او میگوید با توجه به اینکه فردا عید نوروز است حداقل یک هفته تعطیل هستند و در ۳-۴ روز آخر ماه رمضان دو جلسه تکمیلی برگزار میکنند. چون جلسهٔ قبل چند چیز از داستان ایوب و جمعبندی سه داستان مانده بود، اول آن را کامل میکند: دو آیهٔ مبهم داستان ایوب و ترجمههای مختلفی که میتوان پیشنهاد داد، بعد بحث نظری دربارهٔ رجوع به فرامتنها، و نهایتاً مفاهیم کلی سوره و ارتباط قسمتهای مختلف آن.
برنامه و داور نهایی بودن متن
او میگوید برای ساختن تئوری حق داریم از هر اطلاعاتی استفاده کنیم، از روایات و بایبل و الواح سومری و بابلی، ولی نهایتاً باید آن را با قرآن منطبق کنیم. به تفسیر آقای جوادی آملی اعتراضی مانند دارد: ایشان گفته بود اگر روایات نبود «تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» را به خورشید ارجاع نمیدادیم و به اسبها ارجاع میدادیم؛ او میگوید چیزی که در ذهنش است این است که عبارت ایشان چنین معنایی داشت. به گفتهٔ او کسی که متن را میخواند احساس نمیکند به خورشید برمیگردد، و انتظارش این است که مفسرین وقتی روایتی با آیه سازگار نیست دربارهٔ آن سکوت یا ابراز تردید کنند.
داور نهایی همین واژهها و آیات و کل سوره است؛ مرحلهٔ بعد مقایسهٔ تئوری با کل آیات قرآن است، و اگر دو تئوری برای یک قسمت داریم باید ببینیم کدام با مفاهیم کلی سوره سازگار است. برای همین باید دربارهٔ کلیت سوره صحبت کنند، و مفهوم کلیدی سوره به وضوح «ذکر» است.
ترجمهٔ آیهٔ ۴۲
او این دو آیه را جزو مبهمترین آیات داستانهای قرآن میداند. معروفترین ترجمه «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ» را پای خود را به زمین بکوب معنا میکند تا چشمهای بجوشد که بارد و شراب است. آقای عبدالعلی بازرگان میگوید چشمهها هستند و ایوب باید پایش را در آب حرکت بدهد. بعضی ترجمهها دو چشمه میگیرند، شاید چون احساس میکنند از چشمهای که آدم بیمار در آن غسل میکند نباید خورد؛ ولی واژهٔ چشمه در آیه نیست. او میگوید نمیخواهد قضاوت کند کدام سازگارتر است، و هدفش این است که ذهن آزاد شود و بعداً شاید بتوانند برگردند و قضاوت کنند.
او میگوید ریشهٔ رکض در قرآن همه جا حس دویدن و فرار دارد. دورترین ترجمه این است که مغتسل چشمه نیست بلکه آبی است مثل آبشار یا باران، و «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ» یعنی روی پای خودت بایست و راه برو، امری به کسی که حالت فلج دارد؛ پس لازم نیست دو چشمه فرض کرد. به گفتهٔ او این با نسخهٔ الواح بابلی سازگاری خوبی دارد، چون در آن حرکت دست و پای ایوب مختل شده است، و شبیه امرهای عیسی به فلج در انجیلهاست. در ترجمهٔ اول، مداوا طبق بایبل بیشتر به سمت غسل رفته، چون در بایبل پوست ایوب دمل زده است.
ترجمهٔ آیهٔ ۴۴
معروفترین ترجمهٔ «وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ» سوگند نشکستن است، با تکیه بر روایاتی که میگویند همسر ایوب خطایی کرد و ایوب سوگند خورد او را بزند، و راه حل صد شاخهٔ کوچک و یک بار زدن است. او میگوید ضمیر مؤنثی در آیه نیست و داستانی که به این ترجمه بخورد نمونهٔ شأن نزولسازی است. ترجمهٔ دیگر این است که شاخهها را بگیر و به خودت بزن تا درمان شوی، که از نظر بلاغت به نظر او اشکال دارد، چون درمان در آیهٔ ۴۲ اتفاق افتاده و اهل او برگشتهاند.
دورترین ترجمه هر سه واژه را عوض میکند: سوگند همان عهد پیامبران برای تبلیغ دین است، ضرب به معنای حرکت و سفر است و ضغث عصا؛ یعنی حالا که خوب شدی شروع کن و وظایف خود را انجام بده. او میگوید به دلایلی احساس میکند شاید با الواح سومری و بابلی سازگار باشد: توطئهٔ عدهای که شأن اجتماعی ایوب را از بین بردند و تهمت کفر زدند، شاید چون تبلیغ کرده بود. اگر این راست باشد با آن متنها تا حدودی سازگار است.
او اشکال این ترجمه را هم میگوید: معنای فرعی واژهها را در نظر میگیرد؛ حالت نرمال «فَاضْرِبْ بِهِ» زدن است نه سفر، و ضغث معمولاً معنای عصا ندارد. ترجمههای دیگر آن را شبیه زدن عصای موسی میدانند، یعنی دستورالعملی معجزهآسا و نه کتکزدن. او میگوید حس میکرد خوب بود جلسهٔ قبل اینها را بگوید تا فضای ذهنی برای یافتن معنایی هماهنگ با کل داستان باشد.
میزان اتکا به فرامتنها
او میگوید در یک سر طیف میگویند به چیزی غیر از قرآن احتیاج نیست و در سر دیگر مراجعه واجب است، و گزارش مختصری از سه داستان میدهد. دربارهٔ داوود، چیزی شبیه آن در بایبل داستان ناتان است، ولی از دیوار بالا رفتن گروهی و محراب در بایبل نیست. فکر میکند بدون ماجرای بثشبع هم میشود از متن قرآن استدلال کرد که عاملی درونی باعث قضاوت اشتباه شده، و تنها وابستگی به فرامتنها این است که داوود از چه چیزی توبه میکند؛ پس در این داستان رجوع کردن به فرامتنها کمک کننده بوده، و تفاسیر یهودی هم داستان بثشبع را لطیفتر کردهاند.
دربارهٔ سلیمان به نظر او کمک بایبل در حد صفر است: ماجرای اسبها و جسد روی کرسی در بایبل نیست و مشغول شدن به اسبها را از خود آیات هم میشود فهمید. دعای سلیمان در بایبل با قرآن اختلاف جدی دارد: در بایبل چیزهای معنوی میخواهد و در قرآن صراحتاً ملک. روایات را هم شلوغکاری و گمراهکننده میداند، مثل مسئلهٔ خورشید و نماز قضا و وضو، و روایتی نمیشناسد که داستان را خوب توجیه کرده باشد.
دربارهٔ ایوب فکر میکند کتاب ایوب در عهد عتیق میتواند خیلی گمراهکننده باشد: ابلیس در آن به محضر خداوند میرسد و دستش باز گذاشته میشود، که به نظر میآید با تصویر ابلیس در قرآن سازگار نیست، و ایوب روز تولد خودش را نفرین میکند. نمیخواهد بگوید آن آموزشها بد است، ولی فکر میکند خواندن آن از فهم این آیات دور میکند. متن بابلی را بهتر میداند: آدمهایی توطئه میکنند و ایوب صبر و تواضع دارد؛ میگوید شاید خودش تحت تأثیر تلقینات بایبلی باشد.
به گفتهٔ او بهترین متن و اکستراتکستی که وجود دارد الواح بابلی و سومری هستند که به نظر میآید نزدیکتر به وقایع باشند. اگر غیرملحدانه نگاه کنید شخصیتی به اسم ایوب وجود داشته و طوفان نوح هم وجود داشته است؛ آنهایی که سکولار نگاه میکنند میگویند اینها افسانهها و اسطورههای بین النهرین هستند. جمعبندی او این است که رفع ابهامها خیلی وابسته به اکستراتکستها نبودند: در هر سه مورد بایبل یا چیزی ندارد یا منحرف شده، و از روایات هم چیز خاصی یاد نمیگیریم.
وزنی که قرآن به متون قدیمی میدهد
او میگوید میشود به جای ابهامها از اشتراکهایی که بین قرآن و بایبل است فکر کرد: مثلاً داستان مریم و تولد عیسی در قرآن به یکی از انجیلهای غیرکانونیکی بسیار شبیه است، پس قرآن به آن متن فرعی اعتبار میدهد. وقتی قرآن به تورات ارجاع میدهد منظور کتاب پادشاهان و هر نوشتهای در دست یهودیها نیست؛ تورات کتابی است منتسب به موسی. او میگوید داستان ایوب بیشتر شبیه نمایش نامهای است که یک نفر نوشته، و حتی ۵ فصل اول تورات هم چیزهایی دارد که در شأن پیامبران نیست.
به گفتهٔ او قرآن اجازه میدهد به متون در دست مسیحیها و یهودیها وزن بدهیم: انجیل لزوماً همان چهار انجیل رسمی نیست؛ انجیل یوحنا را دور از قرآن و به نظر انحرافی میداند و کودکی یعقوب و انجیل توماس را کتابهای خوبی میداند. داستان سلیمان را در بعضی آپوکریفاها منطبق با قرآن میبیند، و در طومارهای بحرالمیت اشارهای هست به اینکه به داوود حکمت داده شده است.
قرآن حسی میدهد که انحرافها در چه جهتی بودند: در عهد عتیق به سمت بشری کردن و خفیف کردن موقعیت پیامبران، انگار شوقی دارند گناهانی را به پیامبران نسبت بدهند، و در انجیل به سمت الهی کردن و زیادی بالا بردن پیامبر خودشان. او میگوید دربارهٔ روایات خودمان هم در بحث اسباب نزول به نظر میرسد روایات جهتهای خاصی دارند.
ذکر، اواب و ابلیس
او میگوید داستان داوود و سلیمان در مقابل وضعیت نامناسبی که پیامبر دارد، یعنی تهمت و توهین و مسخره کردن، پیامبرانی را نشان میدهد در وضعیت خیلی خوبی از نظر پادشاهی و قدرت؛ این مانند آیندهٔ محتومی است که پیامبر به آن میرسد و ممکن است لغزشهایی که برای پیامبران دیگر پیش میآید برای او هم پیش بیاید، که آرامشبخش است. اگر داستان ایوب بعد از «اصْبِرْ عَلَى مَا یَقُولُونَ» میآمد متناسبتر بود. اگر از الواح بابلی بفهمیم ایوب به خاطر دعوتش توطئه شد، آدمهایی که به پیامبر حرف میزنند شبیه آنها هستند و پیامبر هم به انزوا کشیده شده، مثلاً در شعب ابی طالب؛ انگار راه ایوب را میرود.
او میگوید ذکر مفهوم اصلی سوره است و احساس میکند به استدلال بیشتر نیاز ندارد: شروع سوره «وَالْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» و پایانش «إِنْ هُوَ إِلا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ» است و تقریباً هر دو یا سه آیه یک بار مشتقات ذکر میآید. چگالی نسبی مهم است، نه فقط تعداد.
اواب از توابع ذکر است و مقابل غافل شدن از ذکر پروردگار: کسی که حالت ذکر را دائم حفظ میکند، انگار از چشم خدا به جهان نگاه میکند. ذکر یعنی به حالت هوشیاری کامل رسیدن، و وقتی میگوید «وَ أَقِمِ الصَّلاهَ لِذِکْرِی» منظور این نیست که نماز بخوانید که یادتان بیفتد خدایی هست. داوود و سلیمان و ایوب نمونهٔ اوابها هستند، توبه و انابه هم با بازگشت به سمت خدا در ارتباطاند، و به نظر او داستان اسبها توصیف خیلی خوب و روشنی از اواب بودن میدهد.
سوره با داستان آفرینش و تأکید بر ابلیس تمام میشود، که غیرعادی است؛ ابلیس به تدریج پررنگتر میشود: در داستان داوود تقریباً غایب، در سلیمان زیر سلطه و در ایوب فعال. به گفتهٔ او هر انگیزهٔ غیرالهی از اخلاص خارج میکند و ابلیس از همین ناخالصی قلاب میاندازد. او میگوید بنا به تحقیقاتی هیچ بعید نیست شاید اولین بار باشد که ابلیس در دوران نزول قرآن معرفی میشود.
وهاب، ملک و تدبر
او میگوید در کنار ذکر، واژهٔ ملک و خزائن و صفت وهاب هم مهم است: پیش از داستانها «أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِیزِ الْوَهَّابِ» میآید و در داستانها واژهٔ وهب تکرار میشود. خداوند ملک را به داوود و سلیمان میدهد و از ایوب میگیرد و دوباره میدهد، و دادن لزوماً به معنای شایستگی نیست. این نسبت به ذکر فرعی است ولی در فهم سوره مهم است. جلسهٔ بعد سوره را از اول میخواند؛ سوره کوتاه ولی پیچیده است و اگر بیشتر از ۷ جلسه طول کشید تعجب نکنید.
از قول یکی از حاضران میآورد که رکض یعنی گریختن و دویدن است و دویدن در «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ» عجیب است؛ میگوید دربارهٔ آن بد نیست بیشتر صحبت کنند. به دوستی که فکر میکند فقط قرآن بخوانیم پاسخ میدهد که فکر میکند آن جزئیات داستان داوود آمدهاند تا ما دنبال یک چیزی باشیم؛ معمولاً با پیدا کردن سناریوها داستان را عمیقتر میفهمیم و تأثیرش روی ما بیشتر میشود.
در بخش تدبر میگوید سوره از نظر ابهام استثنایی است و در آن یک آیهٔ کلیدی هست: «لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ». به نظر او قرآن ما را دعوت میکند مثل کارآگاه آیات را بخوانیم؛ تدبر فقط در داخل قرآن نیست و هرجا نمیتوانیم رفع ابهام کنیم دنبال هر دانشی میگردیم، ولی معیار این است که از دانش خودمان در محدودهٔ آنچه در قرآن آمده برداشت کنیم نه اینکه استناد کنیم. نظرش قطعاً این است که ۹۰ درصد جستجو را داخل قرآن انجام بدهیم، ولی مخالف است که کسی بگوید کنجکاوی را محدود کنیم. حاضری میگوید اواب بودن به معنای توبه کردن نیست و میپرسد چرا دربارهٔ ایوب اواب آمده؛ او چند نکتهٔ آخر را به خاطر طولانی شدن جلسه نمیگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه