او جلسه را با تکملهای بر بحثهای جلسهٔ گذشته آغاز میکند و به چند پرسش پاسخ میدهد: بحث دربارهٔ جزئیات داستان سامری تا کجا درست است، چرا برای بار دوم از پیامبر پرسیده میشود «هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى»، و تورات و قرآن در چه چیز اختلاف دارند. سپس به بخش قیامتی پس از داستان سامری میرسد و در پایان به شبکهٔ واژهها اشاره میکند.
جزئیات داستان: دو معیار برای کنجکاوی
او میگوید در یکی دو جلسهٔ اخیر خیلی روی جزئیات داستان سامری بحث شده و پرسیدهاند آیا اینها بحث جنبی بیهوده است. به گفتهٔ او بحثهایی مثل شمار اصحاب کهف خیلی وقتها انحرافی هستند و آدم باید ترمزی داشته باشد؛ ولی فکر میکند دو معیار هست. معیار اول خود متن است: به گمان او اگر متن خواننده را به پرسشی میکشاند، تدبر مشروع است؛ مثلاً وقتی از سامری پرسیده میشود چه کردی و او از مشتی از اثر رسول میگوید، تصور او این است که متن ما را وادار میکند بفهمیم منظور چیست.
به گفتهٔ او قرآن ما را تحریک نمیکند که بپرسیم طلاها از کجا آمد یا هارون در ساخت مجسمه چه نقشی داشت، که در تورات روی آن تأکید میشود. معیار دوم جنبهٔ هدایتی است: درک ما از اینکه داستان قرار است چه بگوید راهنماست که دربارهٔ چه جنبههایی بحث کنیم. مثالش طالقانی است که دربارهٔ داستان بقره میگوید وقتی متن نام شهر و شمار آنان را نمیگوید در حالی که میتوانست، یعنی ذهن را به آن سو نبرید و اصل ماجرا را ببینید.
گوساله، اثر رسول و فرعیات
او این بحثها را به شوخی «کارآگاه بازی» نامیده بود: دنبال نشانههایی در متن میگردند که صریح نیامده است. به نظر او میان فهمها یک خط روشن هست. در یک سو تئوریهایی است که گوساله را سحرآمیز و معجزهآسا میدانند، مثلاً خاک زیر پای اسب جبرئیل آن را جاندار کرده است. در سوی دیگر برداشتی است که به نظر او درست است: مجسمه شاید شگفتانگیز باشد، ولی معجزهآسا نیست؛ مردم را اثر رسول قانع کرد، یعنی نوعی جعل امضای موسی که این احساس را داد که موسی خواسته آن را بپرستند.
به نظر او داستان در این برداشت الگویی همیشگی میدهد که پس از یک پیامبر چگونه سر جانشینی تقلب میشود، و دو چیز لازم است: گوساله، یعنی خواست باطلی که مردم دوست دارند و چون خدای مجرد خیلی به آنها نمیچسبد نیاز به تجسم خدا داشتند، و اثر رسول، یعنی جعل امضا که قانع کند پیامبر کارشان را تأیید میکرد. برای اینکه بحث فرقهای نشود، نمیخواهد روی جانشینی حضرت علی تأکید کند و نمیخواهد تئوریپردازی کند.
به نظر او هیچ نشانهٔ متنی نیست که گوساله سحرآمیز بود؛ اگر مثل پینوکیو زنده شده بود، از معجزهٔ عیسی هم بالاتر بود و گناه بنی اسرائیل تا حدودی شسته میشد. اثر واقعی رسول دو چیز بود: نهی موسی از ساختن مجسمه، و هارون که جانشین او بود؛ گردی که پاشیده شده یا امضایی که جعل شده عذر نمیشود. او میگوید اگر قبول داشته باشیم که علی جانشین تعیین شده بود، همین حرفها را دربارهٔ امت اسلامی هم میشود زد.
در پاسخ به اینکه این فهمها از نظر هدایتی چه اثری دارند، میگوید این فهم نشان میدهد چرا بنی اسرائیل باید مجازات شوند و جانشینهای جعلی چگونه خود را ارائه میدهند و پیروز میشوند؛ گوساله نماد سنتهای شرک آلود و مورد علاقهٔ توده است و لزوماً مستقیم شرک نیست. اصل را او همین میداند که گوساله معجزهآسا نبود و امضایی جعل شد؛ اینکه اثر رسول گرد و خاک بود یا لنگه کفش فرعی است. او میگوید این قضاوت بر درکش از جنبهٔ هدایتی استوار است و شاید کمتر متکی به متن.
پرسش دوم از پیامبر دربارهٔ حدیث موسی
در سورهٔ نازعات که احتمالاً پیش از طه نازل شده، برای بار اول از پیامبر پرسیده میشود آیا حدیث موسی را شنیدی و چند آیه از آن نقل میشود؛ در طه دوباره پرسیده میشود. او احتمال میدهد که آنجا اجمالی بوده و اینجا تفصیلی. ولی به گمان او نکتهٔ اصلی چیز دیگری است: چون داستان خطاب به پیامبر «حدیث» گفته میشود، خواننده دعوت میشود با گوش و نگاه پیامبر داستان را بشنود، و این با آیهٔ ابتدایی «مَا أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى» هماهنگ است. در جاهای دیگر داستان موسی خطاب به پیامبر نیست.
حدیث موسی و داستان پیامبر
او سه بخش اصلی در داستان میبیند: صحنهٔ وحی ابتدایی و دیالوگ موسی با خداوند و دعوت موسی و هارون به رفتن نزد فرعون؛ رفتن آنان و پیروزی که نه تنها بنی اسرائیل را میبرد بلکه فرعون را نابود میکند؛ و پایان. به گفتهٔ او بخش اول مشابه تجربهٔ پیامبر در آغاز وحی است و بخش دوم آیندهٔ نزدیک او، یعنی وعده پیروزی و تشکیل امتی مانند امت موسی.
او تأکید میکند که حدیث موسی در این سوره بد تمام میشود، با بدترین گناه بنی اسرائیل. به نظر او داستان در عین نوید پیروزی به پیامبر میگوید که آن ایدهآل، یعنی هدایت همه، تحقق پیدا نمیکند، و چون واقعیت است مثل واقعیت درمانی آرامش بخش است. جامعهٔ بزرگ مؤمن پایدار نمیتوان ایجاد کرد؛ ولی به گفتهٔ او کتابی که بر پیامبر نازل شده اثر واقعی رسول است و میتواند اثر رسولهای جعلی را خنثی کند و گاهگاهی جامعه را به سمت صلاح ببرد.
تورات، قرآن و آیهٔ لامساس
او از رسالهای دکتری که یکی از حاضران پیدا کرده بود نقل میکند. در تورات، روایت سفر خروج، مردم میدانند موسی به میقات ۴۰ روزه رفته و وقتی ۴۰ روز تمام میشود و او دیر میآید گوساله میخواهند؛ او این را نامعقول میداند. در آن رساله آمده که یکی از مفسرین تورات از آیهای در تثنیه استدلال کرده که گوساله پرستی ۱۱ روز طول کشیده؛ به گفتهٔ او این با قرآن جور است: وعده ۳۰ روز بود و «أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ»، مردم ده روز را نمیدانستند، و اگر موسی یک روز زودتر رفته باشد فاصله ۱۱ روز میشود.
یکی از دوستان فوبیای ثبت شدهای را معرفی کرده بود که ترس از لمس شدن است. او میگوید فکر میکند خیلی واضح است که «أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ» به چنین وضع روانی اشاره دارد، و متن انگار نتیجهٔ تکوینی کاری را بیان میکند که سامری کرده است. همان دوست پیشنهاد کرده بود که شاید «إِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ» مثل محکوم کردن کسی به مرگ است بدون گفتن زمانش؛ ولی او این را مطلقاً تأیید نمیکند، چون عبارت خیلی به آن نمیچسبد، و فقط قابل ذکر میداند.
داستان آدم و تأکید سوره بر هارون
او میگوید داستان آدم در این سوره با محتوای سوره و داستان موسی هماهنگ است. برخلاف آنچه بسیاری از مسلمانان میخواهند از قرآن بفهمند، نتیجهٔ داستان گوساله این نیست که بنی اسرائیل آدمهای بدی بودند؛ به گفتهٔ او آنان نمونهٔ امت تشکیل شدهای هستند که خداوند آیندهٔ مسلمانان را با گفتن تخلفات بنی اسرائیل بیان میکند. پیوستن داستان گوساله به آدم، با «وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا»، میگوید این داستان همهٔ آدمهاست که عهد میشکنند و فراموش میکنند.
او میگوید داستانها مطابق نیاز هر سوره میآیند؛ در سورهٔ اعراف نیازی به سامری نیست. در طه از ابتدا روی نیابت و جانشینی هارون تأکید میشود، چون در بخش آخر به جانشین معنوی واقعی موسی خیانت میشود؛ در جاهای دیگر موسی و هارون گفته میشود ولی اینجا هارون و موسی.
بخش قیامت پس از داستان سامری
بخشی از سوره که هنوز نخواندهاند حدود یک صفحه بین دو داستان است و بیشترش شرح وقایع قیامت است. او میگوید اشاره به توحید و آخرت در سورهها نیازی به توجیه ندارد، چون هدف اصلی قرآن توجه دادن به توحید و آخرت است؛ و پایان داستان سامری جای مناسبی برای انذار است، چون با گناهی تمام شده که به قول بسیاری از مفسرین یهودی بزرگترین گناه بعد از گناه آدم است و یهودیان میگویند بخشی از بلاهای تاریخشان به آن برمیگردد.
اول سوره هم میگوید ذکر تذکره است برای کسی که میترسد، پس به نظر او انذار اینجا لازم است. او میگوید شاید برداشتش اشتباه نباشد که در «إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا» قیامت تا آن زمان خیلی بروز نکرده و از مردم مخفی شده و ممکن است در آینده پردهبرداری شود؛ به حس او یکی از مهمترین ویژگیهای قرآن در بین کتب آسمانی پررنگ بودن قیامت است، با جزئیاتی که سابقه نداشت.
به گفتهٔ او واژگان کلیدی سوره ذکر و نسیان است و عهد؛ داستان آدم، موسی و فرعون، و سامری وجه مشترکی دارند: انسانهایی که عهد خود را فراموش کردند و انسانهایی که به یاد دارند. دربارهٔ فعل مبهم فنسی میگوید به نظر او اینکه نسیان به موسی برگردد با هیچ چیز داستان جور در نمیآید، و از نظر محتوای سوره بیشتر میخورد که به سامری برگردد، که نقش یک آدم شیطان صفت را دارد، عهد خود را فراموش کرده و دیگران را گمراه میکند.
شبکهٔ واژهها و پایان بخش قیامت
به گفتهٔ او سورهٔ طه شاید از نظر شبکه تداعی معانی یکی از پیچیدهترین سورههای قرآن است؛ مثلاً «حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ» در داستان سامری با «فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً» در بخش قیامت پیوند دارد، و واژهٔ نسف که به گفتهٔ او اختصاصی این سوره است هم در سخن موسی دربارهٔ گوساله و هم در پرسش از کوهها میآید. او میگوید برای همین از روز اول فکر نمیکرد در این جلسات بحث شود، چون باید مثل سورهٔ نور ۲۰-۳۰ جلسه طول بکشد.
دربارهٔ حمل وزر میگوید شاید این تداعی نشان دهد «حُمِّلْنا أَوْزاراً» اشاره به حمل طلاها برای ساختن گوساله است، نه حمل در طول راه؛ اصراری ندارد. او نمیخواهد وارد جنبههای تمثیلی آیات قیامت شود. واژههای مربوط به زمان هم در سوره تکرار میشود، از اینکه به موسی گفته میشود سر وقت آمدی تا اینکه در قیامت میگویند جز ده روز درنگ نکردهاید.
یکی از حاضران دربارهٔ «وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ» پرسیده بود؛ او میگوید شاید کلید این باشد که کوهها و گوساله هر دو نشانهٔ حب دنیا هستند، و همانطور که گوساله نسف شد کوهها هم نسف میشوند؛ ولی قصد ندارد دربارهٔ این جزئیات ادامه دهد. در این بخش فقط یک آیهٔ کوتاه به نیکوکاران اختصاص دارد و بقیه انذار و غضب است، برخلاف جاهایی که نصف به مؤمنین و نصف به کفار میرسد. قسمت پایانی سوره و جمعبندی در جلسهٔ آینده خواهد بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه