرگتر مساوی مردها هستند، و شاید حتی بتوان مساوی را هم برداشت. دلیلش این است که اسلام یعنی تسلیم و تسلیم حالتی زنانه است؛ مشکل مردها این است که اصلاً نمیخواهند تسلیم شوند.
محصنات در سورهٔ نساء و رجم
او میگوید ترجمهها محصنات را گاه زنان شوهردار، گاه پاکدامن و گاه آزاده میآورند؛ با خنده میپرسد نصف رجم یعنی چه. به گفتهٔ او معنی محصنات روشن است، زنی که مقاومت میکند و دیگران را به خود راه نمیدهد، پس «وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ» تحریم یعنی به زور نمیشود با کسی ازدواج کرد که هنوز حصن خود را برنداشته.
او میگوید «مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ» به مردان میگوید: مسافح مثل کسی است که به زور وارد حصن شود و آن را بپاشاند، و مرد بعد از ازدواج باید لایههایی به حصن زن اضافه کند. دربارهٔ کنیز هم میگوید بردهداری در قرآن نگاه منفی دارد، ولی به گفتهٔ او آیه یعنی سراغ کنیزها نروید مگر هیچ زن آزادهای نباشد که با او ازدواج کنید.
دربارهٔ رجم با احتیاط حرف میزند: قرآن جایی نیست که احکام را مستقیم از آن استنتاج کنیم، او متخصص نیست و قطعی نظر نمیدهد. ولی از نصف مجازات برای کنیز میفهمد که حکم قرآن دربارهٔ زنای محصنه رجم نیست، به مقداری که مطالعه کرده دلایل رجم را خیلی ضعیف میداند و میگوید هیچ جا در قرآن رجم نیست، مگر اینکه بعداً با دلایل مستند نسخ شده باشد. به گفتهٔ او قویترین دلیل رجم وجود آن در تورات است، و چون حدیث کافی نخوانده با قاطعیت نمیتواند بگوید.
آخرِ جلسه میگوید در سورهٔ نور «إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا» یعنی اگر کنیزان قصد حفظ خود دارند نمیشود به زور با آنها ازدواج کرد، و برای رابطه با کنیز هم باید ازدواج کرد. هیچ جای قرآن ندیده ترجمهها اینقدر درهم باشد؛ فکر میکند هر جا واژهٔ محصن آمده به همان ویژگی زنانه اشاره دارد، ولی حکمی که از آن درمیآید خیلی جالب نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه