→ بازگشت به سورهٔ بقره + نساء

جلسهٔ ۱ · سورهٔ بقره + نساء

ماجرای جلسات تفسیر و تفسیر سوره‌ی بقره

۹,۱۴۴ واژه · ۱۷ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

او می‌گوید در این ماه رمضان، در حال و هوای قرآن خواندن، بحث‌هایی مطرح می‌کند. در این جلسه دعای پایان سورهٔ بقره را می‌خواند و با محتوای سوره ربط می‌دهد، و از آنجا به دعوت انبیا، شریعت و فقه می‌رسد. در گفت‌وگو با حاضران حضور قلب نماز را مهم‌تر از جزئیات فقهی می‌داند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

مکان و زمان جلسات

حال و هوای پس از انتخابات

در حال‌وهوای پس از انتخابات ریاست‌جمهوری قرار داریم که آقای روحانی در آن انتخاب شده است. پس از انتخابات، پیروزی‌های ورزشی و اتفاق‌های دیگری هم پیش آمده و مردم احساس می‌کنند که این‌ها را به انتخابات ربط دهند. حال‌وهوا نسبت به شرایط عادی سیاسی‌تر است. هنگام تهیهٔ یادداشت‌هایم احساس کردم بعضی نکات به مسائل سیاسی و اجتماعی ربط پیدا می‌کنند. سعی می‌کنم از این پیوند احتراز کنم؛ اما اگر پیش آمد، مربوط به حال‌وهوای قدری غیرعادی این روزهاست.

در ماه رمضان این سنت وجود دارد که هر روز یک جزء قرآن خوانده شود. احساس کردم شاید برای دیگران هم مناسب باشد که همراه با خواندن قرآن، دربارهٔ نکاتی که در یک آیه یا چند آیه به نظرم می‌رسد صحبت کنم. گاهی هم هنگام خواندن یک آیه یا سوره، ذهنم به مسئله‌ای می‌رود که پیش‌تر در جلسات چندان مطرح نشده و فکر می‌کنم صحبت دربارهٔ آن مناسبت دارد. موضوع‌هایی که انتخاب کرده‌ام به سورهٔ بقره یا به فکرهایی مربوط‌اند که هنگام خواندن این سوره در ذهنم گذشته‌اند.

دعای پایان سوره بقره

دعاهایی که در متن قرآن آمده‌اند، به نظرم بسیار زیبا هستند. بعضی از قول انبیا نقل شده‌اند؛ مانند دعاهای حضرت ابراهیم و حضرت زکریا. گاهی هم دعا از قول مؤمنان نقل می‌شود، مانند دعاهای سورهٔ بقره و آل‌عمران. دعای دو آیهٔ پایانی سورهٔ بقره نیز از همین دعاهاست. در بعضی کتاب‌ها سفارش می‌شود که پس از نمازهای یومیه خوانده شود و دعای متداولی است که بسیاری آن را حفظ‌اند.

وقتی دانشجو بودم، در مسجدی نماز می‌خواندم که یکی از نمازگزاران دعای پس از نماز را به‌عنوان تعقیب می‌خواند و به این دعا علاقهٔ زیادی داشت. نمی‌گویم هر شب، اما بسیار وقت‌ها آن را می‌خواند. یادم نیست پس از نماز مغرب بود یا عشا. به همین دلیل، دعا در ذهنم حک شده است. شاید بر اثر تکرار، بسیاری در آن مسجد حفظ بودند و همراه او می‌خواندند. در جای دیگری ندیده‌ام که توجه ویژه‌ای به این دعا داشته باشند. به نظرم دعایی بسیار زیبا و تأثیرگذار است و با پایان سورهٔ بقره مناسبت زیادی دارد.

در جلسه‌ای که به سورهٔ بقره اختصاص داشت، بسیار مختصر و مفید و، به تعبیر خودم، ظالمانه، در یک جلسه دربارهٔ این سوره صحبت شد. این از جلساتی است که بیشتر از همه بر دلم مانده است. نخستین جلسه بود و تعهد کرده بودم در یک جلسه تمامش کنم؛ نکاتی گفتم و باقی را مختصر گذراندم. هرازگاهی فکر می‌کنم لازم بود دست‌کم یکی دو جلسهٔ دیگر به این سوره اختصاص یابد: سوره‌ای نزدیک به ۵۰ صفحه و دو جزء و نیم قرآن. این کم‌توجهی از آنجا آشکارتر می‌شود که بعداً دربارهٔ سوره‌های بسیار کوچک‌تر دو جلسه صحبت شد؛ حتی دربارهٔ آل‌عمران دو جلسه صحبت کردم، اما دربارهٔ بقره بیش از یک جلسه صحبت نکردم.

قرائت دعای آمن الرسول

از پاره‌های دعای پایانی: «ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلْمُؤْمِنُونَ»؛ «كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ»؛ «وَقَالُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا»؛ «غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ ٱلْمَصِيرُ»؛ «لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ «لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ».

دعا آغاز جالبی دارد. خوب است بر قسمت‌هایی که قدری شگفت‌انگیزند مکث کنیم. آغازش این است که پیامبر به آنچه بر او نازل شده ایمان دارد. مؤمنان نیز به خداوند، ملائکه، کتاب‌های آسمانی و همهٔ فرستادگان خداوند ایمان دارند: «كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ»؛ «لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍۢ مِّن رُّسُلِهِۦ». میان پیامبران و فرستادگان خدا فرق نمی‌گذارند. ما چون بین پیامبران فرق می‌گذاریم، باید در این عبارت مکث کنیم. اینکه «نُفَرِّقُ» دقیقاً به معنای فرق گذاشتن باشد یا نه، به‌هرحال بحث از ایمان به همهٔ انبیاست؛ گویی تفاوتی میان آنان قائل نمی‌شویم، دست‌کم از نظر ایمانی که به ایشان داریم.

«وَقَالُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا»؛ شنیدیم؛ اطاعت می‌کنیم و اطاعت کردیم. «غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ ٱلْمَصِيرُ»؛ آمرزش تو را می‌خواهیم، ای پروردگار ما، و بازگشت به سوی توست؛ به سوی تو می‌آییم. «لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ خداوند هیچ‌کس را به چیزی بیش از امکانات و توانایی‌هایش تکلیف نمی‌کند. «لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ»؛ برای هرکس آن چیزی است که کسب کرده و بر اوست آنچه کسب کرده است. اگر پاداشی می‌بیند یا مجازاتی می‌شود، از چیزی است که خودش به دست آورده است.

سپس دعا، گویی در ادامهٔ دعای آیهٔ پیشین، می‌گوید: «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا»؛ خدایا، اگر فراموش کردیم یا خطا کردیم، ما را نگیر و مجازات نکن. «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا»؛ پروردگارا، بر ما بار سنگینی تحمیل نکن، آن‌گونه که بر کسانی که پیش از ما بودند قرار دادی. این هم کنجکاوی‌برانگیز است. «رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ»؛ چیزی را بر ما تحمیل نکن که طاقتش را نداریم. «وَٱعْفُ عَنَّا وَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَآ»؛ از ما درگذر، ما را ببخش و بر ما رحمت آور. «أَنتَ مَوْلَىٰنَا»؛ تو مولای مایی. «فَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ»؛ ما را بر قوم کافران نصرت بده.

ایمان به خدا، ملائکه، کتاب‌ها و فرستادگان و فرق نگذاشتن میان آنان در آغاز این دعا، ما را به آیات اول سوره بازمی‌گرداند.

پیوند پایان و آغاز سوره

یکی از زیبایی‌های پایان سورهٔ بقره این است که به ابتدای آن بازمی‌گردد. اگر محتوای سوره درست فهمیده شود، گویی در این آیات از دید مؤمنان جمع‌بندی می‌شود. برای مؤمنی که سورهٔ بقره را خوانده و محتوایش را خوب فهمیده باشد، این دعای پایانی درخواست مناسبی از خداوند است. در ابتدای سوره، در وصف متقین گفته می‌شود: «ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ»؛ «وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِٱلْءَاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ».

آنجا نیز مؤمنان به این پیامبر، به انبیای گذشته و به آنچه پیش از پیامبر نازل شده ایمان دارند. ایمان به‌نوعی فرع بر معرفت است. می‌توان این ایمان را کلی توجیه کرد: در همین حد که می‌دانیم پیش‌تر رسولانی بوده‌اند و چیزهایی بر آنان نازل شده است. اما ایمان واقعی به مسیح، حضرت موسی یا حضرت ابراهیم باید به‌نوعی نتیجهٔ شناخت باشد. باید بدانیم چه کسانی بوده‌اند و از آنان شناختی داشته باشیم؛ آنچه بر آنان نازل شده است را هم در حدی بشناسیم که بتوانیم ادعای ایمان به آن کنیم. گویی از مؤمنان انتظار می‌رود دست‌کم دربارهٔ آنچه پیش از پیامبر ما بوده کنجکاو باشند و معرفتی نسبی داشته باشند، هرچند ممکن است نتوانیم به معرفت کامل برسیم.

شگفتی در این است که شور تحقیق و تفحص دربارهٔ آنچه پیش از اسلام وجود داشته، چندان میان مؤمنان دیده نمی‌شود. علاقه‌ای نمی‌بینیم که بروند و ببینند در تورات و انجیل، که جزو چیزهای قطعاً نازل‌شده‌اند، چه آمده یا آنچه بر حضرت ابراهیم نازل شده چه بوده است. اگر بقایایی از آن مانده، در شناخت آن پیش‌قدم باشیم و اگر اشتباه‌ها یا انحراف‌هایی رخ داده، در تصحیح آن بکوشیم. این نکته‌ای که بارها گفته‌ام، مستند به همین آیات و جاهای دیگر است: به نظر می‌آید قرآن مرتب به کتاب‌های پیش از خود اشاره می‌کند، می‌گوید در آن‌ها هدایت و نور بوده و کنجکاوی ایجاد می‌کند.

ایمان به کتب پیشین

حتی اینجا به نظر می‌رسد علم و ایمان به آنچه پیش از پیامبر نازل شده، گویی شرط ایمان قرار گرفته است. شاید این سنتی فراموش‌شده باشد. اعتقادم این نیست که اگر کسی تورات یا انجیل نخوانده باشد، خللی اساسی در ایمانش وارد می‌شود؛ اما خواندن قرآن این احساس را ایجاد می‌کند که شناخت ادیان پیشین نیز تا حدی که می‌توانیم، جزو وظایف ماست. شاید این کار برای اکثریت مردم چندان مقدور نباشد؛ چیزی بیرون از وسع و توانایی‌شان بر آنان تحمیل نمی‌شود. مسئله این است که چنین شوقی اصلاً در میان مؤمنان وجود نداشته باشد و علمای مؤمنان نیز آن را در خود نبینند.

قبلاً نمونه‌هایی از کسانی که چنین کاری کرده‌اند ذکر کرده‌ام؛ اما به نظرم شور عمومی چندانی وجود ندارد و گویی شناخت ادیان گذشته جزو وظایف ما نیست، هرچند تلاش کسی در این جهت خوب است. انتظار دارم بخش‌هایی از تورات که مسلمانان به هر طریقی تحقیق کرده، مطمئن شده‌اند تحریف نشده و به آن‌ها به‌عنوان کلام خدا یا کلام انبیا اعتقاد دارند، میان مؤمنان نیز منتشر شود و در دست مسلمانان باشد.

قبلاً استدلال کرده‌ام که از قرآن به‌طور قطعی برمی‌آید در همین توراتی که در دست ماست، هدایت و نور وجود دارد؛ چه رسد به اصل آن. چنین نیست که به‌کلی تحریف شده و هیچ‌چیز باقی نمانده باشد. شباهت‌های سورهٔ بقره و تورات، از نظر داستان‌ها و محتوایی که نقل می‌شود، خود نشانه‌ای است که همین تورات موجود اصالت دارد، ولو خوب حفظ نشده باشد. بنابراین کنارگذاشتن و بی‌توجهی کامل به تورات موجود، به نظرم چندان موجه نیست.

یادآوری محتوای کلی سوره بقره

در بحث پیشین کوشیدم با تقسیم آیات به بخش‌هایی، روند کلی و محتوای اصلی سوره را نشان دهم. به نظر می‌آید محتوای اصلی بقره، به‌عنوان اولین سوره در ترتیبی که در قرآن داریم، اعلام دین و شریعت جدید است. از ابتدای دعوت پیامبر، اینکه این دعوت نیز به همان معنای مسیحیت و یهودیت، با شریعت، عقاید و جامعهٔ دینی مختص خود یک دین است، در آیات قرآن با صراحت بیان نمی‌شود. گویی در بقره، با مقدمات و مؤخراتی، رسماً اعلام می‌شود جامعه‌ای که در آن زمان پیرامون پیامبر در مدینه تشکیل شده، جامعهٔ دینی تازه‌ای با مختصات و شریعت خاص خود است و دیگر تابع شریعت موسی نیست.

در عین حال، این دین ادامهٔ ادیان ابراهیمی تثبیت می‌شود. با اعلام دین جدید، گفته می‌شود این همان دینی است که از ابراهیم آغاز شده، موسی و حضرت عیسی آمده‌اند و تاریخ انبیا به‌نوعی مرور می‌شود. در پایان این تاریخ، دین جدید اعلام می‌شود. نقطهٔ عطف آن، هم در سوره و هم در واقعیت، ماجرای تغییر قبله است. در لحظه‌ای از زمان دستور تغییر قبله آمده است. تا پیش از آن، به نظر می‌آید مؤمنان به سوی همان قبله‌ای نماز می‌خواندند که حضرت موسی و پیروانش رو به آن می‌ایستادند و قبلهٔ جدیدی معرفی نشده بود. البته دعوت تازه‌ای وجود داشت، اما آداب و شریعت خاص برای ادارهٔ جامعه و عبادت فردی، به صورتی که بعداً در آیات مدنی می‌آید، چندان در قرآن گفته نشده بود. گویی این اتفاق در سورهٔ بقره رخ می‌دهد.

اعلام دین جدید و تغییر قبله

دین مستقلی در کنار مسیحیت، یهودیت و ادیان پیشین قرار می‌گیرد. پس از حکم تغییر قبله، بخش عمده‌ای از همین سوره به احکام جدید اختصاص می‌یابد. نمی‌گویم هیچ شباهتی با احکام تورات ندارند، اما عین آن احکام نیستند و در جاهایی اختلاف دارند. مثلاً احکام حج با نظم و ترتیب خاص و جدید یا روزه به صورتی که یهودیان روزه نمی‌گرفتند؛ آن‌ها به شکل دیگری روزه می‌گرفتند. شریعتی کاملاً نو عرضه می‌شود و جامعهٔ جدیدی تثبیت می‌شود. این محتوای اصلی سوره است.

مقدمات آن شبیه تورات است: در ابتدای سورهٔ بقره گویی آغاز تاریخ انسان و چگونگی آفرینش او را می‌بینیم. همان داستان آدم و حوا که در ابتدای تورات آمده، اینجا نیز نقل می‌شود. سپس تاریخ بنی‌اسرائیل مرور می‌شود. تورات در ادامهٔ آفرینش از انبیای دیگر نیز سخن می‌گوید و بعد به بنی‌اسرائیل، داستان حضرت موسی و سفر او همراه بنی‌اسرائیل می‌رسد. بسیاری از این وقایع در سورهٔ بقره آمده‌اند. در خود تورات نیز بارها به تخلف بنی‌اسرائیل و مجازات‌شدن آنان اعتراف می‌شود.

سورهٔ بقره به آیاتی می‌رسد که به نظر می‌آید توضیح می‌دهند چرا دیگر برای بنی‌اسرائیل پیامبری فرستاده نشد. سلسلهٔ انبیای بنی‌اسرائیل تا حضرت مسیح ادامه یافته و سپس چند صد سال قطع شده تا پیامبر اسلام ظهور کرده است. مقدمات سوره تا حدودی این واقعه را توجیه می‌کنند. خداوند با بنی‌اسرائیل عهدی بسته بود که آنان به شریعت عمل کنند و خداوند در مقابل، رستگاری و عطایی در دنیا به ایشان بدهد. اگر خود را جای بنی‌اسرائیل بگذاریم، بسته‌شدن عهد با دیگران قدری شگفت‌آور است. اگر آنان میثاقی داشتند، اینجا پس از حضرت موسی، دوباره میثاقی تازه از مؤمنانی که به پیامبر جدید ایمان آورده‌اند گرفته می‌شود.

روند مشابه از آفرینش آغاز می‌شود و تاریخ بنی‌اسرائیل را مرور می‌کند تا به جایی برسد که تخلفشان به حدی رسیده است. فکر می‌کنم در بحث قبلی تأکید کردم که به جایی می‌رسد که گفته می‌شود اینان دشمن جبرئیل‌اند؛ به جایی رسیده‌اند که آنچه از طرف خداوند بیاید نپذیرند. اوج آن، آمدن حضرت مسیح، بزرگ‌ترین پیامبر خدا، است که نه‌تنها او را نپذیرفتند، بلکه قصد کشتنش را داشتند. گویی راه‌ها را برای تجدید دعوت انبیا و رخ‌دادن اتفاقی خاص در آنجا بسته‌اند.

فکر می‌کنم در جلسهٔ مربوط به بقره، یا شاید جاهای دیگر، از شباهت‌های این سوره و تورات صحبت کرده‌ام و اکنون مشابه آن را تکرار کردم؛ اما یادم نمی‌آید دربارهٔ اختلاف‌ها چندان بحث کرده باشم. اختلاف‌ها نیز بسیار معنادار و جالب‌اند. منظورم از تورات، پنج فصل اول کتاب مقدس است که منسوب به دوران حضرت موسی‌اند. پس از این تاریخ‌ها، دقیقاً مانند سورهٔ بقره، بخش احکام آغاز می‌شود و به جزئیات می‌پردازد. در بقره هم پس از مرور تاریخ کلی انسان و انبیا، شریعت جدید به‌تدریج تا تقریباً پایان سوره بیان می‌شود. ممکن است میان آن مطالب دیگری هم بیاید، اما حجم بیشتر سوره دربارهٔ چگونگی روزه، حج یا، نمی‌دانم، انفاق و حل‌وفصل مسائل زناشویی و مانند آن‌هاست.

آیهٔ بسیار طولانی، بزرگ‌ترین آیهٔ شریعت موجود در قرآن، نیز دربارهٔ احکام است. بعضی آن را به چک مربوط می‌دانند؛ درس‌های مدیریت و اقتصاد خوانده‌اند و ذهنشان، به تعبیر من، به این چیزها آلوده است. مسئله چک نیست؛ قرض‌دادن و قرض‌گرفتن و ثبت آن است. قبلاً گفته‌ام مسئله اسناد رسمی است؛ چک را از کجا درمی‌آورید؟ احکام می‌گویند همه‌چیز را ثبت کنید و بنویسید. تأکید بر کتابت است و طولانی‌بودن آیه نیز به دلیل تأکید فراوان بر آن است. اگر شخص، نمی‌دانم، نمی‌تواند بنویسد، دیگری را بیاورید تا بنویسد؛ اگر نمی‌تواند بگوید، دیگری به جای او بگوید. به‌هرترتیب سندی بماند که این شخص به آن شخص چیزی قرض داده و مالی ردوبدل شده است.

تفاوت داستان ابراهیم و اسماعیل

یکی از تفاوت‌ها این است که پیش از ماجرای تغییر قبله، داستان حضرت ابراهیم می‌آید که به‌کلی با روال پیشین متفاوت است. این داستان به این صورت در تورات نیامده و از نقاط کور آن است. تورات هیچ‌گاه به ماجرای سفر ابراهیم و اسماعیل، پس از آنکه ابراهیم اسماعیل را می‌برد، اشاره نمی‌کند. گویی اسماعیل از نظر یهودیان از مدار خارج می‌شود. تورات علت‌هایی برای بردن اسماعیل بیان می‌کند و بیشتر به نظر می‌رسد که ماجرا نوعی تبعید است. در این بخش از بقره، از سفر ابراهیم و اسماعیل، سکونتشان در منطقهٔ عربستان و ساختن کعبه سخن می‌رود.

وقتی می‌خواهیم از شریعت یهود و میثاق بنی‌اسرائیل فراتر برویم و گویی قوم تازه‌ای با میثاقی تازه و دینی جدید شکل بگیرد، بازگشت به منشأ بنی‌اسرائیل مناسبت دارد؛ مانند بازگشت داستان به گذشته و این پرسش که شما از کجا آمده‌اید. شما فرزندان ابراهیم هستید، اما او فرزند دیگری هم داشته است. به این ترتیب، دین جدید در تاریخ انبیا جای می‌گیرد: شاخهٔ دیگری از ابراهیم که به‌نوعی از اسماعیل نشئت گرفته است. تنها سخن از اسماعیل و سکونتش در شبه‌جزیرهٔ عربستان نیست؛ تأکید بر ساختن کعبه است. قبله‌ای که حکم آن به‌زودی می‌آید، بازگشت به ابراهیم است و چیز تازه‌ای نیست. کعبه برای همین ساخته شده بود که روزی دینی ایجاد شود و احتمالاً شریعت تازه‌ای داشته باشد.

این تفاوتی اساسی میان داستان‌های پیامبران در قرآن و تورات است. داستان ابراهیم و شأن اسماعیل در قرآن صورت دیگری دارد. اینکه ابراهیم و اسماعیل به دستور خداوند با هم کعبه را بنا کرده‌اند، اصلاً در تورات نیامده است.

شروع مشترک بقره و تورات

می‌گویم بقره و تورات هر دو با داستان آدم و آفرینش آغاز می‌شوند، اما می‌توان گفت تورات واقعاً مستقیم با داستان پیدایش و خلقت آدم آغاز می‌شود، در حالی که بقره پیش از آن مقدمه‌ای دو سه صفحه‌ای دارد. فکر می‌کنم این نیز بسیار معنادار است و برای نداشتن این مقدمه در تورات توجیه خوبی وجود دارد.

در بقره انتقاد از بنی‌اسرائیل را می‌بینیم. گویی دینی آمده و جامعهٔ دینی نخستینی تشکیل شده، اما به مشکلات اساسی برخورده و به اهدافی که می‌توانست برسد نرسیده است. مردم بارها تمرد کرده‌اند. کسانی که معجزه دیده و ظاهراً ایمان داشته‌اند، مانند بی‌ایمانان عمل می‌کنند؛ گویی واقعاً ایمان نیاورده‌اند. در جوامع دینی پدیده‌ای شکل گرفته است: افرادی که می‌توان نامشان را منافق گذاشت یا، به تعبیر قرآن، «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ». نخستین مثالشان در همین جامعهٔ بنی‌اسرائیل شکل می‌گیرد. در تورات، که آغاز شکل‌گیری این جامعه است، چنین مقدمه‌ای لازم نیست.

مقدمهٔ بقره بیشتر بر همین پدیده متمرکز است و توجیهی اساسی عرضه می‌کند. چون از جامعهٔ دینی پیشین و تشکیل جامعهٔ تازه سخن می‌رود، مقدمه‌ای بسیار مناسب است که نوع تازه‌ای از افراد را در این جوامع بیان کند؛ پدیده‌ای که مسئول شکست جوامع دینی است. بیماردلان در مقابل موسی تمرد می‌کنند. از یک طرف، به معنایی ایمان دارند؛ دست‌کم می‌دانند او پیامبر خداست و پیش چشمشان معجزاتی آورده که به ایمانی رسیده‌اند. اما به سبب بیماری‌شان متمردند، اطاعت نمی‌کنند و مدام می‌خواهند راه‌های دیگری بروند.

می‌توان بنی‌اسرائیل را مثال آنچه در مقدمه آمده دانست یا مقدمه را زمینه‌ای برای بیان وضع آنان. در تورات، شاید به‌عنوان کتاب نخستین جامعهٔ دینی، چندان مناسبت نداشته باشد که در آغاز از پدیده‌ای سخن گفته شود که بعداً رخ می‌دهد. اما در بقره، همراه با تشکیل جامعهٔ تازه، وقایع جامعهٔ پیشین مرور می‌شود؛ فسادهای پدیدآمده بیان و توجیه می‌شوند و علت روان‌شناختی آن‌ها نیز گفته می‌شود. به نظرم این تفاوت میان دو متن معنادار و قابل توجیه است؛ از این نظر نمی‌توان گفت تورات نقص دارد. برای کتاب نخستین جامعهٔ دینی، چندان معنادار نیست که پیوسته فسادهای بعدی را توجیه کند یا درباره‌شان نظریه‌پردازی کند.

مقدمهٔ بقره مانند نظریه‌پردازی و ایجاد آمادگی ذهنی برای دیدن و فهمیدن اتفاق‌های بنی‌اسرائیل است و قطعاً برای فهم این نکته نیز زمینه می‌سازد که همان اتفاق‌ها به احتمال بسیار زیاد برای جامعهٔ دینی تازه نیز به همان دلیل رخ خواهند داد؛ اگر حدیث معروف پیامبر را بپذیریم، قطعاً رخ می‌دهند. در آل‌عمران، شرح وضع درون همین جامعهٔ تازه را می‌بینیم که چندان با داستان بنی‌اسرائیل تفاوت ندارد و علتش همان پدیده‌ای است که در آغاز قرآن به آن اشاره می‌شود.

بیماردلان و فساد جامعه دینی

بیماردلان حالتی میان ایمان‌آوردن و ایمان‌نداشتن، میان کفر و ایمان، دارند و پیوسته گویی فساد ایجاد می‌کنند. اگر به آنان بگویید فساد می‌کنید، می‌گویند نه، ما فساد نمی‌کنیم؛ اصلاح می‌کنیم. اگر بگویید ایمان ندارید، می‌گویند نه، ایمان داریم. به‌نوعی خودشان نیز چنین فکر می‌کنند؛ چنین نیست که عامدانه فساد ایجاد کنند. این اتفاق به دلیل مشکلی است که دارند.

دو آیهٔ پایانی بقره، که یکی با «ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ» آغاز می‌شود، توصیفی از ایمان مؤمنان‌اند. ایمان به توحید و رسالت انبیا مورد تأکید قرار گرفته است. قرآن نیز پیوسته با مرور تاریخ انبیا می‌کوشد نشان دهد آنان به معنایی بیش از یک دعوت نداشته‌اند؛ هرچند ممکن است کتاب‌های متعدد یا شریعت‌های متفاوتی ببینید، دعوتشان به یک چیز بوده است.

وحدت دعوت انبیا در توحید

دعوت انبیا فقط و فقط دعوت به توحید و آگاهی‌دادن دربارهٔ معاد است. اگر توحید، به‌عنوان مسئلهٔ اصلی دعوت، در ذهنمان بسیار پررنگ شود، واقعاً می‌توانیم احساس کنیم پیامبران هیچ فرقی با هم نداشته‌اند. به نظرم نکتهٔ کلیدی این است: اگر، مانند بسیاری از گرایش‌های میان مؤمنان و افراد مذهبی، وزن زیادی به شریعت و احکام بدهیم، نمی‌توانیم میان پیامبران فرق نگذاریم. بعضی وقتی می‌گویند اسلام، از آن همین احکام اسلامی را می‌فهمند. اگر این بخش در ذهنمان وزن زیادی داشته باشد، نمی‌توانیم بگوییم این پیامبر و آن پیامبر برایمان فرقی ندارند؛ شریعت‌هایشان متفاوت‌اند، پس دو دین متفاوت می‌بینیم. آنگاه بحث می‌شود که کدام بهتر یا کامل‌تر است و کدام، نمی‌دانم، این‌گونه یا آن‌گونه است.

اما اگر به نظرتان دین در حد ۹۹ درصد با تعداد زیادی ۹ پس از ممیز، مسئلهٔ توحید باشد، یعنی انبیا فقط و فقط آمده‌اند مردم را با خدا و یگانگی او آشنا کنند و میان آسمان و زمین ارتباط برقرار کنند، فرقی ندارند؛ همه همین کار را کرده‌اند. موسی به زبان عبری دعوت می‌کرده و پیامبر به عربی. معلوم نیست حضرت مسیح عبری سخن می‌گفته یا آرامی. اگر آرامی بوده باشد، سه زبان مختلف داشته‌اند؛ اینکه به سبب تفاوت الفاظ بگوییم دعوتشان متفاوت است، چقدر بی‌معنا به نظر می‌رسد. بیانشان از توحید، کلیات دعوت و حتی کلیات شریعتشان یکسان بوده است.

وقتی ارزش را به محتوای توحیدی بدهیم، احساس می‌کنیم پیامبران مختلف یک چیز را به زبان‌های مختلف گفته و رفته‌اند. شریعت‌ها نیز بیان‌های متفاوت یک چیز بوده‌اند: عبادت، عبادت روزانه و مثلاً ریاضت‌هایی که در همهٔ این ادیان، با شکل‌های متفاوت اما محتوای کاملاً یکسان وجود دارند. قرآن به‌شدت بر همین نگاه وحدت‌بخش به ادیان و رسالت پیامبران تأکید می‌کند و به آن دعوت می‌کند.

این نکته در نخستین و آخرین آیات بقره، سوره‌ای که دین تازه‌ای معرفی می‌کند، آمده است. با آمدن دین جدید، نباید پیوسته بر جدایی آن از ادیان دیگر تأکید کنیم، آن‌ها را کنار هم بگذاریم و بگوییم این کامل‌تر و آن ناقص‌تر است. شاید ضرورت تأکید بر این نکته در آغاز و پایان سوره از اینجا باشد که شریعت تازه‌ای بیان می‌شود و احساس آمدن دین جدید پدید می‌آید؛ پس باید مرزها را کم‌رنگ کنیم. با وجود شریعت تازه، کسی احساس نکند اتفاقی خاص افتاده است؛ همان دعوتی است که از آغاز بشریت وجود داشته و اکنون به شکل دیگری ظاهر شده است.

یکی از حاضران: اینکه همهٔ پیامبران مانند هم‌اند، یعنی چه؟

انبیا با هم فرق دارند؛ اتفاقاً شخصیت‌هایشان متفاوت است. نمی‌گوییم کپی یکدیگرند. مسئله رسالتشان است. فکر می‌کنم کوشیدم نکته را روشن بگویم: چون اصل مطلب توحید است، برای مثال ۹۹ درصد با هزاران ۹ پس از ممیزِ رسالت انبیا، دعوت به توحید و ارتباط میان انسان و خداست.

این هدف اصلی دعوت و بسیار مهم است. تذکر به معاد نیز به‌عنوان یک اصل اهمیت زیادی دارد؛ هرچند ممکن است جزئیات معاد در جایی بیشتر و در جای دیگر کمتر بیان شده باشد. اگر اصل، توحید و شناخت و ارتباط با خداست، تفاوت‌هایی که ممکن است میان پیامبران در زبان، ظاهر یا حتی بعضی نکات شخصیتی احساس کنید، در رسالتشان تأثیری ندارد؛ همه به یک چیز دعوت می‌کنند. وحدت انبیا از نظر رسالت است، نه شخصیت. موسی مانند عیسی نیست؛ دو شخصیت با تفاوت‌هایی‌اند، اما رسالتشان یکی است.

از حرف شما چنین می‌فهمم که گویی مؤمنان حق ندارند میان پیامبران فرق بگذارند و بحث کنند فضیلت چه کسی بیشتر یا کمتر بوده است. اندکی شک دارم؛ حرف خوبی است و به‌ویژه اهل‌سنت آن را بسیار می‌پسندند، چون دربارهٔ اصحاب هم می‌گویند ما در حدی نیستیم که درباره‌شان صحبت کنیم. آنچه من می‌گویم، اشتراک رسالت است. موسی به پیروانش تعالیمی داده و شریعتی نیز آورده است. پیامبر ما همان اصول و ایمان کلی را القا کرده و شریعت دیگری آورده است. وجه مشترک این است که همه از طرف خدا آمده، سخن خدا را گفته و یک چیز گفته‌اند، ولو ظواهر متفاوت باشد.

نکتهٔ شما این است که شاید نزد خدا نسبت به یکدیگر فضیلت داشته باشند، اما ما نباید چندان به این فضیلت‌ها کار داشته باشیم؛ از پایین که نگاه می‌کنیم، نباید میان آنان فرق بگذاریم. این آیه مطلقاً برتری‌داشتن پیامبران نسبت به هم را رد نمی‌کند؛ بر اشتراک رسالتشان تأکید می‌کند. قرآن خود تأکید می‌کند که آنان نسبت به یکدیگر برتری‌هایی داشته‌اند و پیامبران افضل وجود دارند.

اگر منظورتان چیزی مانند آن سخن اهل‌سنت باشد که خود را در حد داوری حتی میان اصحاب پیامبر نمی‌دانند، من نخست چنین برداشتی کردم. اصحاب با هم جنگیده و یکدیگر را کشته‌اند؛ بالاخره یکی حق بوده و دیگری باطل، یا هر دو باطل بوده‌اند. اما می‌گویند از این پایین که نگاه می‌کنیم، نباید چندان قضاوت کنیم؛ «من در حدی نیستم که بگویم حضرت علی حق داشت یا طلحه و زبیر، یا دیگری». مثلاً علی در یک سو و عایشه، ام‌المؤمنین، در سوی دیگر بوده‌اند. از این نگاه، مؤمن اهل‌سنت «غلط می‌کند» که فکر کند کدام برحق بوده است؛ هر دو مقدس‌اند و به سبب قداست اصحاب حق نداریم بگوییم این درست و آن باطل گفته است. واقعاً نمی‌دانم با چه الفاظی باید این ماجراها را بیان کنیم؛ مثلاً فکر نکنیم، بگوییم اتفاقی افتاده و نمی‌دانیم، یا پیش خود فرض کنیم خداوند هر دو را مأمور جنگ با دیگری کرده و همه‌چیز الهی بوده است.

ابتدا فکر کردم چنین منظوری دارید که حق نداریم به تفاوت فضیلت پیامبران فکر کنیم. پاسخ در ذهنم این بود که قرآن خود صریحاً از فضیلت و برتری بعضی بر بعضی دیگر سخن می‌گوید؛ گویی در ذهنمان تثبیت می‌کند که انبیا در یک مرتبه نیستند. مسیح، نمی‌دانم، ابراهیم، پیامبر ما و انبیای اولوالعزم شأنی دارند و انبیای مراتب دوم و سوم نیز هستند. اگر واقعاً ۱۲۴ هزار پیامبر شمارش شده باشد، ممکن است برخی در مراتب بسیار پایین‌تر، در حد کاری کوچک، بوده باشند. فضیلت می‌تواند قدرت‌های تکوینی آنان را نیز دربرگیرد؛ در مسیح به‌وضوح فضیلت‌هایی می‌بینیم که در هیچ پیامبر دیگری نیست.

فکر می‌کنم پیش‌تر در بحث‌های سورهٔ اسراء دربارهٔ توالی و تکامل ادیان و چگونگی توجیه آن بسیار صحبت کرده‌ام؛ دقیقاً نمی‌دانم کجا.

یکی از حاضران: می‌گویید اصل توحید است، اما حتماً باید شریعتی هم باشد.

بله، شریعت از آغاز کم‌وبیش وجود داشته است. از نخستین پیامبران شریعت داشته‌ایم و وقتی جامعهٔ دینی، از زمان موسی، تشکیل می‌شود، شریعت اجباری می‌شود؛ تنها عبادت جمعی نیست، مسائل جامعه را نیز باید حل‌وفصل کنند و احکامی لازم است. پیش از موسی، در نوح نیز شریعت می‌بینیم. شریعت به این معناست که عبادتی انجام شود؛ حتی در جامعهٔ کوچکی که از مؤمنان تشکیل می‌شود، خوب است عبادت یکنواخت باشد، هرچند چندان تأکید ندارم که حتماً باید یکنواخت باشد.

در جوامع بزرگ دینی، مانند زمان موسی به بعد، عبادت‌های یکنواخت وجود داشته‌اند؛ مانند حج، نماز و نماز جماعت. جامعه باید به‌نوعی یک‌صدا عبادت‌هایی انجام دهد، در کنار عبادت‌های خصوصی. از عبادت تا تنظیم روابط مردم، شریعت و احکام لازم است. دقیقاً به سبب تشکیل جامعهٔ دینی بزرگ در زمان موسی، شریعت بزرگ نیز آمد؛ صفحه‌های بسیاری از تورات به آن اختصاص دارد. ولو کسی به عین احکام ثبت‌شده در تورات اعتقاد نداشته باشد، می‌دانیم در دین یهود احکام بسیار زیاد و پیچیده‌ای وجود داشته که مردم به آن‌ها عمل می‌کرده‌اند. ضرورت شریعت بحث خوبی است، اما فکر می‌کنم قبلاً درباره‌اش صحبت کرده‌ام.

دعای دو آیهٔ پایانی از ایمان به توحید و رسالت مشترک انبیا آغاز می‌شود. سپس جملهٔ مقدماتی «لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» می‌آید. گاهی چنین پیشنهاد می‌کنم که پارهٔ «لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» و «وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ» می‌توانست در پایان آیه قرار گیرد. در این پیشنهاد فرض می‌کنیم آنجا باشد تا بفهمیم چرا اکنون در اینجاست. دعا با «وَقَالُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ ٱلْمَصِيرُ» آغاز می‌شود. اگر آن جملهٔ میان دعا را موقتاً کنار بگذاریم، ادامه با «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ» و «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ» طبیعی است.

در بخش دوم دعا چیزی از خدا خواسته می‌شود که پاسخ آن «لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» است. گویی خداوند نخست پاسخ را می‌گوید و سپس دعا را ذکر می‌کند. حتی لحظه‌ای نباید تصور کنیم خدا چیزی فراتر از توانایی‌مان می‌خواهد. درخواست «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا» ممکن است چنین امکانی را القا کند، اما پاسخ از پیش آمده است: پیش‌تر چیزی فراتر از توان کسی بر او تحمیل نشده و بر شما نیز تحمیل نخواهد شد. قرارگرفتن آن جمله در میان دعا تأکید می‌کند که خداوند هرگز از کسی چیزی فراتر از توانایی‌اش نخواسته و نخواهد خواست. البته دعا چیز بدی نیست؛ می‌خواهد چیزهای سخت از ما خواسته نشود.

بار شریعت و دعای لا تحمل

تأکیدم این است که در «كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا» منظور، آن‌گونه که از خواندن سوره فهمیده می‌شود، بنی‌اسرائیل است. شریعت یهود به دشواری شهرت دارد و واقعاً سخت است. در مقایسه با اسلام، از آنان چیزهای سخت‌تری خواسته شده بود؛ روزه و عبادتشان سخت‌تر و اعمالشان پیچیده‌تر است. اسلام دینی ساده‌تر و سهل‌تر است. احتمالاً بارها تأکید بر سهل‌بودن آن را شنیده‌اید؛ همه‌چیز در آن بسیار آسان گرفته شده است.

در مقابل بعضی جرایم، مجازات‌های سنگین و طاقت‌فرسا می‌بینیم و بسیار وقت‌ها برای رفتاری ناشایست، مرگ مقرر شده است. در اسلام، به نظر می‌آید همهٔ این مجازات‌ها تخفیف یافته یا برداشته شده‌اند؛ اگر برداشته نشده‌اند، دست‌کم تخفیف یافته‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد دعا به دشواری‌هایی اشاره دارد که خداوند بر مؤمنان پیشین بار کرده و می‌خواهیم آن بار سنگین بر ما تحمیل نشود: «رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ». ممکن است وسع کاری را داشته باشیم، اما طاقتش را نداشته باشیم؛ یا ارادهٔ آن را نداشته باشیم.

فکر می‌کنم در پایان بحث پیشین گفتم نام بقره برای این سوره چقدر بامسماست؛ چون به بخشی اشاره می‌کند که همین ماجرا را توضیح می‌دهد: چرا احکام بنی‌اسرائیل سخت بوده‌اند. در داستان، چیز ساده‌ای از آنان خواسته می‌شود. چون نمی‌خواهند گاوی قربانی کنند، پیوسته سؤال می‌کنند و در برابر اجرای حکم مقاومت می‌کنند. هر بار که مقاومت می‌کنند و حکم بازمی‌گردد، چیز سخت‌تری از آنان خواسته می‌شود. شریعت بخشی منفی دارد که تحمیل می‌شود تا شیطنت‌هایی که گویی در پیروان وجود دارد مهار شود. اگر همهٔ این افراد خوب بودند، بخش‌هایی از شریعت اصلاً لازم نبود.

نقل از انجیل توماس

جمله‌ای از حضرت مسیح نقل می‌کنم؛ اگر اشتباه نکنم، از انجیل توماس، که امیدوارم به‌عنوان انجیل پنجم تصویب شود. به پیروانش می‌گفت آنچه دلتان می‌خواهد انجام دهید و آنچه از آن بدتان می‌آید انجام ندهید. اگر مانند مسیح معصوم باشید، از همهٔ کارهای خوب خوشتان می‌آید و از همهٔ کارهای بد بدتان می‌آید. انسان سالم، که بیمار نیست، از عبادت خدا خوشش می‌آید و قطعاً از تمام آنچه محرمات می‌نامیم بدش می‌آید؛ از دروغ متنفر است و از راست لذت می‌برد. اگر کسی سالم باشد، بیش از یک حکم وجود ندارد: «هر کاری که دوست داری بکن؛ هر کاری که بدت میاد نکن.»

مسیح این سخن را به حواریان خاص خود می‌گفت. آیا موسی می‌تواند به بنی‌اسرائیل بگوید هر کاری دوست دارید بکنید و هر کاری دوست ندارید نکنید؟ تقریباً کارهایی را که نباید انجام دهند انجام می‌دهند و کارهایی را که باید انجام دهند انجام نمی‌دهند. عبادت را دوست ندارند، شهوت‌رانی و بت‌پرستی را دوست دارند و با اندکی رهاشدن، به سوی چیزهای دیگر می‌روند. برای تربیت کسی که میل به خلاف دارد، باید چیزهایی بر او تحمیل شود: این کار را نکن، آن کار را در این زمان انجام بده.

اگر همه عاشق نمازخواندن باشند، چه نیازی است به پیروان بگویید روزی پنج بار نماز بخوانند؟ احتمالاً صد بار می‌خوانند؛ شاید حتی لازم باشد یادآوری کنید کارهای دیگری هم هست. چون نمی‌خواهند بخوانند، باید وقت تعیین کنید: از این ساعت تا آن ساعت وقت دارید و اگر نخوانید، مثلاً کتک می‌خورید. روزی پنج بار و تعداد مشخصی حرکت نیز تعیین می‌شود. این جنبه از فایدهٔ یکدست‌کردن عبادت برای جماعت جداست. فرض کنید یکدست هم نشود؛ باز زمان و دفعات مشخصی اجبار می‌شود که پیرو این شریعت باید انجام دهد: از این زمان تا آن زمان روزه بگیر و این کارها را نکن.

این بخش منفی و تحمیلی، جنبهٔ تربیتی دارد؛ اکثریت قاطع پیروان این شریعت بیماری‌ها و تمایلات انحرافی دارند، پس لازم است چیزهایی به آنان تحمیل شود. وگرنه شریعت همان جملهٔ مسیح است. اگر همه خوب و صالح باشند و هیچ تمایلی به امر منفی نداشته باشند، احکام ارث و، نمی‌دانم، زناشویی هم لازم نیست. همه درست عمل می‌کنند و اگر خودبه‌خود از تمایلات مثبتشان پیروی کنند، همه‌چیز به‌خوبی پیش می‌رود.

یکی از حاضران: کسانی هم‌زمان با پیامبر زندگی می‌کرده‌اند، تمایلات نادرستی داشته‌اند و شریعت برایشان سخت‌تر شده است. این برای کسانی که بعداً متولد می‌شوند و در آن زمان نبوده‌اند چگونه است؟

پرسش خوبی است. جدایی نسل‌ها، آن‌گونه که شاید امروز متداول است و فرد می‌گوید کار پدرم هیچ ربطی به من ندارد، نگاه قرآن نیست. به بنی‌اسرائیل یک‌پارچه خطاب می‌شود که شما چنین کرده‌اید؛ فردی که امروز از بنی‌اسرائیل است ممکن است بگوید من نکرده‌ام، این در زمان موسی اتفاق افتاده است. گویی قوم و طایفه به‌تدریج شکل می‌گیرد. کارهای خوب و بد اثر می‌گذارند و قوم نشان می‌دهد چندان تابع نیست و به شریعت سخت‌تر نیاز دارد. وقتی جامعه در زمان موسی چنین آغاز کرده، می‌توان گفت تا ابد به چیزی سنگین نیاز دارد؛ مانند مجازاتی که به دیگران ارث رسیده است.

اما به نظرم نکتهٔ مهم‌تر این است که اگر افراد خوب شوند و آن مشکلات را نداشته باشند، این احکام برایشان بار سنگینی نیست. همین امروز میان مسلمانان مؤمنانی هستند که بسیار بیش از مقدار خواسته‌شده نماز می‌خوانند. اگر واجبات، محرمات و مجازات‌ها بسیار سنگین‌تر هم می‌شدند، برای افراد خوب فرقی نمی‌کرد و مشکلی نداشتند.

مثلاً مشکلات خانوادگی و زندگی ممکن است کسی را مجبور به کار فراوان کند و تشخیصش این باشد که عبادت را به حداقل واجبات برساند؛ ممکن است به سبب شرایط کاری بد روزهٔ مستحبی نگیرد یا فقط نماز واجب بخواند، در حالی که میل دارد بیشتر عبادت کند. مؤمنی هست که آرزو کند ای‌کاش واجبات اسلام بیشتر بود و آن نماز هم واجب بود تا در هر شرایطی بگوید چون واجب است، باید انجامش دهم. وقتی حلقه‌ای تعیین می‌کنید و می‌گویید از آن بیرون نرو، فشارش بر کسی است که می‌خواهد بیرون برود. اگر واقعاً نسل اصلاح می‌شد یا اکنون اصلاح شده و بنی‌اسرائیل افراد خوبی شده باشند، آن فشاری را که، نمی‌دانم، افراد نخستین احساس می‌کردند، احساس نمی‌کنند؛ در همان محدوده، عبادتشان زیاد شده است، کار بد انجام نمی‌دهند، مجازات نمی‌شوند و کفاره نمی‌پردازند.

نکتهٔ تکمیلی به بحث بیشتری نیاز دارد و تنها برای فکرکردن به آن اشاره می‌کنم: شریعت در هیچ دینی از آغاز، آن‌گونه که در پیش‌فرض شماست، تثبیت نمی‌شود. انگار شریعت یهود تماماً به دست موسی پدید آمده باشد؛ چنین نیست. سخت و سخت‌ترشدن آن در طول قرن‌ها رخ داده است. فقهای یهود دینی را که از آغاز قدری سخت بوده ده برابر سخت‌تر کرده‌اند. در اسلام نیز چنین اتفاقی افتاده است. فقه پیچیده بر اثر همان پرسش‌های اضافی پدید آمده، مانند سؤال‌کردن برای نکشتن گاو. فرض کنیم به دلایلی هیچ تقصیری متوجه فقهای اسلام نکنیم و همه را تقصیر مردم بدانیم؛ مردم می‌پرسند در این وضعیت چگونه نماز بخوانیم و حکمی اضافه می‌شود.

تورم شریعت و رساله‌ها

حکم‌ها جمع می‌شوند و به رساله‌هایی تبدیل می‌شوند که در بازار «مختصر» می‌نامند؛ رساله‌های مفصل را نمی‌بینید، حجمشان چنان زیاد است که مثلاً در کتابخانه جا نمی‌شوند. حجم عظیمی از احکام پدید آمده که بسیاری از آن‌ها به سبب خلاف‌کاری و مقاومت در برابر همان احکام ساده است. آنچه قرآن دربارهٔ وضو گفته، برای فهمیدن چگونگی وضو کافی است: وضو بگیرید، نماز بخوانید و از این وقت تا آن وقت روزه بگیرید.

در مثال‌های تخیلی من، کسی می‌پرسد اگر، نمی‌دانم، فجر کاذب را دیده و گمان کرده باشم صادق است و نخورده باشم، بعد می‌توانم بخورم؟ پاسخ می‌آید از نخستین لحظه‌ای که نور دیدی نخور. کسی که روزه را دوست دارد، قدری زودتر از خوردن دست می‌کشد؛ اما گرسنه‌ای که نمی‌خواهد از سفره برخیزد، می‌پرسد تا آن موقع هم می‌توانم بخورم؟ پاسخ می‌آید نه. برای مغرب گفته می‌شود باید ستاره‌ای در آسمان ظاهر شود. می‌پرسد یک ستاره؟ می‌گویند نه، پنج ستاره؛ چون ممکن است با یک ستاره خود را فریب دهد. این مثال‌ها حالت تخیلی دارند، اما در بسیاری از احکام می‌بینیم کسانی نمی‌خواهند کاری را انجام دهند و پرسش‌هایشان بیشتر می‌شود.

دو خاطره را کنار هم می‌گویم. یکی را فردی برایم نقل کرده و دیگری را خودم شاهد بوده‌ام؛ ممکن است در این کلاس‌ها هم گفته باشم. تعبیری از این خاطره‌ها میان دوستانم رایج است و گاهی آن را به کار می‌برند. فردی گفت نزد روحانی‌ای بوده که اگر نامش را بگوید می‌شناسیم، اما نام را نگفت. کسی تلفنی دربارهٔ ارث می‌پرسیده و معلوم بوده خواسته‌ای خلاف دارد، ولی از گفتنش خجالت می‌کشیده است. روحانی چند بار از او خواسته مسئله را صریح بگوید، اما او نگفته است. انگار طرف می‌خواهد به‌نحوی چیزی از مال دیگری، از ارثی که رسیده، بردارد و روحانی می‌خواهد آن را به شکلی درست کند.

در خاطرهٔ شخصی من، روحانی مرد بسیار خوبی است و خودم به او ارادت دارم. پرسش‌ها را نشنیدم؛ به سبب نامناسب‌بودن خواسته، شخص پچ‌پچ می‌کرد. پاسخ روحانی را می‌شنیدم که چنین نه، و پرسنده اصرار می‌کرد. گویی کمی خواسته‌اش را پایین آورد. روحانی قدری مکث کرد، اشاره‌ای به جهنم کرد و سرانجام خواستهٔ پایین‌تر را پذیرفت. روحانیان بسیار وقت‌ها در اثر این اصرارها چیزی کمتر از خواستهٔ نخست را قبول می‌کنند.

شریعت به دست پیامبران تثبیت نمی‌شود؛ به دست پیروان پیوسته شاخ‌وبرگ می‌گیرد. همهٔ شریعت‌ها چنین بوده‌اند و هستند. در اسلام نیز به‌وضوح شاخ‌وبرگ‌های اضافی را می‌بینیم که به نظر می‌رسد از آغاز به آن‌ها فکر نشده بوده است. نسل‌های بعد گناه می‌کنند و پیوسته برایشان احکامی صادر می‌شود؛ همهٔ احکام از روز نخست نیست. با این حال، پدیدهٔ به‌ارث‌رسیدن به معنایی وجود دارد.

به معنایی، نسل‌های بعد می‌توانند از آنچه بعداً پدید آمده شانه خالی کنند. دربارهٔ بسیاری از احکام فقهی که احساس می‌کنم منشأشان آغاز اسلام نیست، می‌توانم بگویم آن‌ها را انجام نمی‌دهم. مثلاً حکمی را فرض کنید که نخستین بار در قرن نهم هجری قمری یکی از فقها صادر کرده است؛ ممکن است احساس کنم لازم‌الاجرا نیست.

همه چنین نیستند که نخست پیامبری بیاید و سپس ایمان بیاورند. بسیاری پیش از ظهور پیامبر در منطقه‌شان ایمان داشته‌اند. کسی را تصور کنید که توحید را درک می‌کند و بی‌نهایت به عبادت علاقه دارد؛ سپس پیامبری در پیرامونش ظهور می‌کند و زیباترین عبادت‌ها را آموزش می‌دهد. این بخش مثبت شریعت است. شوق عبادت و اعمال نیک در افراد هست و پیامبران صورت‌های زیبایی برای آن فراهم کرده‌اند. ممکن است شوق دعا و مناجات داشته باشیم، اما خوب بلد نباشیم. یکی از کارهای قرآن همین است؛ از پیامبران یاد می‌گیریم کارهای خوب را به بهترین صورت انجام دهیم و نماز بخوانیم.

اوایل دانشجویی، تقریباً همیشه در مسجد جلیلی، در خیابان ایرانشهر نزدیک میدان فردوسی، نماز می‌خواندم. روحانی نابینایی بود به نام آقای مستقیم‌زاده، اگر اشتباه نکنم. واقعاً نمونهٔ کسی بود که از این جنبه‌های شریعت لذت می‌برد. بارها، در جمع خصوصی یا هنگام سخنرانی پس از نماز، دعایی می‌خواند و می‌گفت: «به به» یا «چه شریعتی داریم». احساس می‌کردم این دعاها را بسیار دوست دارد؛ دعاهای خوبی در کتاب‌ها بود که اگر نبودند، به ذهنش نمی‌رسید چنین بگوید. از شریعت لذت می‌برد و هیچ احساس منفی نسبت به آن نداشت. از نماز زیبایی که به ما یاد داده‌اند سخن می‌گفت. اگر شریعت نباشد و بخواهیم خودمان عبادت و دعا اختراع کنیم، نه‌فقط امثال ما، بلکه حتی افرادی در سطح بسیار بالای عرفانی هم نمی‌توانند عبادت‌هایی به زیبایی عبادت‌های شریعت پیامبر ما یا موسی بسازند.

جنبه مثبت شریعت

بنابراین شریعت جنبه‌ای بسیار مثبت دارد. اگر در جهت رفتن به سوی خدا باشید و شوق عبادت و دعا داشته باشید، چیزهای بسیار خوبی در آن هست و هیچ باری بر ما تحمیل نشده است. بار در جایی احساس می‌شود که نمی‌خواهیم عبادتی انجام دهیم یا می‌خواهیم کار خلافی کنیم؛ حسی از بازدارندگی در شریعت وجود دارد. به نظرم این نکتهٔ بسیار مهم سوره، که مرتب تکرار می‌شود و نام سوره نیز از همان‌جا آمده، با ماجرای بقره بیان می‌شود: جامعه وقتی گناه می‌کند و چیزهایی را نمی‌پذیرد، دایرهٔ کارهایش محدودتر می‌شود. در سوره پرسیده می‌شود آیا می‌خواهید مانند سؤال‌هایی که از موسی کردند، از پیامبرتان سؤال کنید؟

بعد می‌پرسند چه انفاق کنیم. حکم ساده‌ای آمده که انفاق کنید؛ می‌توانست گفته شود بهترین چیزی را که دارید و دست به آن نزده‌اید انفاق کنید، اما قرآن چنین نمی‌کند. دو بار این سؤال در سوره تکرار می‌شود. شاید به سبب شأن پیامبر که پیامبر رحمت است، خداوند پیوسته گذشت می‌کند. بار نخست، به جای تعیین چیز خاص، پاسخ دربارهٔ این است که هرچه از خیر انفاق می‌کنید به چه کسانی بدهید؛ به خویشان. بار دوم می‌پرسند چه انفاق کنیم و پاسخ «قُلِ ٱلْعَفْوَ» می‌آید. آن بار تأکید کردم احساسم این است که می‌گوید گذشت کردیم؛ جای آن بود که چیزی اساسی گفته شود، اما گفته می‌شود گذشتیم و آیات ادامه می‌یابند.

بعد گفته می‌شود چیزی انفاق نکنید که خودتان آن را نمی‌پذیرید؛ مانند لباس پاره‌ای که نمی‌پوشید و اگر به شما بدهند قبول نمی‌کنید. نمی‌دانم آیا این را باید سومین بار و آغاز محدودیت دانست، مانند داستان گاو که باید سالم و به رنگ خاصی باشد و حکم سخت‌تر شود یا نه. به‌هرحال، در چند مرحله می‌بینیم می‌توانست سخت‌تر شود اما نمی‌شود؛ بعد نیز محدودیت چندانی برای انفاق گذاشته نشده است.

یکی از حاضران: ممکن است کسی هنگام بیان احکام آن‌ها را نشنیده باشد و سؤال کند دوباره بگویید.

فکر می‌کنم خواستهٔ قربانی‌کردن گاو بسیار ساده بود، اما انجام ندادند؛ به نظر می‌آید نمی‌خواستند انجام دهند و در پایان نیز می‌گوید نزدیک بود نکنند. مقاومتی در درونشان بود، چون به گاو علاقه داشتند؛ بنی‌اسرائیل گاوپرست‌اند و گاو و گوساله برایشان حساسیت دارد. به نظر می‌آید اینجا مسئله مقاومت است، اما حرف شما را می‌پذیرم: هر سؤالی از مقاومت برنمی‌آید؛ ممکن است واقعاً ابهامی در فهم باشد. با این حال، غالب سؤال‌ها بیهوده‌اند؛ همین امروز، اکثریت قاطع سؤال‌های فقهی بیهوده است. برای وضو، حدود کار تقریباً معلوم است. بعضی واقعاً وسواس دارند؛ بی‌میل هم نیستند، اما دوست دارند هر جزئیاتی را بکاوند. می‌پرسند صورت را از کجا تا کجا بشوییم، در حالی که گفته شده صورتتان را بشویید. به نظر می‌آید با افزایش پرسش‌ها، پیچیدگی نیز بیشتر می‌شود.

بله، موضوع‌های تازه پیش می‌آیند و ممکن است بخواهیم بدانیم چه باید کنیم. چیزهای جدیدی در دنیا هست و دانستن تکلیف آن‌ها لازم است؛ این‌ها جاهایی هم نیستند که سخت‌گیری خاصی درباره‌شان شود. منظورم جاهایی است که یک حکم ساده، مثلاً عملی عبادی، پیوسته جزئیات و شاخ‌وبرگ پیدا می‌کند و سخت‌تر می‌شود. حرف شما دربارهٔ موضوع تازه‌ای است که مردم می‌خواهند بدانند چه کنند. هرچند دربارهٔ آن نیز بحث دارم؛ حکم بسیاری از موضوع‌های تازه تقریباً روشن است و می‌شود با احتیاط عمل کرد. لازم نیست حتماً نزد مرجع فتوا بروید و فتوایی بگیرید.

ربا مفهوم بسیار ساده‌ای است؛ بکوشید کاری شبیه آن هم نکنید. ممکن است معامله‌ای پیش بیاید که خودم می‌فهمم شبیه رباست، اما نمی‌توانم از آن بگذرم و آن وقت سؤال می‌کنم. اگر خودم احساس کنم شبیه رباست، انجام نمی‌دهم و سؤال هم نمی‌کنم؛ انجامش واجب نیست. نگاه می‌کنم و می‌بینم گویی پولی به کسی داده‌ام و دو برابرش را پس می‌گیرم؛ این کار را نمی‌کنم.

برعکس، فکر می‌کنم در بعضی موارد، مثلاً پولی به ریال می‌دهم و مانند وضع دولت قبلی، یک ماه می‌گذرد. اگر جای قرض‌گیرنده باشم، رویم نمی‌شود اصل پول را پس بدهم؛ به طلا، دلار یا شکل دیگری حساب کنم تا همان پولی را که گرفته‌ام پس بدهم. این برگه‌های اسکناسی که پس می‌دهم، آن پول نیست. در اینجا کمتر سؤال می‌کنم و این‌گونه احکام هم چندان وجود ندارد. بسیاری از پرسش‌های تازه می‌توانند مطرح نشوند؛ مفهوم ربا ساده است و همه می‌فهمند چیست. کار مشابه آن نکنید؛ وقتی مجبور به انجام معامله نیستیم، چرا سؤال کنیم تا کتابی در شرح اینکه اینجا چنین و آنجا چنان می‌شود نوشته شود؟

یکی از حاضران: این جزئی‌شدن چه نسبتی با فقه و شرع دارد؟ آیا وسواس نتیجهٔ شریعت است؟

تأثیر متقابل و دیالکتیکی دارند. کسانی که زمینهٔ وسواس دارند، با بخش‌های شریعت که بر اثر وسواس تولید شده، وسواسشان تشدید می‌شود. در مثالی دربارهٔ کسی که می‌شناسم، خانمی می‌گفت همسر فلان شخص اصلاً لباس نمی‌شوید؛ چنان وسواس دارد که فکر می‌کند هرقدر لباس را بشوید، هرگز تمیز نمی‌شود. وقتی نجس شود دور می‌اندازد یا می‌بخشد و شستن لباس را کلاً کنار گذاشته است. این حالت از شریعت نیامده است.

البته ممکن است بگویید شریعت، وسواس شدید این فرد را که حالتی روانی است تشدید کرده و به شستن لباس کشانده است. همین فرد در اروپا هم در شستن دست یا ظرف وسواس دارد. یک مقدار، وزن شریعت در ذهن افراد سنگین شده است؛ عذاب، عاقبت و انتظارات را به‌گونه‌ای می‌فهمند که کسی واقعاً فکر می‌کند اگر لباسش را خوب نشوید و تا پایان عمر با آن نماز بخواند، تمام نمازهایش باطل است و حتماً به جهنم می‌رود. چنین فضایی وجود دارد؛ بعضی چنان بار می‌آیند که این جزئیات و کوچک‌ترین تخطی از آن‌ها را اساس رفتن به بهشت یا جهنم می‌دانند. واقعاً چنین نیست، اما تمام ذهنشان به جزئیات اجرای احکام معطوف می‌شود.

واقعاً می‌گویم هیچ‌کدام از این‌ها تنها تقصیر فقها نیست. زمینه‌هایی وجود دارد؛ وقتی دینی به سوی شرک منحرف می‌شود، زمینهٔ شرک در پیروان هست. بیشتر فقها تابع‌اند تا هدایت‌کننده. تقصیرشان این است که به اندازهٔ کافی مقاومت نمی‌کنند تا این انحراف اصلاً ایجاد نشود. تقریباً هیچ چیز تقصیر فقها نیست؛ تقریباً. می‌توانم نمونه‌ای هم از چیزهایی بزنم که تقصیر آن‌هاست. رساله‌ها چنین چیزهایی نمی‌نویسند؛ خود رساله احکام را می‌نویسد. اما فکر می‌کنم در فضای ذهنی بسیاری از مردم و تا اندازه‌ای در تربیت دینی ما، چنین است که اگر جزئیات احکام رعایت نشود همه چیز بر باد می‌رود و بهشت و جهنم بر این اساس ساخته می‌شود.

بارها بر منبر خلاف این را می‌گویند. باور کنید تلویزیون هم بیشتر خلاف آن را می‌گوید؛ کمتر شنیده‌ام کسی در تلویزیون چنین سخنی بگوید، بیشتر برعکسش را می‌گویند. اما آنچه در دل مردم می‌نشیند همان است. اگر جای فقیهی باشید که می‌خواهد احکام را آموزش دهد، باید بگوید چه چیزی واجب است و اگر انجام ندهید نماز باطل می‌شود. با چه لفظی بگوید؟ همه را مستحب بنامد؟

یکی از حاضران: بعضی مراجع در مورد وسواس بسیار ساده می‌گیرند؛ می‌گویند اگر وسواس دارید، هنگام پرسیدن مسئله آن را بگویید و از بعضی چیزها می‌گذرند.

اصلاً در رساله بابی دربارهٔ کثیرالشک هست؛ اگر زیاد شک می‌کنید، دیگر هر کاری می‌کنید اشکال ندارد. من واقعاً بیشتر از روحانیان، چه حضوری و چه در تلویزیون، ساده‌گیری شنیده‌ام. با این حال، می‌دانم در فضای ذهنی بسیاری از خانواده‌های سنتی آن حالتی که می‌گویید وجود دارد. آیا آن را تقصیر فقها بگذاریم که چنین گفته‌اند؟ هرچه بیشتر به یاد می‌آورم این است که می‌کوشند کسی وسواس نداشته باشد و احکام را ساده کنند. در عین حال، می‌گویند این‌ها واجبات نماز است؛ اگر می‌خواهید نماز صحیح باشد، باید این‌گونه و در این وقت بخوانید.

می‌شود تبصره‌ای هم گذاشت. این را نیز بارها شنیده‌ام که خدا اگر بخواهد حتی بدون رعایت آن‌ها قبول می‌کند. فقیه وظیفهٔ خود می‌داند چارچوبی را که یاد گرفته بیان کند؛ در کنارش خوب است بعد از هر حکم رساله بنویسند که البته اگر خداوند بخواهد همه چیز را می‌پذیرد. واقعاً می‌دانیم چنین است. اگر نماز از روی ندانستن یا حتی سهل‌انگاری در جاهایی نقص داشته باشد، باز خدا می‌پذیرد، ان‌شاءالله. نیت و حضور قلب مهم‌تر از چگونگی این جزئیات است. من از این حرف‌ها بسیار شنیده‌ام. یک نمونه از آن سخنان بسیار وسواس‌برانگیز در رادیو و تلویزیون بگویید؛ من کمتر دیده‌ام. اما همان را می‌گیرند، چون زمینه‌اش وجود دارد. یک نفر چیزی می‌گوید و ممکن است اثرش هزار سال بماند.

یکی از حاضران: همین که پرسش و پاسخ می‌گذارند، خود آن فضا را ایجاد می‌کند. تا پیش از شنیدن نخستین استثنا، فکر نکرده بودم کاری ممکن است پنج استثنا داشته باشد؛ اما وقتی اولین استثنا را می‌گویید، بعد به حالت‌های دیگر هم فکر می‌کنم.

این حرف شما را می‌پذیرم. جلسات پرسش و پاسخ در رادیو و تلویزیون زیاد است. اگر من بودم، حتی یکی هم نمی‌گذاشتم؛ پرسشی وجود ندارد. گاهی سؤال‌های عجیب‌وغریبی می‌پرسند. من عموماً مشتری این برنامه‌ها نیستم، اما گاه پیش از اذان چیزهایی می‌پرسند که واقعاً دلم به حال کسی که نشسته و باید پاسخ بدهد می‌سوزد.

ایمیلی آمده بود که البته برای تمسخر بود، اما از صفحهٔ یکی از علمای قم عکس گرفته بود؛ نوشته بود از آیات عظام، یعنی مرجع فتواست. پرسش‌کننده نوشته بود با برادر و همسر برادرش در یک خانه زندگی می‌کند. گفته بود او با حجاب معذب است و من هم ممکن است به گناه بیفتم؛ چه کنم که با زن برادرم محرم شوم؟ این فقط تو‌دهنی می‌خواهد. از تلویزیون نمی‌شود چنین جواب داد، اما پاسخ من این است: «غلط کردی می‌خواهی با زن برادر خودت محرم شوی؛ نمی‌دانم، برو در کوچه بخواب.» اگر واقعاً در آن خانه راحت نیستی و چنین چیزهایی هست، باید بروی و آنجا نباشی. آن آقا پاسخ طولانی و پیچیده‌ای داده بود که چگونه می‌توانند محرم شوند؛ آن‌قدر پیچیده بود که آخرش نوشته بود مراقب باشید اشتباه نشود. صیغه‌هایی برای این و آن و نمی‌دانم چه کارهای دیگری مطرح شده بود؛ چیزی پیچیده با احتمال خطا.

یکی از حاضران: کسی می‌خواهد همهٔ زندگی‌اش مطابق نظر خدا باشد؛ می‌پرسد کارش را چگونه انجام دهد. به همین خاطر، تفصیل احکام اصلاً بد نیست. مثلاً کسی دوست دارد نمازش بیشتر مطابق نظر خدا باشد و می‌پرسد.

فرض شما این است که خدا اکنون دربارهٔ دست و پا و همه چیز دقیقاً نظر خاصی دارد؟

یکی از حاضران: در معاملات، بالاخره در بازار مشکل‌ها و مسئله‌هایی پیش می‌آید و حق یک طرف مطرح است.

این همان سؤال پیشین بود که ممکن است مسئله‌ای واقعاً پیش آمده باشد. من هم این مسائل را تأیید می‌کنم، به غیر از اینکه ممکن است همان مسائل حالت مرضی داشته باشند. موضوع‌های تازه‌ای هست که فرد حکمش را نمی‌داند و می‌پرسد. مسئله جزئیات و تفصیل‌دادن نیست؛ چیزی پیش آمده که باید حل شود. بعضی مسائل ارث مانند مسائل ریاضی می‌شوند. فرد معمولی نمی‌داند با این ساختار خانوادگی ارث چگونه تقسیم می‌شود؛ کسی مسئله را برایش حل می‌کند. ممکن است فرد عادی توانایی حل آن را نداشته باشد و بپرسد. گفتم مشکلی ندارم؛ قطعاً همهٔ سؤال‌ها منشأ مرضی ندارند. در مورد سورهٔ بقره هم حرفم این نیست که سؤال‌ها بسیار مثبت یا منفی بوده‌اند. اگر می‌خواهید بگویید کلاً سؤال‌های مثبت هم وجود داشته و دارند، من نیز قبول دارم.

