او میگوید در این جلسه و چند جلسۀ بعد بحث دربارۀ داستانهای قرآن را ادامه میدهد و میخواهد داستان یوسف را تخصصیتر وارد شود. فهرست جلسه این است: مقدمه، مهاجرتهای بنیاسرائیل و ارض موعود در تورات و قرآن، گناه برادران یوسف، تفاوت روایت قرآن و تورات در نام بردن اشخاص و مکانها، بررسی داستان به عنوان یک متن ادبی، نتیجهگیری بحث (نوع داستانهای قرآن به عنوان اثر ادبی و نقطه عطف) و فصلبندی.
نگاه قرآن و زبان آن
او میگوید در مقدمهای به طور کلی مسائل جلسات گذشته را دوره میکند. یادآوری میکند که نگاه ما به دنیا علمی و کاربردی است، در حالی که دیدی که در قرآن و بهطور کلی در مذهب هست بیشتر شبیه دید هنری است: مثل نقاشی یا شعر به دنیا نگاه میکنید و میخواهید معنایی را پشت آن درک کنید، و علم این را نادیده میگیرد. به نظرش اولین جایی که این نگاه علمی شکست میخورد پزشکی است، چون بعضی بیماریهای مزمن معنیدارند و مربوط به ویژگیهای رفتاری بیمار هستند؛ البته نمیخواهد بگوید هر بیماری اینطور به وجود میآید.
دربارۀ اینکه زبان قرآن عرفی است یا نه، میگوید به نظرش در همه جا جواب منفی است: نه واژگان و نه گرامر قرآن مال آن تاریخ است. ادعای اینکه فصاحت و بلاغت قرآن مشابه چیزی است که بین اعراب متداول بود را حرف عصبانی کنندهای میداند و فکر میکند هیچ شباهتی ندارند؛ حتی تا همین الان بعضی داستانهای قرآن به فرمی آمدهاند که شاید مشابهی در ادبیات دنیا ندارند.
تاریخ، ارض موعود و گناه برادران
او میگوید داستان یوسف از نظر تاریخی مهم است، چون مقطعی است که بنیاسرائیل از کنعان به مصر منتقل میشوند و بعد موسی آنها را به کنعان برمیگرداند. در تورات خداوند ارض موعود را به فرزندان ابراهیم وعده میدهد؛ در قرآن اشارهای به ارض موعود نیست و فقط به فرزندان ابراهیم اشاره میشود. به نظر او در قرآن بنیاسرائیل از مصر راه افتادهاند و وعدههایی به آنها داده شده، نه اینکه جایی زمینی به اسم آنها باشد، و این با ادعای تورات خیلی فرق دارد.
بنیاسرائیل در قرآن مرتب به عنوان یک قوم سرکش لجوج مطرح میشوند و در تورات بدترش هست؛ او میگوید انگار داستان یوسف منشأ اخلاقی این را بیان میکند. دوازده سبط از نسل دوازده نفرند: ده برادری که یوسف را در چاه میاندازند، خود یوسف و برادر کوچکتر؛ و انگار آن گناه تاریخی اثر گذاشته و نتوانستند از نظر روحی رشد کنند. نمیخواهد خیلی قطعی بگوید، ولی حس اهل معاش شدن برادران در داستان هست و به نظر میآید این گناه سرچشمه را آلوده میکند.
به نظر او برادران یوسف به توبه و اصلاح نمیرسند، چون گناه آنها در قرآن ذکر میشود و بعد از تمام شدن داستان هم فلاش بکی به عقب میخورد. اگر خداوند از گناه کسی چشمپوشی کرده باشد، طبیعی است که ذکر نشود، مثل گناهان یعقوب؛ یا اگر ذکر میشود، برای بیان چگونه بخشیده شدن آن است، مثل گناه موسی. این استدلال را برای خودش کافی میداند، ولی میگوید ممکن است یوسف به خاطر گناه یعقوب از او جدا شده باشد؛ گاهی چشمپوشی از یک گناه با پس دادن یک تاوان انجام میشود. نمیداند واقعاً اینطور بوده یا نه.
او میگوید اخیراً تقریباً قطعی شده که وقتی یوسف به مصر میرود فراعنه حاکم نیستند و پادشاهانی از منطقۀ سوریه و اردن مصر را اشغال کردهاند. قرآن به پادشاه زمان یوسف «ملک» میگوید، نه فرعون، در حالی که تورات در هر دو مورد فرعون میگوید؛ به نظر میآید کسانی که تورات را مینوشتند هر کسی را که در مصر حاکم بوده فرعون میشناختهاند.
نامها و مکانها
او توصیه میکند این بخش داستان یوسف را در تورات بخوانند: در تورات نام همۀ برادران، همسرانشان، فرزندانشان و جاها آمده، ولی در قرآن جز یوسف و یعقوب حتی نام بنیامین نیست و ده برادر یک چیزند. از طالقانی نقل میکند که تعجب میکند چرا دنبال پیدا کردن این نامها هستند، و به نظر او وقتی اسم شهر و قوم و تاریخ نمیآید، میخواهد شما روی نکتۀ خاصی متمرکز شوید؛ مثل تعداد اصحاب کهف که به نظرش به داستان ربطی ندارد.
یکی از حاضران میپرسد چرا در خواب پادشاه عدد گاوها آمده. او میگوید در تعبیر رؤیا وقتی عدد مشخص باشد میتواند اشاره به چیزی با همان تعداد باشد، مثلاً هفت گاو نشانۀ هفت سال است، و چون قرآن تا حد ممکن از تاریخ و جغرافیا و اسامی اطلاعات نمیدهد، وقتی به چیزی اشاره میشود باید دنبال دلیلش بگردیم؛ تورات سبکش اینطور نیست و مثل کتاب تاریخی است.
داستان قرآنی بهمثابه متن ادبی
او میپرسد آیا درست است قصههای قرآن را که واقعیتاند مثل متن ادبی ببینیم. جواب میدهد که روایت یعنی گزینش: راوی تاریخ هم آزادی دارد از کجا شروع کند و چه چیزهایی را حذف کند، پس واقعی بودن داستان آن را از ادبیات جدا نمیکند. وقتی یکی از حاضران از کسانی میگوید که داستانهای قرآن را سمبولیک میدانند، میگوید آنها باید دلیل بیاورند؛ دربارۀ داستان آدم و حوا شاید بشود استدلال کرد، ولی دربارۀ داستانی که اسم آدمها و مسائل تاریخی در آن هست نه، و کسانی که همۀ داستانها را نمادین میدانند خیلی در اقلیتاند.
دربارۀ خدا بهعنوان راوی میگوید خدا در انتخاب وقایع تاریخی دستش باز است و داستان یوسف را خدا نوشته، به این معنا که انگار خدا دارد مینویسد و ما شخصیتهای داستانی هستیم؛ نمیخواهد دیدگاه جبری مطرح کند، ولی خدا بزرگترین کاراکتر داستان است که دخالت میکند و داستان را پیش میبرد.
نتیجه میگیرد که مجوز داریم داستان واقعی قرآن را اثر ادبی ببینیم: راوی آنقدرها هم خارج از اختیار نیست، خداوند از بین همۀ اتفاقها میتواند بعضی را انتخاب کند، و حتی روایت زندگی خود آدم هم اثر ادبی است، چون عمل روایت و تکنیکهای ادبی دارد.
نوع داستان یوسف را از نظر طول مثل داستان کوتاه و از نظر محتوا مثل رمان میداند، یک جور رمان مینیمالیستی که تصویری روایت شده و شبیهترین چیز به آن فیلمنامههایی است که از روی رمان اقتباس میشوند، مثل دکتر ژیواگو. همهچیز فشرده است، ولی میشود جزئیات را با فکر کردن به دست آورد. همۀ داستانهای قرآن یک نوع ادبی ندارند؛ جسد روی کرسی سلیمان در سورۀ صاد شبیه flash story است، ولی داستان یوسف تنها داستانی است که تقریباً یک سورۀ کامل را میپوشاند.
جبر و اختیار
یکی از حاضران میپرسد آیا آینده به طور یکتایی پیش میرود. او میگوید ما آزادیم و قطعاً آزادی عمل وجود دارد، ولی نه اینکه همهچیز قابل تغییر باشد: از دید بالا یوسف قرار است به مصر برود و فرمانروای مصر شود و تلاش برادران نتیجه نمیدهد. در مسائلی مثل مرگ و زندگی هیچکس نمیتواند دخالت کند، ولی هر کس در زندگی خودش میتواند کارهایش را با حالت عبادت یا نافرمانی انجام دهد. میگوید سؤال خیلی سخت است و از نظر علمی هم آینده را نمیشود جبری پیشبینی کرد.
نقطههای عطف
او میگوید برای فهم عمیقتر هر داستان باید ساختارش را به دست آورد، و در دیدگاه کلاسیک هر داستان دو نقطۀ عطف دارد: اول تعادلی هست، بعد به هم میخورد و نقطۀ عطف اول آنجاست؛ نقطۀ عطف دوم جایی است که میفهمیم ماجرا رو به پایان است. فیلم «روانی» هیچکاک را نمونۀ بازی با نقطۀ عطف اول میداند، ولی نقطۀ عطف پایانیاش کلاسیک است.
نقطۀ عطف اول داستان یوسف به وضوح انداختن او در چاه است، کاملاً کلاسیک و تقریباً در یک دهم اول داستان. نقطۀ عطف دوم کمی غیرکلاسیک است، چون نقطه عطفها بیش از دوتاست و روشن نیست کدام اصلیتر است. به نظر او میشود آن را جایی گرفت که یوسف موفق میشود برادر دوم را پیش خودش نگه دارد و بقیۀ داستان قابل حدس است؛ جای دیگر هم جایی است که یوسف خودش را معرفی میکند.
از نظر عاطفی نقطههای اوج زیادی هست: خواهش برادران که یکی از خودشان بهجای بنیامین به بردگی گرفته شود، معرفی یوسف، و پیراهن یوسف که در ادبیات ما از دید یعقوب اوج دیده شده ولی در روایت قرآن اوج اصلی نیست. داستان زلیخا یک داستان فرعی است و داستان یعقوب هم فرعی. وقتی حاضری میپرسد چرا قرآن نمیگوید زلیخا با یوسف ازدواج کرد، میگوید روایت قرآن این نیست؛ در قرآن این یک عشق ممنوع و درخواست شهوانی یک زن است که در ادبیات ما تلطیف و عارفانه شده، و داستان یوسف در قرآن داستان یوسف و برادرهایش است.
فصلبندی را مشخص میداند: مقدمه، افتادن در چاه، یوسف و زلیخا، زندان، و یوسف با برادرها. در تورات بخشهایی مثل زندان و آمد و رفت برادرها اینگونه نیست و تأکید روی یوسف و برادرها نیست؛ تورات گزارش است و نمیشود با فن ادبی بررسیاش کرد.
آغاز و پایان داستان
او میگوید خوب است شروع داستان نمادین باشد و کل داستان را در خود داشته باشد و به پایان وصل شود. داستان یوسف با رؤیایی شروع میشود که یوسف برای پدرش تعریف میکند؛ ما همراه یوسف و یعقوب چیزی را میدانیم که برادرها نمیدانند و نگران چاه نیستیم، پس با آن دو پیوند عاطفی داریم و برادرها غریبهتر میشوند. یعقوب هشدار میدهد و جملهای معترضه میآید که «شیطان برای انسان دشمن آشکار است»، پس برادران یک جوری با شیطان پیوند میخورند و با آنها همدلی نمیکنیم. او میگوید همیشه در قرآن اینطور نیست؛ داستان موسی و خضر با موسی شروع میشود.
پایان داستان هم به شروع ربط دارد: داستان وقتی تمام میشود که تعبیر رؤیا محقق میشود و همه در برابر یوسف سجده میکنند. در داستان کلاسیک این ارتباط حس کمال میدهد، مثل دایرهای که آخرش به اولش وصل شود، و در داستان یوسف برگشت کامل به آغاز داستان هست.
زاویه دید در تورات و قرآن
او به عنوان نکتۀ آخر میگوید در تورات زاویه دید از طرف مردم است: موسی هر روز به چادر میرود و ابری دور آن را میگیرد و ما نمیبینیم داخل چه خبر است. قرآن با تأکید زیاد چیزهایی را نقل میکند که جزء غیب هستند و کسی شاهدش نبوده است، و همه چیز را از دید خدا نگاه میکنیم؛ زندان در تورات نیست، چون کسی در زندان با یوسف نبوده و شاید یوسف هم برای کسی تعریف نکرده. تأکید قرآن بر «انباء غیب» در لحظاتی از همۀ داستانها دیده میشود.
مریم نه در تورات و نه در انجیل هست و در قرآن ظاهر میشود، چون کسی دربارۀ او روایت نکرده و دوست داشته فراموش شود. دعاهای پیغمبران در قرآن نسبت به تورات خیلی زیاد است، و او میگوید خصلت همۀ داستانهای قرآن این است که آموزش میدهد صحنهها را از بالا و از دید خدا ببینیم، حضور خدا را حس کنیم و بدانیم از خدا کجا میتوانیم کمک بگیریم.
→ متنِ کاملِ این جلسه