این جلسهٔ هفدهم از درسگفتارهای سورهٔ نور است. فهرست جلسه چهار بخش دارد: مرور جلسهٔ قبل، پرسشی دربارهٔ اینکه چرا تفاوت جنسی باعث دوگانگیهای مهمی در زن و مرد میشود، مفهوم کلمه، و آثار دخالتکردن محیط بیرون در درون خانواده. متن به همین ترتیب پیش میرود.
مرور جلسهٔ قبل: خانواده و بیرون
در مرور جلسهٔ قبل آمده است که آنچه بیرون از خانواده است جنبهٔ الهی چندانی ندارد و از نظر دینی در سطح پایینتری است. او به آیهٔ «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ» و مردانی اشاره میکند که تجارت از ذکر خدا غافلشان نمیکند. میگوید محیط بیرون هم اهمیت دارد، چون مؤمن برای جهاد هم از خانه بیرون میآید و انسانها باید در جهان بیرون نقشی بازدارنده داشته باشند. به نظر او در قوانین شرع موانعی بر سر دخالت بیرون در خانواده هست، و او منکر خوب بودن قانونمندشدن نیست ولی احساس میکند در آن افراط شده است.
او میگوید اینگونه نیست که اصلاً نباید چنین دخالتی باشد: در قرآن هیچچیز منفورتر از این نیست که خانوادهای دختربچهاش را زندهبهگور کند، و آنقدر زشت است که باید به هر طریق مانع آن شد. در حال حاضر به گفتهٔ او نظامهای بیرون به درون خانواده نفوذ کرده و خانواده حالت درجهدو پیدا کرده است، در حالی که تصور معنوی قرآن خانواده را در مرتبهٔ بالاتر میداند. او میگوید گاهی چیزی را با اغراق بیان میکند تا چیزی در ذهن شنونده بشکند، و بیش از اندازه قانونمندشدن را تا حد زیادی نتیجهٔ ازدیاد جمعیت و نیاز به کنترل آن میداند، نه لزوماً مدرنیته.
در پایان جلسهٔ قبل به اعتراض بعضیها به شلاق اشاره کرده بود. به نقل او فوکو میگوید مجازاتهای قدیمی بیشتر جسمانی بود و امروز بیشتر به روح فشار میآورند؛ او میگوید زندان را نمیتوان مجازاتی مشترک و عادلانه برای همه دانست، چون روحیهٔ افراد بسیار فرق دارد، در حالی که واکنش به شلاق تقریباً مساوی است. اعلامیهٔ حقوق بشر را بهخاطر تعیین حداقلها محترم میداند ولی میگوید بسیار پیشپاافتاده است و بحثهایش ابزاری سیاسی شده است.
دربارهٔ افک میگوید محتوای اجتماعی سوره نزول احکام بهتدریج سختگیرانه و استقرار نظامی قضایی است که با فرهنگ مردم عرب سازگار نیست؛ عکسالعمل ناخودآگاه آن به صورت تهمت به خانوادهٔ پیامبر برمیگردد. از حالوهوای آیات برمیآید که این عکسالعمل در برابر قدرت سیاسی مستقر هم هست، یعنی واکنش مردهایی که عادت ندارند قدرتی را بالای سر خود ببینند.
دوگانگیها و پایهٔ طبیعی آنها
او میخواهد بحثی کلی دربارهٔ جنسیت مطرح کند و منشأ دوگانگیها را با احتیاط توجیه کند. میگوید اگر مردم را از نظر آماری به دو تیپ تفکر و عاطفه تقسیم کنیم، زنها احتمالاً بیشتر به عاطفه گرایش دارند و مردها بیشتر به تفکر، و زن توجه بیشتری به زیبایی دارد و مرد به توانایی. میگوید این موضوعها خط قرمز دارد و کمتر مطالعه شده، و در فضای آکادمیک مد روز این است که تفاوتها را انکار میکنند؛ فمینیستهای مبتنی بر تفاوت در اقلیتاند و به ارتجاع متهم میشوند، و او با کلمهٔ ارتجاع مخالف است چون آن را تبلیغ ژورنالیستی میداند.
دوگانگیهای مهمتر را چنین میشمارد: تفکر و قدرت و فرهنگ در قطب مردانه، عاطفه و زیبایی و طبیعت در قطب زنانه؛ و با احتیاط زیاد، تشریع در مقابل تکوین. ادعای اینکه پسر و دختر را تربیت چنین میکند به نظر او ادعایی سخیف است؛ میگوید فرهنگ بر رفتار تأثیر شدید دارد و ممکن است گرایشهای طبیعی را منحرف کند، و همین اعتقاد که دو جنس یکیاند خود گرایشی منحرفکننده است که نتیجهٔ کاپیتالیسم و مردسالاری با هم است.
او میگوید در سنت روانکاوی دربارهٔ تفاوت جنسی از آناتومی بحث میکنند و در دیدگاه دینی و عرفانی باید از بالا شروع کرد، از دوگانگی اسماء جلال و جمال. خودش برای میانجیگری از میانه شروع میکند: سازوکار جنسی مرد از نوع دفع است و سازوکار جنسی زن از نوع جذب؛ همهٔ کارکردهای انسان را میتوان بین جذب و دفع خلاصه کرد، و او این را در سیگنالهای عصبی و دم و بازدم تنفس هم میبیند.
او میگوید بهوجودآمدن جنسیت معمایی علمی است که با قوانین تکامل بهراحتی توجیه نمیشود، و توضیحات داروینی غایتشناسانهاند: بهجای اینکه بگویند چگونه شده، میگویند هدفش چه بوده است. نمیخواهد بگوید در آینده توجیهی نخواهد داشت، ولی فعلاً مسئلهٔ حلنشده است. این را ایدهٔ خود نمیداند که به قوانین کلی فیزیک و دوآلیتیهای جهان برمیگردد، ولی به نظر او بسیار واضح است که پیدایش جنسیت به قوانین فیزیکی برمیگردد.
دم و بازدم، کلام و عاطفه
دم را حرکتی از بیرون به درون و مربوط به حیات و بازدم را حرکتی از درون به بیرون و مربوط به مرگ میگیرد؛ از ریشهیابی واژههای ایرانی میگوید زن با زندگی همریشه است و مرد با مرگ. ولی کلام در بازدم تجلی میکند، و او از اینجا احمقانهبودن مردسالاری و زنسالاری را نتیجه میگیرد، چون دم و بازدم هر دو برای ادامهٔ حیات لازماند. سخنگفتن را در قطب مردانه میگذارد، ولی میگوید اگر حقیقتی در درون نباشد، حرفزدن هیچ ارزشی ندارد.
تأکید میکند که همهٔ حرفهایش تقریبی است: زن و مرد هر دو دم و بازدم دارند و هرکدام فقط در بعضی کارها قویترند. به گفتهٔ او دریافت عواطف از عالم خارج در زنها قویتر است و بیان آنها در مردها؛ مردی که از عالم زنانه کاملاً منفک باشد شور زندگی را از دست میدهد و چیزی برای گفتن ندارد، و هنر مدرن را نمونه میآورد. حرکت از شهود به غیب را زنانه و از غیب به شهود را مردانه میداند. میگوید عرفا مدام از «واردات قلبی» میگویند و این حالتی زنانه است، و تفکر منطقی را چون در حیطهٔ کلام است به مردها نزدیکتر میداند.
فرهنگ را رفتارهایی میداند که بشر فعالانه تولید میکند و ثبت میشود و میگوید اصولاً مردها آن را انجام میدهند، و زنها در طبیعت یا با احتیاط تکویناند. دربارهٔ خودآگاه و ناخودآگاه میگوید جنبوجوش ناخودآگاه در زنها بیشتر است و خودآگاه در مردها، و نکته گرایش است. توجه زن به زیبایی را به جذابیت و فیزیولوژی جنسی برمیگرداند و میگوید از دیدگاه دینی همهٔ اینها به دوگانگی اسماء جلال و جمال برمیگردد؛ تحلیل دینی باید از بالا شروع شود و تحلیل علمی از پایین.