اما بعضی چیزها بسیار بد است. اینکه احکام نماز در رساله‌های مفصل نمی‌دانم چند جلد می‌شود، بسیار بد است. اینکه در رساله حکمی هست که اگر دزد به مسافرت رفت نمازش شکسته نیست و تمام است، وجود این حکم بد است؛ نباید باشد. شاید بگویید دزد بیچاره هم می‌خواهد نمازش مطابق خواست خدا باشد، اما نباید این در رساله بیاید و فقه چنین شاخ‌وبرگ‌هایی پیدا کند. وقتی فقه متورم و پیوسته بزرگ‌تر و پیچیده‌تر می‌شود، خودبه‌خود وزنش در ذهن مردم زیاد می‌شود.

فقه ارزش زیادی ندارد. اینکه در نماز دست را چگونه بگذارید اصلاً مهم نیست؛ حضور قلب مهم است. هزار بار شنیده‌اید که اصل نماز حضور قلب و توجه به خداست. این ظواهر بسیار پیش‌پاافتاده‌اند و یک‌صدم آن هم ارزش ندارند. قبول دارید؟ قبولی یا قبول‌نشدن نماز به میزان توجه و شور پرستش شماست؛ مهم این است که وقتی مقابل خدا می‌ایستید، این الفاظ از دلتان برآید.

یکی از حاضران: اصل روح است، اما جسم واسطهٔ روح است.

اگر کتابی دربارهٔ انسان‌سازی بنویسم که صدوهشتاد جلدش دربارهٔ جسم و دو کلمه‌اش دربارهٔ روح باشد، ایراد دارد. اگر علمای اسلام هزار جلد اخلاق و عرفان و آداب معنوی نماز بنویسند و یک جلد دربارهٔ ظواهر، نسبت روح به جسم را رعایت کرده‌اند و اشکالی ندارد. اما اکنون هزار جلد دربارهٔ آن چرندیاتی که اهمیت ندارند می‌نویسند و یک جلد هم دربارهٔ این نمی‌نویسند. حوزهٔ امروز را، پس از دوران آقای خمینی، نگاه نکنید. پیش از پیروزی آقای خمینی، آنچه او می‌نوشت گویی جرم محسوب می‌شد؛ می‌گفتند این چه مزخرفی است که نوشته‌ای، آداب معنوی نماز چیست؟ ما فقیهیم و همین‌ها را می‌گوییم. این ایراد دارد: هزار جلد رسالهٔ مفصل دربارهٔ اینکه دزد، نمی‌دانم، نمازش را چگونه باید بخواند بنویسم و پیوسته حجم و وزن چیزی را که ارزش ندارد زیاد کنم، در حالی که چیز بسیار مهم مغفول بماند.

آدمی که حضور قلب دارد، حالت خشوع پیدا می‌کند و خودبه‌خود ایستادن و به زبان آوردن کلمات در نمازش فرق می‌کند. این گفتهٔ قرآن که «هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ» مهم است. اما اینکه دست را اندکی این‌طرف‌تر بگذارد، مسئلهٔ دیگری است. به نظر من توجه زیاد به جزئیات، مانند وسواس در تلفظ درست مخارج حروف، مانع حضور قلب است. فرد فکر می‌کند اگر این‌گونه تلفظ نکند نماز باطل می‌شود. مانند آن بیت مثنوی: «قافیه اندیشم و دلدار من، گویدم مندیش جز دیدار من.» اگر واقعاً هدفتان حضور قلب است، چندان درگیر نشوید؛ یک بار تلفظ را یاد بگیرید و تمام کنید، سپس به خدا بسپارید. ممکن است تلفظتان خیلی خوب نباشد.

یا، نمی‌دانم، اگر کسی یا کتابی می‌شناسید، بد نیست؛ من واقعاً دوست دارم فرد بکوشد نماز خودش را با مستحبات زینت بدهد. اشکالی ندارد؛ مثلاً کتابی از فیض کاشانی بخوانم که دربارهٔ این جزئیات بسیار بحث کرده است. بعضی به‌زیبایی می‌گردند و دعاهای خوب پیدا می‌کنند تا به نمازشان بیفزایند. این هیچ اشکالی ندارد، اما این نوع برخورد فقهی که پیوسته جزئیات اضافه می‌کند به حضور قلب مردم کمک نمی‌کند. می‌توانید در میان مردم ببینید آیا کسانی که بسیار درگیر این حرف‌ها هستند، حضور قلب بسیاری دارند یا نه. به نظر من همبستگی مثبتی وجود ندارد؛ همبستگی منفی هم وجود ندارد.

اتفاقاً آقای بهجت بسیار به ظواهر توجه نمی‌کرد. حرفم این است که توجه زیاد به این جزئیات، بیشتر مانع حضور قلب است تا مؤید آن. مهم این است که در نماز به اساس و محتوا توجه کنید. علمای اسلام، کسانی که ادعای علم و روحانیت می‌کنند، باید هزار برابرِ آن ظواهر دربارهٔ روح نماز صحبت کنند؛ دربارهٔ جسم هم به اندازهٔ خودش. مسئله این است که آن سخن نیست. در محصول علمای اسلام در طول تاریخ، چند کتاب مانند آداب‌الصلاة و چند کتاب فقهی می‌بینید؟ حجمشان را بسنجید و ببینید روی کدام بیشتر کار شده است. این انحراف ایجاد می‌کند؛ مردم خودبه‌خود مشغول ظواهر می‌شوند و فکر می‌کنند دارند به دین عمل می‌کنند، گویی دین همین است که وضو را این‌گونه درست گرفته‌ام و نماز را این‌گونه می‌خوانم.

در حالی که اگر هزار تا از این آداب را رعایت کنید و حضور قلب نداشته باشید، نماز بی‌ارزش است. خود فقهایی که این احکام را در جلدهای متعدد می‌نویسند هم اگر همهٔ آن‌ها را رعایت کنند و حضور قلب نداشته باشند، نمازشان بی‌ارزش است؛ خودشان نیز می‌دانند و می‌گویند. کسی منکر این سخن نیست که اصل نماز جنبهٔ پرستش و عبادت آن است. ظواهر هم خوب باشد، اما حضور قلب را در درجهٔ نخست اهمیت قرار دهید.

بعد اگر در ظواهر ایرادی هست یا چیزی شنیده‌اید که دوست دارید رعایت کنید، اشکالی ندارد. مثلاً شنیده‌اید در روایت موثقی گفته‌اند هنگام رکوع بهتر است به قدم‌ها یا میان قدم‌های خود نگاه کنید؛ سر پایین باشد و به پایین نگاه کنید. یا شنیده‌اید هنگام تشهد بهتر است دست روی ران باشد، نه زانو. آدم می‌شنود؛ مطمئنم کسی که به نماز خود اهمیت می‌دهد، فوراً این‌ها را اقتباس می‌کند. اگر فکر کند پیامبر این‌گونه ایستاده است، خودش هم دوست دارد چنین بایستد. اما پیوسته دنبال روایتی در گوشه‌ای رفتن تا زاویهٔ دست هنگام تکبیرة‌الاحرام را هم اصلاح کنم، به درد نمی‌خورد. ممکن است آدم را منحرف کند؛ به راه نمی‌آورد.

یکی از حاضران: درون‌یابی، برون‌یابی و تعمیم میان چیزهای روشن، وظیفهٔ خود فرد است؛ به جای اینکه مدام بپرسد در جزئیات چه کند.

با این نکتهٔ شما بسیار موافقم. نمی‌دانم چه مثالی مناسب جلسه بزنم؛ تربیت بیش از اندازهٔ کودک هم خوب نیست. خوب نیست که همه‌چیز را مو‌به‌مو به او بگویید، حتی اینکه وقتی از در به کوچه می‌رود چه کند؛ بگذارید برود، آخرش یک بار اتفاقی می‌افتد و سرش به زمین می‌خورد. مهم‌تر از همه این است که توانایی پیدا کند خودش بفهمد چه باید بکند یا نکند و فکرش کار کند. از این جهت حرف شما را بسیار می‌پسندم: آموزش بیش از اندازه، چه در فقه و چه در هر چیز دیگری، نتیجهٔ مثبتی ندارد. باید افراد را چنان بار بیاوریم که خودشان تشخیص دهند کاری شبیه رباست. تشخیص هم می‌دهند؛ در بسیاری از موارد، مشکلِ مغز و تعمیم‌دادن نیست. دقیقاً تشخیص می‌دهند و بعد می‌روند سؤال می‌کنند.

به‌هرحال، حجیم‌شدن احکام و کوشش برای بیان روشن همه چیز نتیجهٔ مثبتی ندارد. وزن آن بخش کوچک شریعت در ذهن مردم زیاد می‌شود و به محتوا کمتر اهمیت می‌دهند. دوباره می‌گویم این توطئه‌ای از بالا نیست؛ فضای جامعهٔ دینی چنین است و این اتفاق در همهٔ جوامع دینی می‌افتد. چون حضور قلب واقعاً برای مردم مقدور نیست، سراغ جزئیات می‌روند. چرا مردم نزد همان علما نمی‌رفتند بپرسند حضور قلبم گاهی در فلان رکعت افت می‌کند، چه کنم؟ عمراً چنین سؤالی نمی‌پرسیدند؛ اصلاً مشکلشان نبود. ذهنشان مشغول چیزهای دیگر بود، همان‌ها را پرسیدند و همان قسمت رشد کرد. ذهن عوام، آن توده‌ای که در جامعه زندگی می‌کند، بیشتر به همان بخش جسمی مشغول است و همان سؤال‌ها را می‌پرسد.

درست نیست همهٔ این‌ها ثبت شود و فقهی متورم با احکام بسیار بسیار زیاد پدید آید که به نظر می‌رسد آموزش آن اصلاً ممکن نیست، مگر کسی همهٔ زندگی خود را وقف یادگیری‌اش کند.

سادگی اصل فقه

فقه در اصل چیز ساده‌ای است.

یکی از حاضران: گویی میان این کارهای انجام‌دادنی و کارهای روزمره، مانند آچارکشی دوچرخه، شباهتی هست.

در این شباهتی که می‌بینید نکتهٔ خوبی هست.