جلسه با معرفی چند کتاب آغاز میشود و او میگوید هدف این است که فقط روایت را بفهمیم و بدانیم داستان چیست. بعد ویژگیهای سوره و راهنماییهایی دربارهٔ خواندن یک داستان را میگوید، دربارهٔ اینکه یوسف عمداً برنمیگردد صحبت میکند و در پایان میگوید یوسف یک نمایش را دوباره برای برادران تکرار میکند.
کتابها و هدف جلسات
او چند کتاب معرفی میکند: مجموعهٔ داستان کوتاه «لاتاری چخوف و داستانهای دیگر» با ترجمهٔ جعفر مدرس صادقی، و داستانی از جان آپدایک. کتاب مقدس را هم معرفی میکند و میگوید دستکم انجیل را بخوانید؛ ممکن است یک درصدی از آن غلط باشد، ولی به نظر او کسی که قرآن خوانده، در تورات نشانههایی از چیزی الهی میبیند.
چون داستان یوسف شروع داستان بنیاسرائیل است، فکر میکند جالب باشد قسمت مربوط به یعقوب و یوسف را در تورات هم بخوانید. به گفتهٔ او روایت تورات فضای غیرمذهبی دارد و یعقوب کارهایی میکند که از تصور ما دربارهٔ یک پیامبر دور است؛ در آن همه اسم دارند، ولی در قرآن اکثر شخصیتها اسم ندارند، مثلاً برادران یوسف.
او فرض میکند همه داستان یوسف را در قرآن خواندهاند. قرار نیست از تعابیر عرفانی داستان صحبت کند، هرچند جالب است؛ هدف فقط این است که روایت را بفهمیم، داستان چیست و آدمها چرا این کارها را میکنند، در سطح پایینتری.
ویژگیهای سوره و دانستن پایان
به گفتهٔ او داستان یوسف منسجمترین و طولانیترین داستان قرآن است: یک سوره به یک داستان اختصاص دارد، فقط یک بار روایت میشود و جای دیگر قرآن به آن ارجاع داده نمیشود، برخلاف داستان موسی. از آیهٔ سوم یا چهارم تا اواخر سوره تقریباً خطی روایت میشود و یک فلشبک دارد.
وقتی پایان داستان را از اول بدانید، حس جبر ایجاد میشود و فقط دنبال میکنید که چگونه این اتفاق رخ میدهد. مثالش «مرگ ایوان ایلیچ» تولستوی است که از اول میدانید ایوان ایلیچ مرده و میبینید چگونه مرد. او میگوید سورهٔ یوسف عملاً اینطور است، با اینکه داستانش خطی است.
اولین جملهٔ داستان میگوید آخرش چیست: با رؤیایی شروع میشود و در پایان همان تعبیر محقق میشود، وقتی برادران به او سجده میکنند. به گفتهٔ او این حس را میدهد که خدا کاری را که میخواهد انجام میدهد و هیچکس نمیتواند جلوی اراده خدا بایستد، و در داستان مرتب بر آن تأکید میشود، مثلاً وقتی یوسف را در چاه میاندازند.
طرح داستان و پیشینهٔ تاریخی
او میگوید برای فهمیدن بهتر یک داستان باید طرح کلی و فصلبندیاش را مشخص کرد و آن را در دو سه جمله خلاصه کرد، چون جزئیات زیاد ممکن است حواس آدم را از مفهوم اصلی پرت کند؛ هر اثر هنری مرکزیتی دارد که منتقد باید کشف کند.
طرح کلی را چنین میگوید: پسری خوب هست که برادرانش از حسادت او را در چاه میاندازند و از خانوادهاش جدا میشود، ولی طبق چیزی که مقدر است به جایی میرسد و برادرانش را میبخشد. فکر میکند چهار فصل میشود دید: کودکی تا چاه، بردگی تا زندان، زندان، و فرمانروایی که برادران دوباره وارد میشوند. در فصل دوم و سوم کسی از خانواده نیست و این دو فصل نشان میدهند یوسف چگونه یوسف میشود.
احساسش این است که در ادبیات عامیانهٔ ما داستان یوسف حزنانگیزتر و از دید یعقوب روایت میشود، ولی در قرآن یعقوب کاملاً در حاشیه است و آیهٔ «لَقَدْ کَانَ فِی یُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ» به صراحت میگوید داستان یوسف و برادران اوست. بیشتر پرسشها دربارهٔ فصل چهارم است و او بیشتر دربارهٔ فصل اول و چهارم صحبت میکند.
او میگوید این داستان از نظر تاریخ ادیان مهم است: یعقوب با لقب اسرائیل رأس هرم بنیاسرائیل است و انتقال او و فرزندانش به مصر مبدأ تاریخ بنیاسرائیل است. ظاهراً در این دوره فراعنه قلمرو اصلی را از دست داده بودند و به نظر میآید پادشاه مصر از خاندان فراعنه نیست.
شخصیتها و خلاصهٔ داستان
او میگوید بهتر است شخصیت را با رفتار نشان داد تا با گفتار، چون وقتی شخصیتی را بارها در کار مشترکی میبینید، شخصیتش ناخودآگاه در ذهن شما شکل میگیرد. ضعف این است که صحنهای فقط برای آشنا کردن ما با شخصیت بگذارند و کارکرد روایی نداشته باشد؛ در اثر قوی هر عنصر دستکم سه چهار کارکرد دارد.
اولین ظهور شخصیت هم مهم است و گاهی مقدمهچینی پیش از آن میآید. یوسف رویاشو تعریف میکند و یعقوب میگوید این را به برادرهات نگو و از شیطان یاد میکند، و برادران اولین بار در حال گفتن «یوسف را بکشیم» دیده میشوند؛ پس با این مقدمه به بدترین وضع ظاهر میشوند و این حس تا آخر میماند.
به گفتهٔ او باید از دور به داستان نگاه کرد و آن را در چند جمله گفت. حزن یعقوب چند جمله بیشتر نیست و این داستان حزن یعقوب نیست؛ اگر داستان یوسف را در پنج جمله خلاصه کنید، احتمالاً مجبور میشوید به یعقوب اشاره نکنید مگر اینکه بنویسید پدرش خیلی ناراحت شد. میگوید ملاک آمار آیهها نیست، این است که در خلاصه چه میآورید.
الفاظ مشترک و ابهام
او میگوید در قرآن با عبارتهای مشترک میشود تداعی معانی ایجاد کرد. مثال میآورد: موسی پس از قرارداد با شعیب میگوید «ستجدنی ان شاء الله من الصالحین»، و اسماعیل هم به پدرش جملهای مشابه میگوید. به گفتهٔ او در رابطهٔ موسی با شعیب و خضر و در رابطهٔ اسماعیل با ابراهیم، هر سه جای اینها رابطه استاد و شاگردی در حد سرسپردگی مطرح است.
لحظههایی هم با عبارت مشترک برجسته میشوند: در آلعمران دربارهٔ قرعهکشی برای سرپرستی مریم، در یوسف دربارهٔ نقشهٔ برادران، و در قصص دربارهٔ وحی به موسی گفته میشود تو آنجا نبودی. به گفتهٔ او انگار لحظههای حساس تاریخاند و خدا نظر خاصی به آنها دارد؛ میگوید نمیتواند بگوید چرا قرعهکشی مریم اینقدر مهم است، ولی برجسته شده.
داستان آپدایک را مثال میزند: مردی پس از سی سال برای ماجرای ارث مادرش به شهر کودکی برمیگردد و از پنجره به خانهٔ کودکی نگاه میکند؛ اشاره میشود که دختری که با او بازی میکرد شاید هنوز منتظر است، ولی هیچکس تا آخر نمیگوید. به گفتهٔ او همین ابهام التهاب را بیشتر میکند و در ادبیات خواننده باید چیزی را کشف کند.
چرا یوسف برنمیگردد
یک نفر پرسیده بود چرا یوسف وقتی کاروانیان میآیند نمیگوید فرزند یعقوبم، یا در مصر برنمیگردد. عدلی بازرگان گفته بود چون برده بود، ولی او میگوید داستان میخواهد روشن شود که یوسف عمداً برنمیگردد: وقتی شخص دوم مملکت میشود، آیهای میگوید هر جا بخواهد میتواند سکونت کند و هر ابهام را برطرف میکند. به نظر او از کل داستان برمیآید دلیلی هست که نمیخواهد برگردد.
او میگوید برای فهم قرآن باید جهانبینی آن را شناخت: طبق جهانبینی دینی دنیا مرحلهای موقت است و بعدش جهانی با شکوه و زمان بینهایت میآید، پس حزن یعقوب و دوری یوسف از خانواده چیز مهمی نیست و قرآن مرتب تأکید میکند نگرانیای برای یوسف نیست. از دید داستانی یوسف گم نمیشود، برادرانش گم میشوند. آنچه خدا در این ماجرا میخواهد این است که برادران بفهمند چه کار کردهاند.
به گفتهٔ او ده نفر از فرزندان یعقوب، در خاندانی که بنیانگذار توحید در زمین هستند، از حسادت برادر کوچکشان را که موجودی استثناییه در چاه انداختند و قرار است این مسئله در این خاندان حل شود. در قرآن به محض افتادن یوسف در چاه به او وحی میشود که روزی آنها را از کارشان آگاه خواهد کرد و آنها نمیفهمند؛ این برای یوسف هم دلداری است و هم مأموریت.
او میگوید خیلی واضح است که یوسف از همان لحظهٔ اول نباید برگردد: برادران آن موقع مطمئناً زشتی کار خودشان را نمیبینند، و اگر یوسف برگردد آبروریزی میشود و یعقوب به جای اینکه غصهٔ یک نفر را بخورد غصهٔ ۱۰ نفر را میخورد. رسالتش این نیست که برگردد و باهاشون بماند؛ رسالتش این است که برادرانش بفهمند عمق کاری که کردن چیست، و صبر میکند تا موقعیت پیش بیاید.
برادران در سی سال
به گفتهٔ او برادران در این سی سال عوض شدهاند: تعلیمات دینی دارند، مرتب از خدا حرف میزنند و هرچه داستان جلوتر میرود کارهای خوب میکنند؛ برادر بزرگ میگوید از جا تکان نمیخورم مگر پدر اجازه بدهد یا خدا حکم کند. با این حال حسادتشان نسبت به یوسف از بین نرفته است.
به گفتهٔ او کارشان به هدفشان نرسید و وضع بدتر شد؛ به نظر میرسد یعقوب از آن موقع اصلاً آنها را نگاه نمیکرد و حسادتشان از بین نرفت. سی سال با بدبختی زندگی کردند و یعقوب سوگواری کرد تا کور شد.
او میگوید اگر کسی توبه نکند، مکانیسمهای روانی خودکار شروع به توجیه میکنند و آدم خاطرههای بدش را تحریف میکند. کتابی دربارهٔ خاطرات دوران کودکی را معرفی میکند که به گفتهٔ او میگوید ذهن مثل فیلتر عمل میکند و خاطراتی میماند که با منش امروز توافق دارد. برادران خیلی به خودشان کلک میزنند و میپذیرانند که یوسف پسر خوبی نبوده و حق داشتند.
وقتی برادر بزرگ میگوید «و ما فرط فی یوسف»، او میگوید فرط از تفریط، یعنی کوتاهی است، ولی آنچه کردند با هیچ تعبیری تفریط نیست، افراط بود. به نظر او حتی بین خودشان حاضر نیستند آنچه کردند را بگویند، مثل چیزی که فروید میگوید پشت ناخودآگاه انداخته شده.
نمایش تکراری، رنج و بخشش
به گفتهٔ او یوسف نمایشی تکراری اجرا میکند تا آن خاطره برای برادران زنده شود، مثل استخوانی که بد جوش خورده و دوباره میشکنند تا درست جوش بخورد: برادر کوچک را نگه میدارد و آنها را در موقعیتی مشابه میگذارد، و بنیامین نقش یوسف را بازی میکند. این برای آنان فرصت جبران است، و عبارتها هم عیناً تکرار میشوند: دفعهٔ اول و دوم میگویند «انا له لحافظون» و یعقوب همان جملهٔ دفعهٔ اول را دوباره میگوید.
او به رنجی اشاره میکند که توصیفپذیر نیست: یوسف و برادر کوچک در بچگی همبستگی فوقالعادهای داشتند و جدا شدنشان فاجعه بود. دلتنگی یعقوب هم عادی نیست؛ وقتی پیراهن را میفرستد میگوید بوی یوسف را میشنوم. به گفتهٔ او بخشی از درمان یوسف این است که میخواهد با برادرش زندگی کند.
او بین مورد غفران قرار گرفتن و پاک شدن گناه بر اثر توبه فرق میگذارد: در جهانبینی قرآنی توبه یعنی انگار آن کار را نکردهای و مثل ریست میشوی. به نظر او برادران ریست نشدند و خود داستان نشان میدهد که گناه هنوز هست؛ با این حال یوسف مسئولیتش را با نهایت دقت انجام میدهد و مشکل برادران تخفیف پیدا کرده است.
اگر داستان را دوباره بخوانید و به یوسف نگاه کنید، به گفتهٔ او اثر اخلاقی اصلی داستان این است که یوسف برای خودش چیزی نمیخواهد و فقط برای دیگران کار میکند؛ حتی خودش را از دید پدرش محروم کرده تا برادران اشتباهشان را به بهترین نحو بفهمند.
→ متنِ کاملِ این جلسه