کلمه، تشریع و تکوین
در متون عرفانی موجودات به کلمات خدا تشبیه میشوند: خدا وجود مطلق است و وقتی میخواهد مخلوقات را به وجود بیاورد، گویی تعیّناتی پیدا میکند، مثل دم و بازدم که با تعیّناتی در حنجرۀ خود به کلمه تبدیل میکنیم. عرفا به اصطلاح آنها این را نفس رحمانی میگویند و سخنگفتن خدا یعنی بهوجودآمدن موجودات، با «کُنْ فَیَکُونُ».
او میگوید جهان تشریع، عالم سخن، در دست مردهاست و جهان تکوین زنانه است، چون زنها انسان جدید خلق میکنند. پیامبران مرد هستند چون در قطب تشریعاند و مریم در مقابل آنهاست: پیامبر قرآن را بهعنوان کلام خدا تولید میکند و مریم حضرت عیسی را بهعنوان کلام تکوینی خدا. تأکید میکند درک این تقابل راحت نیست. از یونگ نقل میکند که مرد در اندیشهٔ این است که با جهان چه کند و زن در اندیشهٔ این است که جهان با او چه خواهد کرد.
او میگوید قبلاً از متن آیهٔ «وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى» استدلال کرده که این عبارت به نفع زنان است. به گفتهٔ او زنها از نظر معنوی به نوعی برتری دارند، چون حالت اصلی تسلیمشدن در مقابل خداست و با طبیعت زنانه سازگارتر است؛ مرد بیشفعال بهراحتی نمیتواند تسلیم شود. ایراد زنها بیشتسلیمی است، در حالی که باید فقط در مقابل خدا تسلیم شد.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میپرسد چرا اصلاً لازم بود جنسیتها به وجود بیاید. او میگوید این پرسش عمیق و عرفانی است و به دوگانگی اسماء جمال و جلال برمیگردد؛ پاسخ استاندارد عرفانی قوس نزولی و قوس صعودی است. پرسیدن و فکرکردن دربارهٔ چرایی آفرینش را تا اندازهای مبتذل میداند، ولی تأکید میکند پوچ نیست و فقط جواب عمیق و نهایی نمیتوان به آن داد؛ حدیث قدسی «كُنت كَنزاً مخفياً» را میآورد و میگوید احساس خوبی از ورود به چنین بحثهایی ندارد چون دربارهٔ چیزهایی صحبت میکنیم که تجربهٔ کافی نداریم.
او تأکید میکند همهٔ ویژگیها در همهٔ انسانها هست و جنسیت را نباید به این تبدیل کرد که اینها اینگونهاند و آنها آنگونه؛ فقط مردها به کسب توانایی و مهارت تمایل بیشتری دارند و زنها به زیبابودن. مرد در بیرون بهدنبال چیزی زیبا میگردد و زن در درون خود احساس زیبایی میکند. میگوید عرفا اسماء را کثرت واقعی نمیدانند و هرچه به رأس هرم نزدیکتر شویم زیبایی و قدرت یکی میشود.
حاضری ایراد میگیرد که تبیین از بالا به پایین راه را برای هر تفسیری باز میکند. او پاسخ میدهد روش علمی از پایین به بالا معنای جنسیت را نمیگوید و هدفش پیشبینی است، و توضیحات عرفانی نمیگویند اتفاقها چگونه افتاد ولی معنابخشی میکنند. دین دنیا را مثل اثری هنری میبیند و میخواهد بداند کارگردان با چه نیتی عالم را ساخته است.
شهادت و هنر
او میگوید در واژگان قرآنی هیچ فعل مرسومی به اندازهٔ شهادتدادن در دادگاه مردانه نیست، چون شهادتدادن یعنی با کلام چیزی را از غیب به شهادت آوردن. اینکه شهادت دو زن معادل یک مرد است معمولاً اینگونه تعبیر میشود که چون زنها عقلشان نصف مردهاست؛ ولی او میگوید نکته این است که محیط دادگاه مردانه و تشریعی است و این حکم زنها را از آن دور میکند چون کارکرد زنانه نیست. در ابتدای سوره هم کسانی که در دادگاه ادعا مطرح میکنند همه مردند.
او میگوید مرد هنرمند تحتتأثیر آنیمای خود اثر میآفریند و الهامات شاعرانه فعالیت بخش زنانهٔ درون مرد است؛ عاشقشدن ابتدای خلق اثر هنری است چون مرد را به حالت تعادل میرساند. احساس نمیکنیم مرد ارتشی بتواند شاعر خوبی باشد. در رابطهٔ عاشقانه زن هم با ویژگیهای کلامی که از مرد به او منتقل میشود دنیای درونش روشن میشود.
قدرت، عشق و خانواده
او به دخالت محیط بیرون در خانواده برمیگردد و میگوید در عالم خارج سیستمی مستقر است که نیروهای قهریه از آن پاسداری میکنند. عشق را چنین توصیف میکند: زن قابلیت دارد در درون خود به زیبایی نامتناهی وصل شود و مرد به قدرتی نامتناهی. مثال میزند که مردها در فشار بسیار زیاد تواناییهایی در خود میبینند که خودشان هم باورنکردنی است، و از ماکسیم گورکی و کار در کشتی در کتاب «دانشکدههای من» نقل میکند.
از یونگ نقل میکند که رفتار مرد caring است و رفتار زن nursing، یعنی مرد حمایتگر است. از برادرش نقل میکند که تنها کاری که برای همسرش میکند محافظتکردن او در مقابل سوسکهاست، چون بقیهٔ کارها را قانون انجام میدهد. به گفتهٔ او قدرت از مرد به سیستم منتقل شده و زن دیگر آنچه را باید در مرد ببیند نمیبیند؛ مرد در جرقههای اولیه همان مرد دوران غارنشینی است ولی به اصطلاح روانکاوی اخته شده است. عشق زنانه را اینگونه میداند که زن خود را رها کند و ببیند مرد او را رها نمیکند، و این را تمثیلی میگوید.
او میگوید در قرآن هروقت حرف از زناشویی است میگوید «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ»، یعنی مرد باید مدام احساس بدهکاری کند و رابطه متقارن نیست. در جامعهٔ مدرن مردسالار که هر دو کار میکنند، به نظر او از دیدگاه قرآن حقی از زنها ضایع میشود. میگوید وقتی آنچه مرد میتوانست به زن بدهد از بین رفته، فقط مسائل جنسی مانده و طبیعی است که سکس موضوع اصلی فرهنگ دنیا شود.
در پاسخ حاضران میگوید عشق مثل فتیلهای است که چراغ است و از نیاز جنسی آتشش میزنیم و شعله کمکم به ردههای بالا میرسد؛ حالا مثل فتیلهای است که قسمتی از آن را قیچی کردهایم و رابطهٔ زن و مرد چندان به جاهای بالا نمیرسد. این را تمثیلی میگوید و میگوید چون بخشی از قدرت از مردها گرفته شده، آن احساسات بهراحتی به سطوح بالا نمیرسد.
شریعت و جداکردن خانواده
او معمولاً راهکار ارائه نمیدهد ولی میخواهد از این دفاع کند که شریعت دخالت قانون و دادگاه را در محیط خانواده محدود میکند، البته نه همهجا؛ مرد نمیتواند دختر خود را زندهبهگور کند. اگر مردی به همسرش نسبت زنا بدهد، حداکثر کار دادگاه این است که از آنها قسم بخواهد و حکمی صادر نمیکند، و در شریعت اختلافات خانوادگی را باید در همان خانواده و با آوردن بزرگترها حل کرد. میگوید در نفوذ قانون به درون خانواده افراط هست، و مردها در دوران مدرن مقداری اختگی پیدا کردهاند.
یونگ پیشنهاد کرده مردها در نوجوانی چیزی شبیه آیینهای تشرف باستانی، مثل تعلیمات سخت نظامی، ببینند؛ او این پیشنهاد را خوب میداند ولی نه با افراط آیینهای تشرف، و میگوید نظام سلطه چنین موجوداتی را نمیپسندد. حرف او در نهایت این است که باید به این موضوع فکر کنیم: در شریعت واکنشی در مقابل این مشکل هست و آن ایزولهکردن خانواده از جامعه تا حد ممکن است. این گرایش گرایش به بیقانونی نیست؛ گرایش به حداقلکردن فشار به داخل خانواده و افراد است.
→ متنِ کاملِ این جلسه