او میگوید جلسهٔ قبل از اشتباه مترجمان قرآن در ترجمهٔ واژهٔ محصنات گفت. در این جلسه دوباره این واژه را توضیح میدهد، چون در سورهٔ نور هم هست، و بهطور طبیعی به بحثهایی کلی دربارهٔ فقه و احکام وارد میشود. از معنای محصنات و آیات سورهٔ نساء شروع میکند، به آیهٔ تهمتزدن در سورهٔ نور میرسد، بعد حکم رجم و نمونههایی از احکام فقهی را بررسی میکند و در پایان میگوید چگونه باید به فقه نگاه کرد.
محصنات و حصن زنان
محصنات جمع محصَن و از ریشهٔ حصن است. او میگوید حصن حالتی است که زن بهطور طبیعی و ذاتی اجازه نمیدهد مردها از حدی به او نزدیکتر شوند، گویی حصنی در اطراف خود میسازد. فرهنگ تعیین میکند این حصن در چه فاصلهای باشد، ولی هیچ فرهنگی نیست که زنها این حالت را نداشته باشند. شاید علت اشتباه مترجمان این باشد که این واژه به حالتی در زنها اشاره میکند که احتمالاً مردها بهراحتی نمیتوانند درک کنند.
او میگوید پستمدرنها همهچیز را زاییدهٔ فرهنگ میدانند، ولی وقتی چیزی در همهٔ فرهنگهای قدیمی دیده شود باید نتیجه گرفت طبیعی است، و این تفاوتها در رفتار زن و مرد در تمام طول تاریخ بوده است. روانشناسی تکاملی هم میکوشد هستهٔ رفتار انسان را که به فرهنگ وابسته نیست توجیه کند؛ به نظر او مهم نیست مبانیاش درست باشد، دستکم نشان میدهد جنبههایی از انسان ذاتی است. او میگوید این استدلال شاید محکم نباشد، اما طبیعی است که اینگونه فکر کنیم.
محصنات در هیچجا به مفهوم زنان شوهردار نیست، ولی زنان شوهردار جزو محصناتاند. هر زن برای خود حصنی میگذارد و جامعه و خانواده هم میتوانند برایش حصن قائل شوند؛ بدیهیترین حصن را شوهر قرار میدهد. محصَنات مفعول است و فاعلهای محصِن خود زن و خانواده و شوهر هستند؛ پس ترجمه به زنان شوهردار یعنی فقط حصن مردان را به رسمیت بشناسیم. او میگوید حکم حجاب در راستای تقویت همین احساس است.
ترجمهٔ محصنات در سورهٔ نساء
او میگوید ظاهراً اکثر مترجمان در آیات ۲۴ و ۲۵ سورهٔ نساء محصنات را اول زنان شوهردار، بعد زنان آزاده و بعد زنان پاکدامن معنی میکنند. اگر محصنات زنان شوهردار باشد، مرد میتواند با کنیز شوهردار هم ازدواج کند، و بعضی علما فتوا دادهاند اگر زنی را اسیر کنید میتوانید با او ازدواج کنید، حتی اگر شوهردار باشد. گمان میکند خود این مترجمان هم چندان به این حکم اعتقاد ندارند. مشکل این است که بسیاری از مترجمان متعهد نیستند یک واژه را در آیات مختلف یکسان معنا کنند، و این با بلاغت در تضاد است.
اگر محصنات را زنان حصندار ترجمه کنیم، به گفتهٔ او همهٔ معانی واضح میشود: تا وقتی حصن زنی برداشته نشود حق ندارید با او ازدواج کنید، یعنی رضایت خود دختر و خانواده شرط است و کنیزان استثنا شدهاند. محصِنین مردانی هستند که از راه درست ازدواج میکنند و حصنی به حصن زنان اضافه میکنند؛ مسافحین کسانی هستند که حصن زنان را بیاجازه برمیدارند، پس صرفاً زناکاران نیستند. اگر نتوانستید نظر زنی محصنه را جلب کنید، میتوانید با کنیزی ازدواج کنید، چون رضایت کنیز شرط نیست؛ البته میافزاید که سعی کنید این کار را هم نکنید.
دربارهٔ نصف بودن مجازات کنیز میگوید چون ممکن است کنیز قلباً راضی نباشد، اگر زنی با رضایت ازدواج نکند بیشتر احتمال دارد بعداً منحرف شود؛ آیه گویی به مردها اخطار میکند و بلافاصله میگوید صبر بهتر است. او میگوید بهاحتمال قریببهیقین محصنات از واژههایی است که قرآن ابداع کرده و پیش از آن در ادبیات عرب نبوده؛ پس حتی اگر اکثریت قریببهاتفاق مترجمان آن را زن شوهردار ترجمه کرده باشند، ترجمهشان موثق نیست. نجس هم مثالی است: در قرآن به معنای پلیدی است نه معنای فقهی بعدی.
تهمت به محصنات در سورهٔ نور
آیهٔ ۴ سورهٔ نور برای کسانی که به محصنات تهمت میزنند هشتاد ضربه تعیین میکند. او میپرسد چرا اینقدر شدت عمل هست. به گفتهٔ او مردی که میخواهد به زنی نزدیک شود و نمیتواند، بهجبران این شکست از پشت حصن سنگ پرتاب میکند، یعنی به دروغ شهادت میدهد که زن مرتکب عمل منافی عفت شده است، و حصن را از طریق کلام میشکند. او میگوید پرتاب کردن معنایی جنسی دارد و حس تجاوز در این عمل هست.
یکی از حاضران میپرسد آیا قطعی است که این آیه فقط به مردها برمیگردد، و میگوید نکتهٔ آیه به همه برمیگردد. او میگوید از نظر او قطعی است، چون مفعول يَرْمُونَ محصَنات است و این نوع تهمت انگیزهٔ مردانه دارد، هرچند بعید نیست زنی شیطنتی کند. قرآن همهٔ احکام را بیان نمیکند و اینجا به پدیدهای خاص اشاره میکند. وقتی مردی به زن خود تهمت میزند احکام فرق میکند، چون حصنی بین زن و مرد وجود ندارد.
جلسهٔ قبل گفت که بهعلت پدرسالاری نمیتوانند این آیه را درست ترجمه کنند، چون ترجمهٔ صحیح یعنی باید رضایت دختر جلب شود، و این در فرهنگ پدرسالار بیمعنی است. ولی لازم نیست فرض کنیم فقط محدودیتهای اجتماعی باعث بد فهمیدن شده؛ چون واژهٔ محصن به احساسی زنانه اشاره میکند، فهمیدنش شاید راحت نبوده. فقها چون مردند، نه از سر سوءنیت، بعضی احکام مربوط به زنها را درک نمیکنند.
حکم رجم و جایگاه سنت
او میگوید از این آیات برمیآید که حکم رجم در قرآن وجود ندارد، حتی خلاف آن استنباط میشود: برای کنیز زناکار مجازات نصف است و رجم را نمیشود نصف کرد. آیهٔ ۲ نور مطلق است و صد تازیانه میگوید. به گفتهٔ او کسی که دربارهٔ رجم خالیذهن باشد شکی نمیماند که در حد زنا فرقی بین زن شوهردار و غیرشوهردار نیست.
این به معنای قطعاً غلط بودن حکم رجم نیست. او میگوید سنت مکمل قرآن است و ممکن است چیزی در سنت با ظاهر آیات مخالف باشد و درست باشد، ولی باید ادلهٔ بسیار قوی و روایتی متواتر داشته باشد. میگوید دربارهٔ رجم مطالعهٔ وسیعی نداشته؛ محکمترین دلیل در کتابهای آیاتالاحکام حدیثی نسبتاً قوی است که پیامبر بنا به تورات حکم کرد زنی یهودی سنگسار شود، و از آن نمیشود حکم رجم در اسلام را نتیجه گرفت. گمان میکند حتی یک حدیث از زمان پیامبر وجود ندارد و حکم رجم حکم تورات است.
ممکن است کسی بگوید سنت آن حکم مطلق را مقید کرده است. یکی از حاضران میپرسد چرا نگوییم آیهٔ نصف شدن مجازات میخواسته تأیید کند که مجازات زنا سنگسار نیست؛ او میگوید این عقلاً محال نیست، چون سنت در بیان احکام است و قرآن بیشتر در بیان حقایق، و میپذیرد که در این صورت آن آیه کلاً از بین میرود. به نظر او حکم رجم، مثل بسیاری از احکام، بهدلیل مغالطهای از تورات به اسلام وارد شده: چون فکر میکنند احکام خدا ثابت است، هرجا مسکوت بود به تورات استناد میکنند.
نمونههایی از احکام فقهی
او میگوید گاه به نظر میرسد قرآن چیزی میگوید و احکام چیزی دیگر. دربارهٔ خوراکیهای حرام، قرآن تقریباً همهجا با قید إنّما میگوید فقط سه چیز حرام است؛ به گفتهٔ او علامه طباطبایی در المیزان میگوید روایت معتبری دربارهٔ تحریم دیگر خوردنیها نیست و اینها احکام تورات است که علما بنا به احتیاط حرام کردهاند. او میگوید مطالعات فقهیاش بسیار کم است.
دربارهٔ نجاست اهل کتاب، علامه جعفری در منابع فقه گفته است که چنین حکمی نیست و کلمهٔ نجس در زمان نزول معنای فقهی نداشت. دربارهٔ جهاد، صالحی نجفآبادی اثبات کرده است که در قرآن هیچ جوازی برای حملهٔ کشوری اسلامی به کشور دیگر نیست، و منشأ حکم را هم پیدا میکند: اولین بار شافعی اینگونه حکم داد و فقهای شیعه در قرنهای سوم یا چهارم هجری. دربارهٔ تعدد زوجات از قرآن کراهت استنباط میشود ولی تقریباً مستحب شده؛ حکم ارتداد در فقه مرگ است ولی در قرآن دیده نمیشود؛ و زکات در قرآن به مال تعلق میگیرد ولی تقریباً فتوای علمای شیعه آن را به اموال خاصی محدود میکند.
او میگوید به نظر میرسد با اینکه همیشه منبع اول کتاب ذکر میشود، در عمل بیشتر به روایات استناد میشود؛ اینکه رجم در قرآن نیست گویی کسی را به شک نمیاندازد و اکثریت مطلق علما حکم رجم را قبول دارند. در آنچه مخالف قرآن است باید با احتیاط برخورد شود.
منتقدان، حوزویها و تاریخ فقه
او میگوید مطمئناً فقه ایراداتی دارد و گمان نمیکند هیچکدام از علما منکر باشد که ممکن است بعضی استنباطهایشان غلط باشد. این اشتباهات گاه تبعات داشته، مثل جهاد ابتدایی؛ بیشترین انعکاس بد از اسلام در خارج این است که مسلمانان دین را با شمشیر رواج دادهاند و او میگوید حق دارند.
بعضی معتقدند همهٔ فقها به حکومتها وابسته بودند و باید در فقه انقلابی شود؛ روشنفکران دینی فقه را جزو ظواهر دین میدانند. او نظر این منتقدان را بهصراحت رد میکند و با اینکه بعضی احکام موجود را اشتباه میداند، از همین فقه حمایت میکند. در مقابل، حوزویها معتقدند فقها انسانهای بسیار خوب و باتقوا بودند و بسیاری از آنها آشکار یا پنهان معتقدند فقها مؤید بودند.
او میگوید بهعنوان نکتهٔ علمی و نه از روی تعصب، فقه اهل سنت واقعاً معتبر نیست: مکتبهای فقهی آن چند قرن بعد از پیامبر پدید آمد و گویی فقط چهار مکتب به رسمیت شناخته شد، در حالی که شیعه دستکم میتواند ادعا کند فقه را از ائمهٔ معصوم میگیرد. به نظر او فقه اهل سنت فقهی حکومتی است؛ شاهدش حکم جهاد شافعی علیه اهل کتاب است که حکومت میخواست. دربارهٔ فقه شیعه میگوید شیخ طوسی اصول را از اهل سنت اقتباس کرد و از نظر اخباریون در همان زمان بعضی احکام اهل سنت هم وارد شد؛ او قصد دفاع از اخباریها ندارد، ولی فقهای بزرگ را «مؤید من عندالله» نمیداند.
جمعبندی: چگونه به فقه نگاه کنیم
او میگوید به نظر او مشکلات فقه آنقدر عمده نیست که همه فوراً فکری به حالش کنند؛ در مسائل فردی تقریباً مشکلی نداریم، جز خمس و زکات که شاید برای عدهای شبههانگیز باشد. بهشدت مخالف است که مشکلات فقهی در ملأعام مطرح شود، چون مردم با کوچکترین تغییر ممکن است دربارهٔ کل دین دچار شک شوند؛ اگر فقه بازبینی میشود باید یکباره و کل آن بازبینی شود.
اگر میخواهیم چیزی را از اساس زیر سؤال ببریم، باید خودمان مشابه آن را بسازیم؛ عادلانه نیست بگوییم فلان حکم در اسلام نیست، مگر اینکه فقهی یکپارچه بسازیم. بازبینی باید در حوزه انجام شود؛ به باور او فقط اهل حوزه متعهدند احکام واقعی اسلام را استخراج کنند. فقها باید در استنتاج احکام دقت بیشتری کنند و با نرمافزار میتوانند منابع را پالایش کنند؛ او به نسل جدیدی که این نرمافزارها را تولید میکنند خوشبین است.
او میگوید دلیلی ندارد اجازه دهیم فقه موجود را کلاً کنار بگذارند و فقهی جدید با مبانی متفاوت بیاورند. اگر چنین اتفاقی بیفتد، بسیار احتمال دارد نهضتهایی به اسم پروتستانتیسم پدید آید و جامعه به فقه سنتی و فقه مدرن تقسیم شود، و ضایعههای اجتماعی بزرگی به بار آید که صحت یا سقم حکم رجم در برابر آن هیچ است.
→ متنِ کاملِ این جلسه